آثار مادی و معنوی روزه

پرسش : اثرات تربیتى، اجتماعى و بهداشتى روزه چیست؟
پاسخ : روزه ابعاد گوناگونى دارد و آثار فراوانى از نظر مادى و معنوى در وجود انسان مى‏گذارد که از همه مهم‏تر «بعد اخلاقى و فلسفه تربیتى» آن است. T}یک. آثار تربیتى‏{T T}1-1. تلطیف روح‏{T روح انسان، همواره در حال تدبیر بدن است و بدن بدون تدبیر روح، مانندکشتى بدون ناخدا است. در ماه رمضان، به دلیل امساک از خوردن و آشامیدن و محدود کردن آن به ساعاتى مشخص و نیز کنترل حواس (مانند چشم، گوش و تمامى مجارى ورود اطلاعات به درون ذهن)، فراغت روح و نفس بیشتر فراهم مى‏شود. فعالیت روح براى پرداخت به امور مادى و دنیوى کاهش مى‏یابد و امکان پرداخت به امور معنوى بیشتر مى‏شود. در نتیجه روح از لطافت بیشترى برخوردار مى‏گردد. T}1-2. تقویت اراده‏{T خداوند برنامه روزه دارى را به گونه‏اى تنظیم کرده است که انسان باید در ساعت معیّنى، از خوردن و آشامیدن بپرهیزد و در ساعت خاصى، مى‏تواند آزادانه بخورد و بیاشامد و از لذت‏هاى حلال استفاده کند. ملزم شدن انسان‏ها به اجراى دقیق این برنامه و تکرار آن طى یک ماه، تمرین بسیار مناسبى است براى عادت دادن نفس به امورى، غیر از آنچه در ماه‏هاى دیگر عادت کرده بود و این عمل، عزم و اراده انسان را تقویت مى‏کند. T}1-3. کنترل غرایز{T روزه‏دار باید در حال روزه – با وجود گرسنگى و تشنگى از غذا و آب وسایر لذات (از قبیل لذت جنسى)، چشم بپوشد و ثابت کند که او همچون حیوانات، در بند اسطبل و آب و علف نیست. او مى‏تواند زمام نفس را به دست گیرد و بر هوس‏ها و شهوت‏هاى خود مسلّط شود و این امر باعث مى‏گردد که غرایز به کنترل او در آید و علاوه بر این، در بهره ورى از آنها تعدیلى به وجود آید. خلاصه اینکه روزه، انسان را از عالم حیوانى ترقى داده و به جهان فرشتگان صعود مى‏دهد. تقوا و پرهیزگارى در تربیت اخلاق اسلامى یک مسلمان، نقش بسیار مهمى دارد و براى رسیدن به این صفت شایسته، بهترین عبادت روزه است. قرآن درباره آن مى‏فرماید: A}«لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ»{A؛ V}بقره (2)، آیه 183.{V؛ یعنى، نتیجه و علّت غایى روزه، تقوا از محارم الهى است. وقتى پیامبرصلى الله علیه وآله در خطبه «شعبانیه»، فضایل ماه رمضان و روزه را برشمرد، امیرمؤمنان على‏علیه السلام پرسید: بهترین اعمال در این ماه چیست؟ فرمود: «الورع عن محارم اللَّه»{H؛ V}عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 266.{V ؛ «پرهیز و اجتناب از معاصى و گناهان است». بنابراین روزه، عامل بازدارنده از گناه و عامل سرکوب کننده نفس عصیانگر است. شخص با عمل به این دستور الهى، به خوبى روح تقوا و پرهیزگارى را در خویش زنده مى‏کند؛ زیرا با روزه، اصلاح نفس و تربیت آن، آسان‏تر مى‏شود؛ زیرا گرسنگى و دیگر محرومیت‏هاى روزه، شعله‏هاى سرکش غریزه‏هاى حیوانى و هواهاى نفسانى را خاموش مى‏سازد. پر شدن شکم زمینه بسیارى از ناهنجارى‏ها و تحریک شهوات، غوطه‏ورى در حرام و ظهور خواهش‏هاى باطل در نفس مى‏شود؛ چنان که در حدیثى آمده است: «انى اخاف علیکم من البطن والفرج»{H؛ V}بحار، ج 1، ص 368.{V؛ «من از شکم و شهوت بر شما بیمناک هستم». اگر شکم عفیف باشد و به قدر ضرورت اکتفا کند و از حرام و شبهه بپرهیزد، بدون شک دامن نیز عفیف مى‏شود. عفت این دو عضو، زمینه بسیار خوبى براى نشاط معنوى و صفاى دل و باطن خواهد شد. T}1-4. روحیه ایثار و نوع دوستى‏{T انسان موجودى اجتماعى است و انسان کامل، کسى است که در همه ابعاد وجودى رشد کند. روزه، بعد اجتماعى انسان را در کنار سایر ابعاد او رشد مى‏دهد؛ بدین صورت که درس مساوات و برابرى در میان افراد اجتماع است. با عمل به این دستور مذهبى، افراد متمکن وضع گرسنگان و محرومان اجتماع را به طور محسوس در مى‏یابند و به دنبال آن درک، به این نتیجه مى‏رسند که باید به فکر بیچارگان و محرومان باشند. اگر توجه به حال گرسنگان، جنبه حسّى و عینى پیدا کند، اثر بیشترى دارد و روزه به این موضوع مهم اجتماعى، رنگ حسّى مى‏دهد. با رشد این بعد اجتماعى، انسان نسبت به هم‏نوعان خود بى تفاوت نمى‏شود و دردهاى فراگیر اجتماعى (مانند فقر و گرسنگى) را حس مى‏کند و مصداق این سخن حکیمانه سعدى مى‏شود که: P}بنى‏آدم اعضاى یکدیگرند{E}که در آفرینش ز یک گوهرند{P P}چو عضوى به درد آورد روزگار{E}دگر عضوها را نماند قرار{P به راستى اگر کشورهاى ثروتمند جهان و اغنیا، چند روز از سال روزه بدارند و طعم گرسنگى را بچشند، باز هم این همه گرسنه در جهان خواهد بود؟! آیا میلیون‏ها انسان با سوء تغذیه و کمبود مواد غذایى مواجه خواهند شد؟! T}دو. آثار بهداشتى‏{T بدون تردید در علم پزشکى، اثر معجزه آساى امساک، در درمان انواع بیمارى‏هاى جسمانى و روانى به اثبات رسیده است. عامل بسیارى از بیمارى‏ها، زیاده‏روى در خوردن غذاهاى مختلف است. پیامبر خداصلى الله علیه وآله فرمود: «واعلم ان المعده بیت الداء و ان الحمیه هى الدواء»{H؛ V}بحارالانوار، ج 58، ص 307، (بیروت، مؤسسه الوفاء).{V؛ «معده مرکز و خانه هر دردى است و پرهیز [ از غذاهاى نامناسب و زیاده‏خورى‏]، اساس هر داروى شفابخش است». منشأ بسیارى از بیمارى‏هاى روانى، افکار غلط، سوء ظن، گناه و شناخت غیرمعقول و غیرمنطقى است و روزه با ایجاد محدودیت‏هایى، هم معده و دستگاه گوارشى را تقویت مى‏کند و هم با کنترل افکار و اجتناب از گناه، روان انسان را از آلودگى‏ها باز مى‏دارد. به عبارت دیگر روزه، زباله‏ها و مواد اضافى و جذب نشده بدن را مى‏سوزاند و در واقع، بدن را «خانه تکانى» مى‏کند و روح را با تلاوت قرآن و خواندن دعاهاى ویژه تقویت مى‏نماید. خلاصه اینکه با روزه، سلامتى جسمانى و روانى انسان تضمین مى‏شود و بر همین اساس پیامبر اسلام‏صلى الله علیه وآله فرمود: «صوموا تصحّوا»{H؛ V}همان، ص 255.{V؛ «روزه بگیرید تا سالم شوید». روزه اگر با شرایطى که دارد گرفته شود، اثرات مهم تربیتى، اجتماعى و بهداشتى براى انسان دارد V}براى مطالعه بیشتر ر.ک: الف. الکسى سوفورین، روزه، روش نوین، براى درمان بیمارى‏ها، ترجمه جعفر امامى. ب. سید حسین موسوى لاهیجى، روزه، درمان بیمارى‏هاى روح و جسم، (انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه) قم. پ. عبدالکریم بى‏آزار شیرازى، رساله نوین فقهى پزشکى، ج‏2، (دفتر نشر فرهنگ اسلامى). ت. سید رضا پاک‏نژاد، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، ج‏3؛ (انتشارات کتابفروشى اسلامیه).{V.
دکمه بازگشت به بالا