قصد توبه دارم ولی نمی دانم چگونه حق الناس را جبران کنم؟

پرسش : در توبه، اراده قوی ندارم و نمی دانم چگونه حق الناس را ادا کنم، مرا راهنمایی کنید؟
پاسخ : اى عزیز! به رحمت خدا امیدوار باش و بدان که دنیا مزرعه آخرت است و دل آدمى حکم زمین را دارد. ایمان چون تخم و بذر، و عبادت‏ها آبى است که باید زمین دل را با آن سیراب نمود. پاک کردن دل از گناهان و اخلاق ناپسند و نکوهیده، همان شخم زدن و پیراستن زمین از خار و خاشاک و سنگ و کلوخ و آماده‏سازى زمین براى کشت و کار است. روز قیامت، زمان درویدن کاشته خود است، پس کسى که این گونه زراعت کند و پس از آن امید داشته باشد، امیدش راست و درست است و گرنه: P}نابرده رنج گنج میسّر نمى‏شود {E} مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد{P چرا با وجود این همه آیات و نشانه‏ها و اخبار مژده‏رسان و امیدبخش، احساس یأس کنیم؟! A}من تابَ و ءامنَ و عَمِلَ صالحاً فاولئک یُبدّل اللّه‏ سیّئاتهم حسناتٍ و کانَ اللّه‏ غفوراً رحیماً{A ؛V}فرقان، آیه‏ى 70{V. در این آیات خداوند به کسانى که توبه کنند در حالى که ایمان آورده و اعمال شایسته انجام دهند وعده آمرزش و رحمت داده و علاوه بر آمرزش، بشارت داده که گناهانشان را به نیکى‏ها تبدیل مى‏سازد. سطح سخن از آمرزش گناهان، رحمت و مغفرت، بالاتر است، سخن تبدیل گناهان به خیرات و نیکى‏هاست و کدام مژده از این بالاتر و عظیم‏تر؟! جا دارد بابت چنین بشارتى سر بر خاک بنهیم و از گذشته‏ها با اخلاص طلب مغفرت نمائیم. سپس در صدد کسب ایمان و انجام اعمال شایسته برآئیم، به امید آن‏که خداوند از ما درگذشته و قلم عفو بر جرایم اعمال ما بکشد و خطاهایمان را به نیکى‏ها مبدّل سازد. در این زمینه لازم است به میزان خوف و رجاء، ترس و امید اشاره کنیم؛ به فرموده امام باقر(ع): «در دل مؤمن دو نور خوف و رجاء، به صورت مساوى و برابر هست، به طورى که اگر هر یک وزن شود بر دیگرى فزونى نخواهد داشت» V}(اصول کافى، ج 2، ص 55).{V یکی از وسوسه‏ها و نیرنگ‏هاى شیطان همین موضوع خوف و رجاء است؛ آن ملعون و رانده شده ابدى، مى‏کوشد تا یأس و ناامیدى را بر انسان غلبه دهد تا مبادرت به توبه و جبران گذشته ننماید. او جبران گذشته را محال جلوه مى‏دهد و شخص را به تأخیر در توبه کردن وادار مى‏سازد، چون نیک مى‏داند توفیق توبه براى بنده، بزرگ‏ترین پیروزى‏ها و براى خود شیطان بزرگ‏ترین شکست‏ها در شیطنت است. براى مبارزه با یأس و غلبه بر وساوس شیطانى، شایسته و بایسته است در اخبار و آیات رسیده در زمینه «توبه» «شرایط و مراحل آن»، «منزلت و مقام توبه کننده در نزد خداوند» و«عواقب توبه» معرفت و باور قلبى کسب کنیم و پیوسته به یاد داشته باشیم که خداوند مشتاق و دوست‏دار توّابین و پاکان است. A}اِنَّ اللّه‏َ یحب التّوابین و یحبُّ المتطهّرین{A , V}(بقره، آیه‏ى 222).{V در زمینه توبه اخبار و روایات متعددى از معصومین نقل شده که اگر شخص توبه حقیقى انجام دهد و از گناهان خود استغفار نماید، گویا اصلاً گناهى نکرده است. در واقع به نتیجه توبه نیز اشاره شده که توبه موجب تکفیر و زدوده شدن گناهان مى‏شود. درباره جبران گذشته که از مراحل توبه مى‏باشد، مسأله از آن‏چه به فکر مى‏رسد میسّرتر است. آن‏چه در اعمال صالح از جمله توبه مطرح مى‏باشد نیّت و اراده شخص فاعل است، نیّت و اراده وقتى به صدق و پاکى تقویت و آراسته شد، منشأ اعمال خوب خواهد شد «یک قدم بر خویشتن نِه! آن دگر بر کوى دوست». لذا راه‏هایى براى تقویت اراده ذکر شده که به بعضى اشاره مى‏کنیم: 1ـ تسریع در انجام تصمیم: خداوند در وصف مؤمنان مى‏فرماید: A}اولئک یُسارعون فى الخیرات و هم لها سابقون{A؛ {Vمؤمنون، آیه‏ى 61{V امام صادق(ع) نیز مى‏فرمایند: «کسى که همت بر انجام کار خیرى کرده، در عمل به آن تسریع کند و آن را به تأخیر نیاندازدV}بحارالانوار، ج 71، ص 217{V. چه بسا بنده نمازى بخواند یا روزه‏اى بگیرد به او خطاب مى‏شود: بعد از این کارهاى نیک انجام بده و بدان تمامى گناهانت آمرزیده شد. 2ـ توجه به حضور پروردگار و حاضر و ناظر بودن او در تمام شئون و مراحل زندگى A}و هو معکم أینما کنتم واللّه‏ بما تعملون بصیر{A در هر شرایطى و در هر زمانى خداوند با شما و شاهد اعمال و رفتار شماست V}حدید، آیه 4{V. 3ـ توجه به عاقبت و ثمرات پایدارى در تصمیم؛ A}انَّ الذین قالوا ربّنا اللّه‏ ثمّ استقاموا فلاخوفٌ علیهم و لاهم یحزنون، اولئک اصحاب الجنّه خالدین فیها، جزاءاً بما کانوا یعملون{A آن‏ها که به خداوند ایمان مى‏آورند و در ایمان خود صبر و شکیبایى بروز مى‏دهند هیچ ترس و واهمه‏اى و غم و غصه‏اى بر ایشان نیست، ایشان اهل بهشت هستند و جاودانه در آن سراى باقى خواهند ماند، این پاداش اعمال خیرى است که انجام مى‏دهند. V}احقاف، آیه 13{V. 4ـ عملى داشتن تصمیم جدید؛ سستى و تنبلى، رخوت و خمودگى را با عزم و اراده راسخ از خود دور کنید و بدانید «خواستن توانستن است» و علوّ شخصیّت شما بسته به علوّ همّت شما دارد. از ویژگى‏هاى افراد بلندهمت این است که هر تصمیم جدید را که معقول و مشروع باشد، عملى دانسته در راه عملى ساختن آن مجاهده و تلاش مى‏نمایند. 5ـ رعایت اصل اعتدال؛ از افراط و تفریط در تمام امور بپرهیزید تا روح با نشاط و عطشِ روزافزون به تدبیر امور بپردازد. 6ـ رعایت اصل تدریج و تداوم؛ قال رسول‏اللّه‏(ص): H}انّ افضل الاعمال ادومُها و ان قَلّ{H برترین اعمال مداوم‏ترین آنهاست اگر چه اندک باشد. V}غوامى اللّه‏، ج 1، ص 69{V. حال که اراده انشاءاللّه‏ تقویت شد مرورى بر مراحل توبه حقیقى مى‏کنیم. امام على(ع) براى توبه کامل چنان مقام منیعى قایل است که توبه کننده حقیقى را به درجه‏ى «بلند مقامان» و «صدرنشینان عالم اعلا» تعبیر مى‏نمایند و براى توبه و استغفار شش چیز را لازم مى‏شمرند: 1) پشیمانى و حسرت از کرده‏هاى گذشته. 2) عزم بر ترک آن براى همیشه. 3) ادا کردن حقوق مردمان، به طورى که هنگام مردن پاک باشد و رحمت خدا را ملاقات کند، در حالى که حق کسى بر عهده‏اش نباشد. درباره‏ى اداء حق‏الناس کافى است آن‏چه را که مطئمن مى‏باشد ضایع شده، ادا کند، مثلاً اگر به شخصى ضرر وارد شده، ضرر او را جبران کند و این جبران گذشته را تا جایى ادامه دهد که به یقین برسد دیگر حقّى بر گردن ندارد و اگر در مواردى هنوز مشکوک است نیاز نیست دلواپسى و وسواس به خرج دهد، مگر تردید او به یقین نزدیک باشد. در مجموع وقتى به آرامش و قرار رسید دیگر لازم نیست درباه قبل تفحص کند، بلکه مطمئن باشد ندامت او خود توبه استV}قال رسول‏اللّه‏(ص): النّدم توبهٌ؛ ندامت خود توبه است(میزان‏الحکمه، ج 1){V. اما درباره آینده باید مواظبت نمائید که دیگر مبتلا به چنین وضعیتى نشود، یعنى درباره حق‏الناس مراقبت و مواظبت داشته باشد که مجدداً آلوده به آن نشود. 4) هر واجبى که ضایع کرده تدارک نماید، یعنى حق‏اللّه‏ را نیز تا جائى که به قطعیّت برسد جبران کند، منظور این است اعمال و تکالیف شرعى را از زمانى که مى‏بایست انجام دهد، مثلاً از سن بلوغ، بررسى کنید و میزانى را که در بررسى خود به دست مى‏آورید بنویسد و به زودى در جبران آن‏ها بکوشید. 5) آن‏چه گوشت بدنش از حرام روئیده با حُزن به آخرت آبش کند تا پوست به استخوان بچسبد و گوشت نو در بدنش پیدا شود. 6) زحمت عبادت را به بدن خود بچشاند، چنانچه خوشى و شیرینى گناه را چشانیده است. انشاءاللّه‏ خداوند توفیق توبه و انابه واقعى را به همه‏ى ما عنایت فرماید. آمین. براى کسب معرفت بیشتر درباره توبه به کتاب‏هاى زیر مراجعه نمائید: 1. توبه، شهید دستغیب. 2. نقطه‏هاى آغاز در اخلاق عملى، آیت‏اللّه‏ مهدوى کنى.

دکمه بازگشت به بالا