Ultimate magazine theme for WordPress.

جبیره چیست

در این مقاله میخوام به اینکه جبیره چیست و به بررسی احکام آن بپردازیم و اینکه چه فرقی بین تیمم جبیره و غسل جبیره و وضوی جبیره ای است پس با ما همراه باشید:

جبیره چیست
به آن‌چه بدان استخوانِ شکسته، زخم و جراحت را مى‌بندند و نیز دوایی که بر موضع جراحت و زخم مى‌نهند جَبیره گفته می شود و از آن در باب طهارت و صلات سخن گفته‌اند.

معنای جبیره در لغت و اصطلاح ( جبیره یعنی چه )
جبیره (جمع آن: جبائر) در لغت به معنای دستبند و چوب‌های شکسته بندی و در اصطلاح فقه، هر چیزی است که بر روی محل زخم، شکستگی، سوختگی یا عضو دردمند باشد، مانند پارچه، چسب، نوار، پنبه، دارو، گچ یا چوب شکسته بندی.

جای‌گاه بحث جبیره در فقه
به سبب شیوع حوادث منجر به زخم، شکستگی و مانند این‌ها در اعضایی که مشمول احکام طهارت (وضو، غسل، تیمم) هستند، نحوه طهارتِ این اعضا همواره مورد پرسش بوده از این رو، بخشی از منابع فقهی به بیان شیوه طهارت با جبیره اختصاص یافته و رساله‌هایی در باره این موضوع نوشته شده است.
در منابع فقهی، احکام جبیره معمولاً در باب وضو مطرح می‌شود.

وضوی جبیره‌ای

← موارد وجود جبیره
جبیره یا در اعضایی است که هنگام وضو شسته می‌شوند (صورت و دست‌ها) یا در اعضایی است که مسح می‌شوند.

← رساندن آب به موضع
در فرض وجود جبیره در اعضای وضو، به عقیده بیش‌تر فقهای شیعه و اهل سنّت باید به گونه‌ای آب را به عضو مورد نظر رساند، مانند برداشتن جبیره یا فرو بردن عضو جبیره‌ای در آب یا تکرارِ ریختن آب.

← امکان برداشتن جبیره
برخی فقهای امامی در صورتی که برداشتن جبیره ممکن باشد، آن را واجب شمرده‌اند.
مالک و ابوحنیفه برداشتن جبیره را لازم ندانسته‌اند و برخی فقهای اهل سنّت علاوه بر وجوب شستن زیر جبیره، استحباب مسح بر جبیره را نیز مطرح کرده‌اند.

← عدم امکان برداشتن جبیره
در صورت عدم امکان برداشتن جبیره، راه‌های دیگه‌ای مطرح شده است، مثل اینکه گفته‌اند: با امکان برداشتن جبیره و شستن محل، این عمل واجب است و چنان‌چه شستن ممکن نباشد، مسح، جای‌گزین آن مى‌شود و با عدم امکان برداشتن جبیره، اگر رساندن آب از روى جبیره هر چند با فروبردن عضو در آب یا تکرار ریختن آب بر آن ممکن باشد، واجب است.
برخى دیگر گفته‌اند: اگر با چند بار آب ریختن یا فرو بردن عضو در آب، جریانى که در تحقق عرفی غَسل معتبر است حاصل نگردد، تخییر بین سه امر یاد شده (شستن محل به برداشتن جبیره، فروبردن عضو در آب و یا تکرار ریختن آب بر آن) محلّ اشکال است؛ در نتیجه شستن محل با برداشتن جبیره واجب مى‌شود.
البته این در صورتى است که در تحقق غَسل، جریان معتبر باشد وگرنه تخییر فوق بدون اشکال خواهد بود.

← امکان شستن محل
بعضى تصریح کرده‌اند که در صورت شستن از روى جبیره، رعایت ترتیب بین اجزاى عضو از بالا به پایین واجب است و در فرض عدم امکان ترتیب، برداشتن جبیره متعیّن خواهد بود. [۲۹]اگر هیچ یک از سه امر یادشده ممکن نباشد، هر چند منشأ آن نجاست محل و عدم امکان تطهیر آن باشد، مسح بر جبیره کفایت مى‌کند.

← مسح جبیره
در صورتی که شستن عضو جبیره‌ای به عللی میسر نباشد، به استناد احادیث شیعه و اهل سنّت و نیز به دلیل وجوب دفع ضرر و حرج، به نظر مشهور فقها، پس از شستن قسمت‌های سالم عضو، بر روی جبیره مسح می‌شود.
البته برخی فقهای اهل سنّت تیمم را کافی دانسته‌اند.
هم‌چنین برخی فقها، به استناد برخی احادیث،استحباب مسح بر جبیره را احتمال داده‌اند.

←← عدم امکان
اگر مسح بر جبیره به سبب نجاست آن یا دلایلی دیگر ممکن نباشد، به نظر فقهای امامی، باید پارچه‌ای پاک بر روی جبیره گذاشته و بر آن مسح شود.
برخی احتمال داده‌اند که شستن اطراف جبیره همراه با تیمم کافی است (نیز در باره نظر به این منبع رجوع کنید] ).
اگر گذاشتن پوششِ پاک بر روی جبیره ممکن نباشد، علاوه بر شستن اطراف سالم آن در وضو، تیمم نیز لازم است.
در فرض دوم، یعنی در صورتی که جبیره در اعضایی باشد که هنگام وضو بر آن‌ها مسح می‌شود، نظر مشهور فقهای شیعه و اهل سنّت آن است که در صورت امکان، جبیره برداشته شود و روی زخم مسح گردد.
اگر مسحِ زخم ممکن نباشد، مسح جبیره واجب است و اگر این کار هم ممکن نباشد، مسح بر جبیره ساقط و تیمم به وضو ضمیمه می‌شود.
هم‌چنین فقها حکم وضو را در صورتی که در محل زخم، جبیره‌ای نباشد و زخم باز باشد، بیان کرده‌اند  (برای تفضیل به این منابع رجوع کنید ).

←← زمان جواز
در این که انتقال به مسح جبیره به صرف عدم امکان شستن محل، صورت مى‌گیرد، هر چند مسح پوست ممکن باشد، یا در صورت امکان، مسح پوست بر مسح جبیره مقدم خواهد بود، اختلاف است.

←← کفایت
هم‌چنین اختلاف است که در صورت کفایت مسحِ جبیره، مسح متعیّن است و غَسل جبیره در صورت امکان‌ صحیح نیست یا مکلّف، بین مسحِ جبیره و غَسل آن مخیّر است. برخى احتیاط واجب را در جمع بین هر دو دانسته‌اند.

←← مقدار
در مسح جبیره در محل غَسل، بنابر مشهور، مسح باید بر تمام جبیره صورت گیرد و نیز رطوبت آب به همه جبیره برسد و صرف کشیدن دستِ تر بر آن کفایت نمى‌کند. هرچند برخى آن را کافى دانسته‌اند.

← جبیره در محل مسح
اگر جبیره در محلّ مسح باشد در صورت امکان باید برداشته و مسح بر پوست صورت گیرد.
در صورت عدم امکان، آیا مسح بر جبیره متعیّن است یا این‌که باید مسح تکرار شود تا آب به پوست برسد، مسئله اختلافى است.
بسیارى مسح بر جبیره را متعیّن، و برخى احتیاط واجب را در جمع بین آن دو دانسته‌اند.

← جبیره تمام عضو
آیا بر جبیره‌اى که تمامى عضو را در بر گرفته احکام جبیره جارى مى‌شود یا نه؟ برخى بر جریان تصریح کرده‌اند.
گروهى نیز احتیاط واجب را در جمع بین وضو و تیمّم دانسته‌اند. اگر جبیره بر همه اعضا باشد در جریان احکام جبیره بر آن یا انتقال به تیمّم، اختلاف است.

← صحت وضوی جبیره‌ای
صحت وضویی که با جبیره گرفته می‌شود، در منابع فقهی شیعه و اهل سنّت منوط به وجود شرایطی شده است از جمله لزوم مسح تمام جبیره یا بیشترِ سطح آن در صورتی که جبیره در اعضای شستنی وضو باشد؛ البته برخی فقها مسح تمام سطح جبیره را واجب ندانسته‌اند.
لزوم جریان یافتن آب بر روی جبیره (در صورت امکان)،  هر چند بیش‌تر فقها آن را واجب ندانسته‌اند.
از جنس طلا و حریر نبودن جبیره (برای مردان)، غصبی نبودن جبیره و بیش از حد نیاز نبودن آن  (در باره شرایط دیگر به این منابع رجوع کنید ).

← مسح بر کفش
به نظر شماری از فقهای اهل سنّت، حکم فقهی مسح بر جبیره با مسح بر کفش که محدود به مدت و شرایط خاصی است، تفاوت‌هایی دارد.

← تعدد جبیره
به نظر بیش‌تر شافعیان، با تعدد جبیره در اعضای مختلفِ وضو، تیمم نیز متعدد خواهد شد، یعنی پس از شستن قسمت‌های سالم عضو و مسح بر جبیره، تیمم می‌شود و سپس بقیه وضو ادامه می‌یابد. [۱۰۵]

← بزرگ بودن جبیره از جراحت
اگر جبیره محلی بیش از محل زخم را پوشانده باشد و برداشتن آن از موضع سالم یا رساندن آب به آن قسمت ممکن نباشد، بر روی آن مسح می‌شود  البته برخی فقها به وجوب تیمم با انضمام آن به وضوی جبیره‌ای حکم کرده‌اند.

← تیمم به جای وضوی جبیره‌ای
در مذاهب مختلف اسلامی، علاوه بر موارد یاد شده، در موارد دیگری نیز به جای وضوی جبیره‌ای، تیمم واجب شمرده شده، از جمله در صورتی که جبیره در اعضای وضو نباشد ولی شستن یا مسح اعضای وضو برای شخص زیان آور باشد، یا جبیره همه عضو را در بر گرفته باشد و مسح جبیره ممکن نباشد.

← جمع بین وضو و تیمم
فقهای امامی علاوه بر موارد پیشین، در موارد دیگری هم جمع بین وضو و تیمم را لازم شمرده‌اند، از جمله در مورد غصبی بودن جبیره.

عبادت با طهارت جبیره‌ای

← اجیر کردن برای عبادت
در منابع فقهی، حکم اجیر کردن شخصی که طهارتش جبیره‌ای است برای به جا آوردن عبادات، نیز مطرح شده است.

← امامت صاحب جبیره
امامت صاحب جبیره براى غیر صاحبان جبیره مکروه است.

نماز صاحب جبیره در اول وقت
آیا براى صاحب جبیره‌اى که علم به بقاى عذر تا آخر وقت ندارد، مبادرت به نماز در اوّل وقت مطلقا جایز است یا تنها در صورت یأس از زوال عذر تا آخر وقت و یا تنها در صورت امید به استمرار عذر تا پایان وقت؟ مسئله محلّ اختلاف است.
در صورتی که شخص از بر طرف شدن عذر مأیوس باشد، می‌تواند نماز را در اول وقت بخواند.

برطرف شدن عذر صاحب جبیره

← اعاده طهارت
به نظر مشهور فقها، اعاده طهارت پس از بر داشتن جبیره لازم نیست زیرا با انجام دادن وضوی جبیره‌ای، حدث زایل شده است، هر چند برخی اشکال کرده‌اند که وضوی جبیره‌ای تنها تا زمانی که ضرورت اقتضا می‌کند، رافع حدث است.
استحباب یا وجوب اعاده طهارت پس از بهبودی نیز نقل شده است.

← نماز خوانده شده
برطرف شدن عذر صاحب جبیره اگر پس از وقت نماز باشد، نمازى که خوانده صحیح است و نیازى به اعاده نیست، و اگر در وقت باشد در وجوب اعاده اختلاف است.
در لزوم تجدید طهارت براى نمازهاى بعدى پس از رفع عذر، یا کفایت طهارت جبیره‌اى سابق نیز اختلاف است.
نظر تمام فقهای مذاهب اسلامی، جز برخی شافعیان، آن است که اگر عذر صاحب جبیره بر طرف شود، اعاده نمازهایی که با وضو یا تیمم جبیره‌ای خوانده، لازم نیست.
شهید اول  آن را در حکم وضوی تقیه‌ای دانسته است.
هم‌چنین اگر معلوم شود که زخم مدت‌ها پیش از برداشتن جبیره بهبود یافته، اعاده نمازها لازم نیست.

غسل جبیره‌ای
حکم جبیره در غسل همانند حکم آن در وضو است و بر آن ادّعاى اجماع شده است.
برخى بین جراحت و زخم و بین شکستگى تفصیل داده، در زخم قائل به تخییر بین تیمم و غسل و در شکستگى قائل به تعیّن غسل و مسح بر جبیره شده‌اند و در فرض عدم امکان مسح، تیمّم را واجب دانسته‌اند.
غسل جبیره‌ای (جز غسل میت)، از نظر کیفیت و شرایط، مشابه وضوی جبیره‌ای است.
در این‌که در غسل جبیره، غسل ترتیبی واجب است یا غسل ارتماسی نیز صحیح مى‌باشد، اختلاف است و نیز بنابر کفایت غسل ارتماسى در وجوب مسح بر جبیره در زیر آب و عدم وجوب آن، اختلاف است.
البته صحت غسل ارتماسی مشروط به پاکی عضو یا عدم سرایت نجاست به بقیه اعضا و نیز مضر نبودن آب برای زخم است.
برخی فقها مقتضای احتیاط را انجام دادن غسل ترتیبی می‌دانند.
به عقیده شافعی باید بین غسل اعضای صحیح و تیمم جمع شود.
استحباب اعاده غسل پس از رفع عذر نیز نقل شده است.
به نظر برخی فقهای امامی، اگر در محل زخم یا دمل، جبیره‌ای نباشد، شخص میان غسل و تیمم مخیر است و اگر تیمم را انتخاب کند و زخم در اعضای تیمم باشد، باید بر روی زخم پوششی بگذارد و بر روی آن مسح کند.

تیمم جبیره‌ای
هرگاه بر مواضع تیمّم، جراحت و زخمى وجود داشته باشد، حکم آن همانند حکم وضوی جبیره است.
بدین معنا که در صورت امکانِ برداشتن جبیره، آن را بر مى‌دارد و در صورت عدم امکان، بر جبیره مسح مى‌کند.
تیمم جبیره‌ای مانند وضوی جبیره‌ای است، البته برخی مسح بر جبیره را در تیمم مستحب می‌دانند نه واجب.
معدودی از فقهای اهل سنّت بر آن‌اند که اگر تکلیف، مسح بر جبیره یا تیمم باشد ولی مکلف محل مجروح را بشوید، طهارتش صحیح است اما بیش‌تر فقها گفته‌اند که علاوه بر آن‌که به سبب ضرر زدن به خود مرتکب گناه شده، طهارت و نمازش نیز باطل می‌شود.

منابع:
ویکی فقه
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائره المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «جبیره»، شماره۴۵۰۷.
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام ج۳، ص۴۶-۴۹.

2
پرسش و پاسخ

avatar
  اشتراک  
جدیدترین قدیمی ترین محبوب ترین
اطلاع از
ناشناس
ناشناس

سلام
مسح جبیره به چه صورت است آیا تمام جبیره را باید دست کشید.