Ultimate magazine theme for WordPress.

علت دفاع امام علی (ع) از عثمان

علت دفاع امام علی از عثمان

پرسش:
چرا امیرالمومنین امام علی (علیه السلام) از عثمان در مقابل شورشیان دفاع کردند؟

پاسخ:
جریان حمایت و دفاع امام علی(ع) از عثمان و فرستادن امام حسن و امام حسین(ع) به در خانۀ عثمان، در برخی منابع تاریخی نقل شده است،[1] اما این موضوع؛ مورد نقد و بررسی مورّخان، تحلیل گران مسائل تاریخی و محدّثان قرار گرفته است و به ظاهر این جریان نگاه نکرده و به تفسیر و تحلیل آن پرداخته اند که خلاصه ای از آن در ذیل بیان می شود.

الف. جعلی بودن این روایت

1- علامه امینی(ره) در کتاب «الغدیر» -پس از ذکر این جریان- تصریح می کند که روایت حمایت امام علی(ع) از عثمان و فرستادن فرزندانش به در خانۀ او، از روایات دروغین و جعلی است. و این نوع روایات، با روایات متواتر و مستحکم دیگر که بیان کنندۀ انتقاد امام علی(ع) و برخی از اصحاب پیامبر اکرم(ص) به عملکرد عثمان است، تناقض دارد. آنها نه فقط فرزندانشان را برای پاسداری و دفاع از عثمان نفرستاده اند، بلکه همواره در صف مخالفان وی قرار داشته و یکدم از مجاهدت در راه تصحیح رویّۀ ناپسندش و باز آوردن اسلوب حکومت و اداره آن بر موازین قرآن و سنت نیاسوده اند.[2]

2- رفتار ناهنجار عثمان نسبت به امام و فرزندانش، چنین اقدامى را بعید مى‏ گرداند؛ به علاوه، امام و فرزندانش نمى‏ توانستند از مهاجرین و انصار و یاران شایسته رسول خدا(ص) فاصله بگیرند و با آنان به مخالفت بپردازند.[3]

3- از گفتار سید مرتضى(ره) چنین برمى ‏آید که وى نیز نسبت به این که امام على(ع) فرزندانش حسن و حسین(ع) را براى دفاع از عثمان فرستاده، شک و تردید دارد. او مى ‏گوید: «اگر حضرت آن دو را فرستاده باشد، براى این بوده که مانع قتل عمد عثمان شوند و از منع خانواده و زنان عثمان از آب و غذا جلوگیرى کنند، نه این که مانع خلع وى توسط انقلابی ها گردند».[4]

4- این که گفته شد: طلحه و زبیر نیز فرزندانشان را براى دفاع از عثمان فرستادند،[5] شکّى در بطلان این سخن نیست؛ زیرا طلحه، زبیر، عایشه و دیگران از سرسخت ‏ترین دشمنان عثمان بودند.[6]

5- در درستی محتواى روایتى که مى‏ گوید امام حسن(ع) در دفاع از عثمان زخمى شد، شک و تردید وجود دارد؛ زیرا گرچه ممکن است امام على(ع) دو فرزندش یا تنها امام حسن(ع) را براى دفاع از عثمان فرستاده باشد و آن دو نیز به نزد عثمان آمده و مأموریت محوّله از جانب پدر را به اطلاع او رسانده باشند، اما ظاهراً عثمان آن دو را رد کرد و دفاع آن دو را نپذیرفت؛[7] همان طور که در برخی از منابع تاریخی آمده: «على پسرش حسن را خواست و به او گفت: پسرم! به نزد عثمان برو و به او بگو: پدرم مى ‏گوید: آیا میل دارى که تو را یارى کنم؟ حسن پیام پدرش را به عثمان رساند. عثمان به او گفت: نه، من یارى او را نمى خواهم؛ زیرا رسول خدا(ص) را دیدم … حسن سکوت کرد و به نزد پدر بازگشت و پاسخ عثمان را برایش بازگفت ….».[8]

[irp]

ب) تفسیر روایت بر فرض صحت و پذیرش آن

دفاع امام از عثمان بدان معنا نیست که حضرت حکومت وی را قانونی دانسته و بدان جهت از عثمان دفاع کرده و مانع قتل او گردید.
به نظر می رسد عوامل زیر از اهمیت ویژه ای برخوردار است:
۱) رفع اتهام : انتقادهای شدید امام از عثمان موجب شده بودکه این نگرش به وجود آید که امام مخالف عثمان بوده و ممکن است وی را به قتل برساند. امام بدان جهت به دفاع از عثمان پرداخت تا به قتل وی متهم نشود. دشمنان امام ـ به رغم دفاع ایشان از عثمان ـ وی را متهم به قتل عثمان نموده و از آن استفاده ابزاری کرده و افکار عمومی را منحرف کردند! اگر امام به دفاع از عثمان نمی پرداخت، این اتهام بسیار پررنگ می شد. امام سعی کرد با دفاع خود ـ تا اندازه ای ـ از انحراف افکار عمومی جلوگیری کرده و اتهام را کم رنگ نماید.
در نامه ای که معاویه بعد از قتل عثمان به امام می نویسد؛ وی را متهم به قتل عثمان می کند و امام(ع) در جواب، به رفع اتهام پرداخته و به علل انتقاد خود از عثمان می پردازد.(9)

۲) جلوگیری از خلیفه کشی : امام علی(ع) به رغم آن که خلافت عثمان را غیر قانونی می دانست، ولی قتل وی را بدین صورت که انقلابیون به در خانه وی رفته، او را به قتل برسانند، جایز نمی دانست. اگر عثمان بر فرض این که مستحق قتل بود، باید محاکمه و طبق قانون با او رفتار می شد. هنگامی که انقلابیون به در خانه امام آمدند و از وی خواستند رهبری انقلاب را به عهده گیرد، امام آنان را از قتل عثمان منصرف نمود، زیرا قتل کسی که به عنوان خلیفه حکومت می کرد، موجب می شد که در حوزه تاریخ اسلام باب خلیفه کشی باز شود. باز شدن باب خلیفه کشی پیامدها و فتنه هایی را در پی داشت که به صلاح امت اسلامی نبود.
امام آن گاه که به عنوان میانجی، خواسته های انقلابیون را برای عثمان مطرح کرد، نگرانی خود رااز این که عثمان در مسندخلافت کشته شود و باب فتنه ای بزرگ باز گردد، به عثمان اعلام کرد: «من تو را به خدا سوگند می دهم کاری نکنی که پیشوای مقتول این امت بشوی، زیرا این سخن گفته می شود که در این امت یک پیشوا کشته خواهد شد که کشته شدن او درِ کشت و کشتار را بر امت خواهد گشود و کار امت را مشتبه خواهد ساخت و فتنه ها بر خواهد انگیخت، که حق را از باطل نشناسند و در آن فتنه ها غوطه بخورند».(10)
شهید مطهری می نویسد: «… علی(ع) با روش عثمان مخالف است. در عین حال مخالف است که باب خلیفه کشی باز شود. نمی خواهند خلیفه را بکشند که باب فتنه ها بر مسلمانان باز گردد».(11)

۳) جلوگیری از فتنه : امام با دفاع خود از عثمان در صدد بود که جریان بدون خونریزی خاتمه یابد و جلو برخی از فتنه ها و توطئه ها گرفته شود. امام دقیقاً پیش بینی می کرد که بعد از قتل عثمان برخی از اطرافیان و دوستان او مانند معاویه از قتل او استفاده ابزاری نموده، زمینه های فتنه های بزرگ را فراهم خواهندکرد. به قول شهید مطهری قتل عثمان مولود فتنه ها بود که قرن ها دامنگیر اسلام شد و آثار آن هنوز باقی است.(12)
جنگ جمل و صفین و نهروان اولین فتنه هایی بود که ریشه در قتل عثمان داشت.حضرت علی(ع) با توجه به این دلایل، بر حسب وظیفه خود در مقابل منافع عموم مسلمانان و اصل اسلام عمل نمود. همان گونه که یک رهبر موفق و دلسوز مسلمانان برای ۲۵ سال جهت رعایت مصالح اسلامی در برابر خلفا سکوت می کند و حتی با آنان در برخی از مسایل همکاری کرد.

[irp]

ج. نتیجه گیری

1. از مجموع سخنان امام علی(ع) و رفتار آن حضرت، بر می آید که بر روش عثمان سخت انتقاد داشته است. در عین حال، قتل عثمان را در مقام خلیفه به صلاح جامعه نمی دانست. پیش از آن که عثمان کشته شود، حضرت علی(ع) این نگرانی را داشت و به عواقب وخیم آن می اندیشید.

2. حضرت علی(ع) می خواست عثمان راهی را که می رود رها کند و راه صحیح سنّت پیامبر اکرم(ص) را پیشه نماید، در غیر این صورت، خلیفه ای که شایسته است روی کار بیاید؛ و به جرایم عثمان رسیدگی کند و حکم لازم را صادر نماید. لذا امام علی(ع) فرمان به قتل عثمان نداد. تمام کوشش علی(ع) در این بود که بدون این که خونی ریخته شود، خواسته های مشروع مخالفان انجام شود؛ یا عثمان روش گذشته خود را تغییر دهد و یا کنار رود و کار را به اهلش بسپارد.

3. دفاع امام علی(ع) از عثمان بدان معنا نیست که حضرت حکومت وی را تأیید می کرد و بدان جهت از عثمان دفاع کرده و مانع قتل او گردید، بلکه به بیان شهید مطهری «على(ع) با روش عثمان مخالف است و در عین حال مخالف است که باب خلیفه کشى باز شود؛ نمى‏ خواهد خلیفه را بکشند که باب فتنه بر روى مسلمین باز گردد»

[irp]


پی نوشت ها:
[1]. ر.ک: ابن قتیبه دینوری‏، أبو محمد عبد الله بن مسلم، الإمامه و السیاسه المعروف بتاریخ الخلفاء، تحقیق: شیری، علی، ج 1، ص 52 – 62، دارالأضواء، بیروت، چاپ اول، 1410ق؛ ابن اثیر، عز الدین أبو الحسن على بن ابى الکرم،  الکامل فی التاریخ، ج 3، ص 167 – 175، دار صادر، دار بیروت، بیروت، 1385ق؛ ابن الطقطقى‏، محمد بن على بن طباطبا، الفخرى فى الآداب السلطانیه و الدول الاسلامیه، تحقیق: عبد القادر محمد مایو، ص 102 – 104، دار القلم العربى، بیروت، چاپ اول، 1418ق.
[2]. ر.ک: علامه امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنه و الأدب‏، ج 9، ص 331 – 338، مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه‏، قم، چاپ اول، 1416ق.
[3]. عاملى،‏ جعفر مرتضى، تحلیلى از زندگانى سیاسى امام حسن مجتبى علیه السلام‏، ترجمه: سپهری، محمد، ص 202، دفتر تبلیغات اسلامى‏، قم، چاپ سوم، 1376ش.
[4]. به نقل از: ابن أبی الحدید، عبد الحمید بن هبه الله، شرح نهج البلاغه، محقق و مصحح: ابراهیم، محمد ابوالفضل‏، ج 3، ص 8، و ج 2، ص 328 – 333، مکتبه آیه الله المرعشی النجفی، قم، چاپ اول، 1404ق.
[5]. الکامل فی التاریخ، ج 3، ص 172.
[6]. تحلیلى از زندگانى سیاسى امام حسن مجتبى علیه السلام‏، ص 203.
[7]. ر.ک: همان، ص 215 – 221.
[8]. ‏«ثم دعا علی بابنه الحسن، فقال: انطلق یا ابنی إلى عثمان فقل له: یقول لک أبی: أ فتحب أن أنصرک! فأقبل الحسن إلى عثمان برساله أبیه، فقال عثمان: لا ما أرید ذلک، لأنی قد رأیت رسول الله صلّى الله علیه و سلّم فی منامی فقال: یا عثمان! إن قاتلتهم نصرت علیهم، و إن لم تقاتلهم فإنک مفطر عندی، و إنی قد أحببت الإفطار عند رسول الله صلّى الله علیه و سلّم، فسکت الحسن و انصرف إلى أبیه فأخبره بذلک»؛ ابن اعثم کوفى‏، کتاب الفتوح، ج 2، ص 423، دار الأضواء، بیروت، چاپ اول، 1411ق.
[9]. نهج البلاغه، نامه ۲۸
[10]. سیری در نهج البلاغه، ص ۱۷۲؛ نهج البلاغه، خطبه ۱۶۲.
[11]. سیری در سیره ائمه اطهارع ص ۲۴ ـ ۲۵
[12]. سیری در نهج البلاغه، ص ۱۷۰.

منابع:
اسلام کوئست

مرکز ملی پاسخگویی

پرسش و پاسخ

avatar
  اشتراک  
اطلاع از