مستحبات و واجبات هنگام مرگ و جان دادن مومن

احکام احتضار و موقع جان دادن مومن

چه کارهای هنگام مرگ و جان دادن مومن واجب و مستحب است؟

هنگام احتضار و جان دادن، زمانِ بسیار مشکل و در عین حال حسّاسى است. در آن هنگام، باید محتضر را به امورى توجّه داد و او را تنها نگذاشت و توبه، توجّه به خدا، ایمان به لطف او، اداى حقوق واجب مردم و خداوند را به او تذکّر داد.

– مسلمانى را که در حال جان دادن مى‏باشد مرد باشد یا زن، بزرگ باشد یا کوچک باید به پشت بخوابانند، به‏طورى‏که کف پاهایش به طرف قبله باشد و اگر خواباندن او به گونه فوق ممکن نیست بنا بر احتیاط واجب تا اندازه‏اى که ممکن است باید به این دستور عمل کنند و چنانچه خواباندن او به هیچ قسم ممکن نباشد، به قصد احتیاط او را رو به قبله بنشانند و اگر آن هم نشود باز به قدر احتیاط او را به پهلوى راست یا به پهلوى چپ، رو به قبله بخوابانند.[1]

رسول خدا صلى الله علیه و آله و سلم بر مردى از فرزندان عبدالمطلب وارد شد که در حال جان دادن بود و او را به سویى جز قبله قرار داده بودند. پیامبر صلى الله علیه و آله و سلم فرمود: او را رو به قبله کنید زیرا در این صورت فرشتگان به وى روى کنند و خدا هم به وى روى کند و این‏گونه خواهد بود تا جان سپارد.[2]

– رو به قبله‏کردن محتضر بر هر مسلمان واجب است، و اجازه گرفتن از ولىّ او لازم نیست.[3]

– مستحب است شهادتین و اقرار به دوازده امام علیهم السلام و سایر عقاید حقه، به کسى‏که در حال جان دادن است، تلقین شود و نیز مستحب است چیزهایى را که گفته شد، تا وقت مرگ تکرار کنند.[4] پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله و سلم فرمود:

لَقِّنُوا مَوْتَاکُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَإِنَّ مَنْ کَانَ آخِرُ کَلَامِهِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ دَخَلَ الْجَنَّهَ[5]

به مردگانتان که در حال جان دادن هستند جمله «لا اله الا الله» را تلقین کنید. هرکس آخرین کلامش «لا اله الا الله» باشد، وارد بهشت مى‏شود.

– خواندن دعاى فرج و لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْحَلِیمُ الْکَرِیمُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْعَلِیُّ الْعَظِیمُ سُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ رَبِّ الْأَرَضِینَ السَّبْعِ وَ مَا فِیهِنَّ وَ مَا بَیْنَهُنَّ وَ مَا تَحْتَهُنَّ وَ رَبِّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ وَ سَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِینَ وَ الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ‏[6]

 

– خواندن دعاى: «اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِیَ الْکَثِیرَ مِنْ مَعَاصِیکَ وَ اقْبَلْ مِنِّی الْیَسِیرَ مِنْ طَاعَتِکَ»[7]

نیز مستحب است.

– خواندن سوره یس و آیه الکرسى و سه آیه آخر سوره بقره، سوره احزاب و صافات مستحب است.

– بهتر است محتضر را به جایى که بیشتر در آن مکان نماز مى‏خوانده منتقل کنند، به خصوص براى کسى که سخت جان مى‏دهد.

– القاى امیدوارى و حسن‏ظن به‏خدا به محتضر. روزى امام صادق علیه السلام از حال یکى از شاگردانش پرسیدند. عرض کردند: بیمار است. حضرت به عیادتش رفته و دیدند در حال مرگ است. به او فرمودند:

أَحْسِنْ ظَنَّکَ بِاللَّهِ‏[8]

به خداوند خوش گمان باش.

– خوب است کنار محتضر دعاى عدیله خوانده شود، به طورى که او بفهمد به خصوص به او یاد دهند که اعتقاداتش را به خدا امانت بسپارد:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ وَ الْمَلائِکَهُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ قَائِما بِالْقِسْطِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ وَ أَنَا الْعَبْدُ الضَّعِیفُ الْمُذْنِبُ الْعَاصِی الْمُحْتَاجُ الْحَقِیرُ أَشْهَدُ لِمُنْعِمِی وَ خَالِقِی وَ رَازِقِی وَ مُکْرِمِی کَمَا شَهِدَ لِذَاتِهِ وَ شَهِدَتْ لَهُ الْمَلائِکَهُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ مِنْ عِبَادِهِ بِأَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ ذُو النِّعَمِ وَ الْإِحْسَانِ وَ الْکَرَمِ وَ الامْتِنَانِ قَادِرٌ أَزَلِیٌّ عَالِمٌ أَبَدِیٌّ حَیٌّ أَحَدِیٌّ مَوْجُودٌ سَرْمَدِیٌّ سَمِیعٌ بَصِیرٌ مُرِیدٌ کَارِهٌ مُدْرِکٌ صَمَدِیٌّ یَسْتَحِقُّ هَذِهِ الصِّفَاتِ وَ هُوَ عَلَى مَا هُوَ عَلَیْهِ فِی عِزِّ صِفَاتِهِ کَانَ قَوِیّا قَبْلَ وُجُودِ الْقُدْرَهِ وَ الْقُوَّهِ وَ کَانَ عَلِیما قَبْلَ إِیجَادِ الْعِلْمِ وَ الْعِلَّهِ لَمْ یَزَلْ سُلْطَانا إِذْ لا مَمْلَکَهَ وَ لا مَالَ وَ لَمْ یَزَلْ سُبْحَانا عَلَى‏ جَمِیعِ الْأَحْوَالِ وُجُودُهُ قَبْلَ الْقَبْلِ فِی أَزَلِ الْآزَالِ وَ بَقَاؤُهُ بَعْدَ الْبَعْدِ مِنْ غَیْرِ انْتِقَالٍ وَ لا زَوَالٍ غَنِیٌّ فِی الْأَوَّلِ وَ الْآخِرِ مُسْتَغْنٍ فِی الْبَاطِنِ وَ الظَّاهِرِ لا جَوْرَ فِی قَضِیَّتِهِ وَ لا مَیْلَ فِی مَشِیَّتِهِ وَ لا ظُلْمَ فِی تَقْدِیرِهِ وَ لا مَهْرَبَ مِنْ حُکُومَتِهِ وَ لا مَلْجَأَ مِنْ سَطَوَاتِهِ وَ لا مَنْجَى مِنْ نَقِمَاتِهِ، سَبَقَتْ رَحْمَتُهُ غَضَبَهُ وَ لا یَفُوتُهُ أَحَدٌ إِذَا طَلَبَهُ أَزَاحَ الْعِلَلَ فِی التَّکْلِیفِ وَ سَوَّى التَّوْفِیقَ بَیْنَ الضَّعِیفِ وَ الشَّرِیفِ مَکَّنَ أَدَاءَ الْمَأْمُورِ وَ سَهَّلَ سَبِیلَ اجْتِنَابِ الْمَحْظُورِ لَمْ یُکَلِّفِ الطَّاعَهَ إِلا دُونَ الْوُسْعِ وَ الطَّاقَهِ سُبْحَانَهُ مَا أَبْیَنَ کَرَمَهُ وَ أَعْلَى شَأْنَهُ سُبْحَانَهُ مَا أَجَلَّ نَیْلَهُ وَ أَعْظَمَ إِحْسَانَهُ بَعَثَ الْأَنْبِیَاءَ لِیُبَیِّنَ عَدْلَهُ وَ نَصَبَ الْأَوْصِیَاءَ لَیُظْهِرَ طَوْلَهُ وَ فَضْلَهُ وَ جَعَلَنَا مِنْ أُمَّهِ سَیِّدِ الْأَنْبِیَاءِ وَ خَیْرِ الْأَوْلِیَاءِ وَ أَفْضَلِ الْأَصْفِیَاءِ وَ أَعْلَى الْأَزْکِیَاءِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ آمَنَّا بِهِ وَ بِمَا دَعَانَا إِلَیْهِ وَ بِالْقُرْآنِ الَّذِی أَنْزَلَهُ عَلَیْهِ وَ بِوَصِیِّهِ الَّذِی نَصَبَهُ یَوْمَ الْغَدِیرِ وَ أَشَارَ بِقَوْلِهِ هَذَا عَلِیٌّ إِلَیْهِ وَ أَشْهَدُ أَنَّ الْأَئِمَّهَ الْأَبْرَارَ وَ الْخُلَفَاءَ الْأَخْیَارَ بَعْدَ الرَّسُولِ الْمُخْتَارِ عَلِیٌّ قَامِعُ الْکُفَّارِ وَ مِنْ بَعْدِهِ سَیِّدُ أَوْلادِهِ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ ثُمَّ أَخُوهُ السِّبْطُ التَّابِعُ لِمَرْضَاهِ اللَّهِ الْحُسَیْنُ ثُمَّ الْعَابِدُ عَلِیٌّ ثُمَّ الْبَاقِرُ مُحَمَّدٌ ثُمَّ الصَّادِقُ جَعْفَرٌ ثُمَّ الْکَاظِمُ مُوسَى ثُمَّ الرِّضَا عَلِیٌّ ثُمَّ التَّقِیُّ مُحَمَّدٌ ثُمَّ النَّقِیُّ عَلِیٌّ ثُمَّ الزَّکِیُّ الْعَسْکَرِیُّ الْحَسَنُ ثُمَّ الْحُجَّهُ الْخَلَفُ الْقَائِمُ الْمُنْتَظَرُ الْمَهْدِیُّ الْمُرْجَى الَّذِی بِبَقَائِهِ بَقِیَتِ الدُّنْیَا وَ بِیُمْنِهِ رُزِقَ الْوَرَى وَ بِوُجُودِهِ ثَبَتَتِ الْأَرْضُ وَ السَّمَاءُ وَ بِهِ یَمْلَأُ اللَّهُ الْأَرْضَ قِسْطا وَ عَدْلا بَعْدَ مَا مُلِئَتْ ظُلْما وَ جَوْرا وَ أَشْهَدُ أَنَّ أَقْوَالَهُمْ حُجَّهٌ وَ امْتِثَالَهُمْ فَرِیضَهٌ وَ طَاعَتَهُمْ مَفْرُوضَهٌ وَ مَوَدَّتَهُمْ لازِمَهٌ مَقْضِیَّهٌ وَ الاقْتِدَاءَ بِهِمْ مُنْجِیَهٌ وَ مُخَالَفَتَهُمْ مُرْدِیَهٌ وَ هُمْ سَادَاتُ أَهْلِ الْجَنَّهِ أَجْمَعِینَ وَ شُفَعَاءُ یَوْمِ الدِّینِ وَ أَئِمَّهُ أَهْلِ الْأَرْضِ عَلَى الْیَقِینِ وَ أَفْضَلُ الْأَوْصِیَاءِ الْمَرْضِیِّینَ وَ أَشْهَدُ أَنَّ الْمَوْتَ حَقٌّ وَ مُسَاءَلَهَ الْقَبْرِ حَقٌّ وَ الْبَعْثَ حَقٌّ وَ النُّشُورَ حَقٌّ وَ الصِّرَاطَ حَقٌّ وَ الْمِیزَانَ حَقٌّ وَ الْحِسَابَ حَقٌّ وَ الْکِتَابَ حَقٌّ وَ الْجَنَّهَ حَقٌّ وَ النَّارَ حَقٌّ وَ أَنَّ السَّاعَهَ آتِیَهٌ لا رَیْبَ فِیهَا وَ أَنَّ اللَّهَ یَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ اللَّهُمَّ فَضْلُکَ رَجَائِی وَ کَرَمُکَ وَ رَحْمَتُکَ أَمَلِی لا عَمَلَ لِی أَسْتَحِقُّ بِهِ الْجَنَّهَ وَ لا طَاعَهَ لِی أَسْتَوْجِبُ بِهَا الرِّضْوَانَ إِلا أَنِّی اعْتَقَدْتُ تَوْحِیدَکَ وَ عَدْلَکَ وَ ارْتَجَیْتُ إِحْسَانَکَ وَ فَضْلَکَ وَ تَشَفَّعْتُ إِلَیْکَ بِالنَّبِیِّ وَ آلِهِ مِنْ أَحِبَّتِکَ وَ أَنْتَ أَکْرَمُ الْأَکْرَمِینَ وَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى نَبِیِّنَا مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ أَجْمَعِینَ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ وَ سَلَّمَ تَسْلِیما کَثِیرا کَثِیرا وَ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّهَ إِلا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ اللَّهُمَّ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ‏ إِنِّی أَوْدَعْتُکَ یَقِینِی هَذَا وَ ثَبَاتَ دِینِی وَ أَنْتَ خَیْرُ مُسْتَوْدَعٍ وَ قَدْ أَمَرْتَنَا بِحِفْظِ الْوَدَائِعِ فَرُدَّهُ عَلَیَّ وَقْتَ حُضُورِ مَوْتِی بِرَحْمَتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ‏

به نام خدا که رحمتش بسیار و مهربانى‏اش همیشگى است خدا برپا دارنده عدل وداد گواهى داد که معبودى جز او نیست و فرشتگان و صاحبان دانش نیز گواهند که معبودى جز او نیست هم او که عزّتمند و حکمت مدار است، همانا دین راستین نزد خدا اسلام است و من بنده ناتوان گنهکار نافرمان نیازمند ناچیز تو گواهى مى‏دهم به نعمت دهنده و آفریننده و روزى‏بخش و اکرام کننده خویش، چنان که خود گواهى داد بر یگانگى ذاتش و هم گواهى دادند فرشتگان و صاحبان دانش از بندگانش بر این که معبودى جز او نیست، هم او که صاحب نعمت‏ها و احسان و کرم و بخشش است، آن تواناى بى ابتدا، داناى بى انتها، زنده یکتا، موجود همیشگى، شنواى بینا، خواهان ناخواه، دریابنده بى نیازى، که او شایسته این صفات است و او در پرده عزّ صفات خویش آن گونه است که تنها خود داند، توانا بود پیش از پیدایش توانایى و نیرو، دانا بود پیش از آفریدن دانش و آفرینش، همواره پادشاه بود آنگاه که نه کشورى بود و نه مالى، و همیشه منزّه بود در همه حال، وجودش پیش از پیش بود در آغاز محض، و بقایش بعد از بعد است بدون جابجایى و دگرگونى، توانگر است در آغاز و انجام، بى نیاز است در باطن و ظاهر، در داورى اش ستمى نیست و در اراده‏اش انحرافى وجود ندارد، و در تقدیرش بیدادى به چشم نمى‏خورد، و از حکومتش راه گریزى نیست، و از شدّت خشمش پناهگاهى وجود ندارد و از انتقامش راه نجاتى نمى‏باشد، رحمتش بر خشمش پیشى گرفت، آن‏را که بخواهد از چنگش نرهد، موانع تکلیف را برطرف ساخته و توفیق را یکسان قرار داده است بین ناتوان و شریف، ممکن نمود اداى وظیفه را و راه دورى جستن از حرام را هموار ساخت، طاعت را تکلیف ننمود جز به کمتر از ظرفیت و

طاقت، منزّه است او، چه آشکار است کرمش و چه والاتر است مقامش، منزّه است او، چه بزرگ است عطایش و چه بزرگ است احسانش، پیامبران را برانگیخت تا دادگرى اش را بیان کنند و جانشینان آنان را بگماشت تا نمایان سازد عطاى بى حد و فضلش را و ما را از امت سرور انبیاء و بهترین اولیاء و برترین برگزیده‏ها و والاترین پاکان محمّد، (درود خدا بر او و خاندانش) قرار داد، به او ایمان آوردیم و به آنچه ما را به سوى آن دعوت کرد و به قرآنى که خدا بر او نازل نمود و به جانشینش که در روز غدیر معین کرد و با گفته‏اش به او اشاره نمود و فرمود: «این على است» و شهادت مى‏دهم که امامان نیکوکردار و جانشیان نیکوکار پس از رسول برگزیده خدا، على سرکوبگر کافران است و پس از او سرور فرزندانش حسن بن على، سپس برادرش نواده پیامبر، پیرو رضاى خدا، حسین، سپس عبادت کننده على، سپس باقر محمّد، سپس صادق جعفر، سپس کاظم موسى، سپس رضا على، سپس تقى محمّد، سپس نقى على، سپس زکىّ عسگرى حسن، سپس حجّت، جانشین بر حق، قائم منتظر مهدى، آن امیدبخشى‏که به بقایش دنیا باقیست، و از برکتش بندگان روزى یافته‏اند و به وجودش زمین و آسمان استوار گشته است و خدا به وسیله او زمین را از عدل و داد پر مى‏کند، پس از آنکه از ستم و بیداد پر شده و شهادت مى‏دهم که گفتار آنان حجّت، و پیروى از آنان واجب و اطاعتشان بایسته، و دوستى با آنان لازم و ختم و اقتدارى به آنان نجات‏بخش و مخالفتشان سرنگون کننده است، و ایشان سروران همه اهل بهشت و شفیعان روز جزا و امامان اهل زمین به طور یقین، و برترین جانشینان پسندیده، و شهادت مى‏دهم که مرگ حق است و سؤال قبر و برانگیخته شدن حق و ورود خلایق به محشر و صراط و میزان، و حساب حق و کتاب و بهشت و جهنم همه و همه بر حق است و ساعت موعود آمدنى است، هیچ تردیدى در آن نیست و این که خدا آنان‏که در قبرها هستند را برخواهد انگیخت خدایا! بخششت امید من و کرم و رحمتت آرزوى من است، عملى که به آن سزاوار بهشت باشم ندارم و طاعتى که به آن شایسته خشنودى گردم در پرونده‏ام نیست، جز اینکه یگانگى و دادگرى ات را باور دارم، و به احسان و فضلت دل بستم و از محبوبانت، پیامبر و خاندانش را در بارگاه تو شفیع آوردم و تو کریم‏ترین کریمانى و مهربان‏ترین مهربانانى و درود خدا بر پیامبران محمّد و همه خاندانش آن پاکان و پاکیزگان و سلام بسیار او بر آنان باد، و جنبش و نیرویى نیست جز به عنایت خداى والاى بزرگ، خدایا اى مهربان‏ترین مهربانان، این یقین و استوارى در دینم را به تو سپردم و تو بهترین امانتدارى، چه تو خود ما را به حفظ امانت‏ها فرمان دادى، پس این امانت مرا گاه فرارسیدن مرگم به من برگردان، به رحمتت اى مهربان‏ترین مهربانان.

[quote]حتما بخوانید: کارهای مکروه موقع مرگ و جان دادن مومن[/quote]
پی نوشت ها:
[1] . توضیح المسائل مراجع، م 533.
[2] . من لایحضره الفقیه، ج 1، ص 133؛ دخل رسول الله على رجل ….
[3] . توضیح المسائل مراجع، م 535.
[4] . همان، م 536.
[5] . من لایحضره الفقیه، ج 1، ص 132؛ ثواب الاعمال، ص 195.
[6] . همان، ص 131.
[7] . کافى، ج 3، ص 125.
[8] . بحارالانوار، ج 78، ص 235.

دکمه بازگشت به بالا