احکام توبه کردن

از نظر احکام شرعی واجب است که انسان وقتی گناهی مرتکب شد باید فورا بعد از گناه از کاری که کرده پشیمان شود و اسستغفار کنند. در ادامه میتوانند احکام مربوط به توبه را بخوانید.

احکام توبه کردن

احکام توبه کردن

تمام علماى اسلام در واجب بودن توبه (یعنی بازگشت انسان از ازتکاب گناهان به سوی طاعت خداوند) اتفاق نظر دارند. آیت الله العظمی سیدمحمد مجاهد می گوید: «آیا توبه از معاصی کبیره و صغیره، واجب است به گونه ای که تارک آن مستحق عقوبت و کیفر باشد یا اینکه مستحب است؟» وی سپس در پاسخ گوید: آنچه قابل اعتماد است، نظر نخست می باشد. و علامه حلی در نهج المسترشدین و مقدادبن عبدالله سیوری در ارشادالطالبین هم این قول را اختیار کرده اند. جز آنان کسان دیگری هم، چنین نظریه ای ارائه داده اند. از میان اهل سنت هم چنین عقیده ای ابراز شده است. مثلا قوشچی گوید: «توبه واجب است عقلا زیرا دفع ضرری که کیفر است، می نماید و دفع ضرر واجب است و آنچه به واسطه آن دفع ضرر می شود، هم واجب است.»
ابوحامد غزالی در این باره ادعای اجماع کرده می گوید: «اجماع بر وجوب توبه منعقد شده است.»
در متن آیات قرآن مجید کرارا به توبه امر شده است. در آیه 8 سوره تحریم مى خوانیم: «یا ایها الذین آمنوا توبوا الى الله توبه نصوحا عسى ربکم ان یکفر عنکم سیئاتکم و یدخلکم جنات تجرى من تحتها الانهار؛ اى کسانى که ایمان آورده اید به سوى خدا باز گردید توبه کنید، توبه اى خالص و بى شائبه، امید است (با این کار) پروردگارتان گناهانتان را ببخشد و شما را در باغهایى از بهشت که نهرها از زیر درختانش جارى است داخل کند.»
«توبوا إلی الله جمیعا أیها المؤمنون لعلکم تفلحون؛ و همگی به سوی خدا باز گردید ای مؤمنان تا رستگار شوید.» (نور/ 31) در این آیه در کنار بیان ثمره مهم توبه که رستگاری ابدی است؛ فرمان صریح وجوبی بر انجام توبه داده است. همه انبیاى الهى هنگامى که براى هدایت امتهاى منحرف مأموریت مى یافتند، یکى از نخستین گامهایشان دعوت به توبه بود؛ چرا که بدون توبه و شستن لوح دل از نقش گناه، جایى براى نقش توحید و فضائل نیست.
پیغمبر بزرگ خداوند هود (ع) از نخستین سخنانش این بود: «و یا قوم استغفروا ربکم ثم توبوا الیه؛ اى قوم من از پروردگارتان طلب آمرزش کنید، سپس به سوى او باز گردید و توبه نمایید.» (هود/ 52)
پیامبر بزرگ دیگر صالح (ع) نیز همین سخن را پایه کار خود قرار مى دهد و مى گوید: «فاستغفروه ثم توبوا الیه؛ از او طلب آمرزش کنید و به سوى او باز گردید و توبه کنید.» (هود/ 61)
حضرت شعیب (ع) نیز با همین منطق به دعوت قومش پرداخت، و گفت: «و استغفروا ربکم ثم توبوا الیه ان ربى رحیم ودود؛ از پروردگار خود آمرزش بطلبید و به سوى او باز گردید و توبه کنید که پروردگارم مهربان و دوستدار (توبه کاران) است.» (هود/ 90)
علاوه بر قرآن مجید، روایات رسیده از معصومین (ع) نیز بر این مطلب دلالت می کنند. و همچنین دلیل عقلى روشنى بر وجوب توبه داریم و آن این که عقل حاکم بر این است که در برابر عذاب الهى (خواه یقین باشد یا احتمالى) باید وسیله نجاتى فراهم ساخت، و با توجه به این که توبه بهترین وسیله نجات است، عقل آن را واجب مى شمرد. چگونه افراد گناهکار خود را از عذاب الهى در دنیا و آخرت مى توانند محفوظ بشمرند در حالى که توبه نکرده باشند.
آرى! توبه واجب است، هم به دلیل صراحت آیات قرآن مجید و هم روایات اسلامى و هم دلیل عقل، و از این گذشته وجوب توبه در میان تمام علماى اسلام مسلم و قطعى است.

وجوب توبه مولوی است یا ارشادی

قرآن کریم تنها به ترغیب و تشویق اکتفا نکرده، بلکه در مواردی دستور اکید وجوبی بر لزوم توبه داده است که حتی وجوب آن فوری و بدون تأخیر است؛ منتها بحثی مطرح است که آیا وجوب فوری توبه شرعی و مولوی است و یا عقلی و ارشادی؟
فقط اشاره کنیم که از آنجا که توبه لطف و رحمتی است از سر امتنان، اگر وجوب آن شرعی باشد، با این امتنان نمی سازد؛ چرا که در صورت عدم توبه، دو مجازات متوجه عاصی می شود: یکی به خاطر اصل گناه و دیگری به خاطر تأخیر و نافرمانی توبه. بنابراین آنچه مناسب به نظر می رسد این است که وجوب آن را عقلی بدانیم و دستورات قرآن را نیز از باب ارشاد و تأکید بر فرمان عقل به حساب آوریم.

آیا توبه واجب فوری است؟

آیا وجوب توبه فوری است و تأخیر آن جایز نیست یا اینکه در وقت توبه، توسعه وجود دارد و تأخیر آن رواست؟
شیخ بهایی در کتاب اربعین گفته است: «شکی در وجوب فوری توبه وجود ندارد. زیرا گناهان مانند سم، برای بدن مضر هستند و همچنان که شارب سم بایستی فورا استفراغ کند تا مشرف بر مرگ نشود، بزهکار هم باید گناه را ترک کرده و توبه کند زیرا گناه او را مشرف بر اضمحلال و هلاکت نموده است. و کسی که مبادرت به توبه را مهمل بگذارد و آن را به تأخیر افکند، میان دو خطر عظیم واقع می شود که اگر از یکی رهایی پیدا کند شاید از دیگری جان سالم در نبرد: یکی آن که شاید مرگ به سراغش آید و از خواب غفلت بیدار نشود و وقت تدارک به سر رسد و درهای تلافی کردن بسته گردد. و دوم آنکه ظلمت معاصی قلب را فرا می گیرد به حدی که بر او غلبه نموده و به صورت طبع او در می آید و دیگر محو و نابود نمی شود. زیرا هرگناهی که انسان آن را انجام می دهد، باعث ایجاد تاریکی در قلب می شود و وقتی ظلمت گناهان متراکم شود، بر طبع آدمی غلبه می یابد و در این حال قلب آدمی مهر خورده و دیگر درخشنده و نورانی نخواهد شد. به چنین قلبی، قلب منکوس و قلب تاریک گویند.»
شیخ بزرگوار محمدبن یعقوب کلینی در کافی از امام صادق (ع) حکایت کرده است که آن حضرت فرموده است: «پدرم می فرمود: هیچ چیزی برای دل آدمی فاسد کننده تر از گناه نیست زیرا هنگامی که قلب با گناه مواجه می شود پیوسته با اوست تا آن جا که بر وی چیره شده و آن را زیر و رو کند.»
در روایت دیگری از امام باقر (ع) آمده است که هیچ بنده ای نیست جز آنکه در قلبش نقطه ای نورانی است. وقتی گناهی مرتکب شد، نقطه ای تاریک در آن قسمت نورانی ایجاد می شود. اگر توبه کرد، آن سیاهی می رود و اگر به گناه ادامه داد، آن سیاهی زیاد می شود تا سفیدی را بپوشاند وقتی آن سفیدی پوشانده شد، دیگر صاحبش به سوی خیر و نیکی بازگشت نمی کند.
اینکه امام فرمود: «دیگر صاحبش به خیر و نیکی باز نمی گردد.» دلالت می کند که دارنده چنین قلبی از انجام معاصی دست بر نمی دارد و از آنها هیچگاه توبه نمی کند گرچه با زبان بگوید به سوی خدا توبه کردم و لذا چنین جمله ای از او فقط زبانی است و قلب با آن همراه نیست و برای همین اصلا اثری ندارد. در روایات اسلامى بر مسأله وجوب فورى توبه تأکید شده است، از جمله:
1ـ در وصیت امیر مؤمنان على (ع) به فرزندش امام مجتبى (ع) مى خوانیم: «و ان قارفت سیئه فعجل محوها بالتوبه؛ اگر مرتکب گناهى شدى، آن را به وسیله توبه هرچه زودتر محو کن.» البته با توجه به این که امام مرتکب گناهى نمى شود، منظور در اینجا تشویق دیگران به توبه است.
2ـ در حدیث دیگرى از پیغمبر اکرم (ص) مى خوانیم که به ابن مسعود فرمود: «یا بن مسعود لاتقدم الذنب و لا تؤخر التوبه، ولکن قدم التوبه و اخر الذنب؛ اى ابن مسعود! گناه را مقدم مشمار، و توبه را تأخیر مینداز، بلکه توبه را مقدم کن و گناه را به عقب بینداز (و ترک کن)!»
3ـ در حدیث دیگرى از امیر مؤمنان على (ع) مى خوانیم: «مسوف نفسه بالتوبه من هجوم الاجل على اعظم الخطر؛ کسى که توبه را در برابر هجوم اجل به تأخیر بیندازد، در برابر بزرگترین خطر قرار مى گیرد، (که عمرش پایان گیرد در حالى که توبه نکرده باشد)!»
علاوه بر این، دلیل عقلى روشنى بر وجوب توبه داریم و آن این که عقل حاکم بر این است که در برابر عذاب الهى (خواه یقین باشد یا احتمالى) باید وسیله نجاتى فراهم ساخت، و با توجه به این که توبه بهترین وسیله نجات است، عقل آن را واجب مى شمرد؛ چگونه افراد گناهکار خود را از عذاب الهى در دنیا و آخرت مى توانند محفوظ بشمرند در حالى که توبه نکرده باشند.
ایـام جوانى بهترین فرصت براى تغییر مسیر از زشتى ها و پلیدى ها به سوى پاکى هاست. پیامبر اکرم (ص ) مى فرماید: «التوبه حسنه، لکنه فى الشباب احسن؛ توبه از گناه، همیشه پسندیده است. ولى در جوانى بهتر و پسندیده تر است.»
امام خمینى در این زمینه نصیحتى پدرانه دارد: «بـهـار تـوبـه، ایام جوانى است که بار گناهان کمتر و کدورت قلبى و ظلمت باطنى ناقصتـر و شـرایـط تـوبه سهل تر و آسان تر است… گیرم که انسان بتواند در ایام پیرى قیام بـه ایـن امـر کـنـد، از کـجـا بـه پـیـرى بـرسـد و اجـل مـوعـود او را در سـن جـوانـى و در حـال اشـتـغـال بـه نـافـرمـانـى نـربـایـد و بـه او مـهـلت دهـد؟ کـمـیـاب بـودن پـیـران، دلیـل اسـت کـه مـرگ بـه جوانان نزدیک تر است. در یک شهر پنجاه هزار نفرى پنجاه نفر پیر هشتاد ساله، انسان نمى بیند.
پـس اى عـزیـز! از مـکـایـد شیطان بترس و در حذر باش و با خداى خود مکر و حیله مکن که پنجاه سـال یـا بـیـشـتـر شهوت رانى مى کنم و دم مرگ با کلمه استغفار جبران گذشته مى کنم. اینها خـیـال خـام اسـت… پـس… هر چه زودتر دامن به کمر بزن و عزم را محکم و اراده را قوى کن و از گـنـاهـان تا در سن جوانى هستى یا در حیات دنیایى مى باشى، توبه کن و مگذار فرصت خداداد از دستت برود و به تسویلات شیطانى و مکاید نفس اماره اعتنا مکن.»

آداب توبه کردن

درهای توبه و استغفار همیشه به روی گناهکاران گشوده است.حقیقت توبه، پشیمانی قلبی است؛ پشیمانی که علامتش اندوه وحسرت بر گذشته ها است . زیرا چه کسی است که به بیداری قلبی و درونی رسیده باشد و به صلاح و فساد خویش آگاه گردد ، و خود را به خاطر تقصیرات و قصورات و عملکردهای گذشته اش در معرض خطر و هلاک ببیند امّا از حسرت و اندوه نسوزد؟ در سایه چنان سوزدرونی است که آثار معصیت از قلب زدوده می شود ، و دل صاف و پاک می گردد ، توبه و اظهار پشیمانی در پیشگاه الهی دستور خاصی ندارد. مهم عزم بر ترک گناه و ندامت و پشیمانی درونی است . در این صورت خداوند نه تنها توبه را می پذیرد، بلکه توبه کار واقعی را دوست دارد.قرآن مجید با بیان لطیف خود گناهکاران را به سوی خدا دعوت می‌کند . به آن ها قول می‌دهد که می‌توانند خود را از زندگی گذشته به کلی جدا کنند و زندگی نو را آغاز نمایند.(1)
این آیه نوید می‌دهد راه به روی همه باز است.
قرآن مجید می‌فرماید: «ناامید از رحمت الهی نمی‌شود مگر کسی که کافر است».(2) گناهکار هر قدر آلوده باشد، نباید خود را از فیض رحمت الهی ناامید بداند. لقمان به فرزندش می‌گوید: «به خدا چنان امیدوار باش که اگر گناه جن و انس را بیاوری، به تو رحم کند».(3)
بر اساس روایات، توبه آثار گناهان را محو می‌کند . در این صورت دغدغه‌ای برای گناهکار باقی نمی‌ماند. امام باقر(ع)می فرماید: «التائب من الذنب کمن لا ذنب له؛(4) کسی که از گناه توبه کند، مانند کسی است که گناه نکرده باشد».
در صورت تحقق توبه ، شکی نیست که خداوند آن را می‌پذیرد. این بشارت را خداوند در قرآن داده است: «هو الّذی یقبل التوبه عن عباده ویعفو عن السیئات؛(5) خدا است که توبه بندگانش را می‌پذیرد و گناهان آنان را عفو می‌نماید».
البته توبه حقیقی شرایط و لوازم و آثار عملی دارد . مهم‏ترین آن، عبارت است ازاین که تصمیم بگیرید که :
1ـ دیگر هیچ گناهی را انجام ندهید. اگر به دلیل ندانستن مسئله و جهل یا غفلت و فراموشی یا هر دلیل دیگر، دوباره گناهی را مرتکب شدید، بلا فاصله توبه کنید و با اشک و گریه، از خداوند بخواهید که شما را بیمارزد.
2ـ خود را به احکام و دستورهای دین مقید و پایبند کنید و گناهان گذشته خود را جبران نمایید.
آداب توبه:
پیامبر اکرم(ص) روزی به اصحاب خود فرمود: کدام یک از شما اراده توبه دارد؟
عرض کردند: همه ما می خواهیم توبه کنیم. فرمود: پس غسل کنید. وضو بگیرید و چهار رکعت نماز بخوانید. در هر رکعت یک مرتبه سوره حمد و سه مرتبه سوره توحید و هر یک از سوره ناس و فلق را یک مرتبه بخوانید و بعد از نماز هفتاد مرتبه بگویید: استغفرالله ربّی و أتوب الیه. لا حول و لاقوّه الاّ بالله العلیّ العظیم. یا عزیزُ یا غفّار اغفرلی ذنوبی و ذنوب جمیع المؤمنین و المؤمنات فإنّه لا یغفر الذّنوب إلاّ أنت.
سپس فرمود: هیچ بنده­ای از امت من این عمل را انجام نمی دهد مگر این که منادی از آسمان ندا کند: ای بنده خدا، عملت را از سر بگیر که توبه تو مقبول است و گناه تو آمرزیده، و فرشته دیگری از زیر عرش صدا کند: ای بنده! مبارک باد بر تو و بر اهل تو و ذریه ات، و فرشتگان دیگر هر یک مطلبی می‌گویند تا این که جبرئیل(ع) ندا می‌کند که: من وقت مرگت با ملک الموت می آیم و به تو مهربانی می کنم و روح تو به آسانی از بدنت خارج می‌شود.
توبه آداب خاصی دارد که باید آن را از مستحبات توبه دانست که عبارتند از:
1- سه روز روزه گرفتن؛
امام صادق(ع) می‏فرماید: توبه نصوح که خداوند به آن امر فرموده، روزه گرفتن روز چهارشنبه و پنج‏شنبه و جمعه است.
2- غسل توبه؛
پیامبر اکرم(ص) می‏فرماید: بنده‏ای نیست که گناهی کند (هر چه و هر اندازه که باشد) سپس پشیمان شود و توبه کند مگر این که خداوند به مغفرت و آمرزش به او نظر کند، سپس پیامبر به شخصی که می‏خواست توبه کند فرمود: «برخیز و غسل کن و برای خدا سجده نما».
3- خواندن دو یا چهار رکعت نماز؛
امام صادق (ع) می‏فرماید:
«هر بنده‏ای که گناهی کرد، پس برخیزد و طهارت کند (وضو بگیرد) و دو رکعت نماز بخواند و از خداوند طلب آمرزش نماید، بر خدا است که توبه‏اش را بپذیرد، چون خود فرموده ‏است: هر کس کار زشتی کند یا به خودش ستم نماید، پس استغفار کند، خدا را آمرزنده و مهربان می‏یابد».
4- دعاهای توبه؛
برای آن که در عمل به لوازم توبه تا آخر ثابت قدم و موفق باشید ،مناسب است.
– خود را مقید به نماز اوّل وقت کند
– تا حد امکان در مساجد نمازتان را بخواند.
– با دوستان مؤمن رفت و آمد کند و از رفاقت با افراد بدنام و فاسد پرهیز نماید.
-دعاهای توبه‏ای را که از ائمه معصومین وارد شده‏است، به ویژه دعاهای صحیفه سجادیه، مخصوصاً دعای 31 و یا مناجات خمسْ عشر، به‏ خصوص مناجات تائبین را بخواند.
– هر روز صبح بعد از نماز و هر شب هنگام خوابیدن، پس از خواندن دو رکعت نماز از خدا بخواهید که شما را در پیمان توبه موفق بدارد،
– از توسل به چهارده معصوم علیهم السلام به خصوص توسل به امام زمان علیه السلام غافل نشوید.

– از فرصت استثنایی ماه های رجب و شعبان و رمضان هم چنین ایام سوگواری محرم کمال استفاده را ببرید.
– گاهی در دل شب ، هنگام سحر ، نزدیکی های صبح ، با خدا خلوت کن . جایی که کسی جز خدا شما را نبیند و صدای درد دل گفتنت با خدا را نشنود .پس از به یاد آوردن گناهان و اعتراف و اقرار به آن، به خدا عرض کن ، خدایا ! بنده گنه کار و فراری توام ،به تو پناه آورده ام ،پناهم بده.اگر گفتند: تا به حال کجا بودی بگو: راه گم کرده بودم. اگر گفتند: چه آورده‌ای؟ بگو دل شکسته. بگو: ای خدای من! مگر به پیامبرت نفرموده‌ای که به بندگان گنه کارت از قول شما بگوید: ای بندگان من که (با گناه و معصیت‌ها) بر خود اسراف و ظلم کرده‌اید! از رحمت خداوند نومید نشوید، که خداوند همه گناهان را می‌آمرزد، چه این که او بخشنده و مهربان است”.
من هم بنده گنه کار توام. مدتی از تو فراری بودم و با گناهان عظیم و بسیارم، بر خود ستم کردم اما اکنون آمده‌ام و به تو پناه آورده‌ام. به رحمت و آمرزش تو امیدوارم. مرا دریاب!
خوشا آن دل که دارد قصد کویش خوشا آن دیده دارد عشق رویش
خوشا آن بنده شیرین زبانی که همواره بود در گفت و گویش
خوشا آن سالک شوریده حالی که سرگرم است اندر های و هویش

دکمه بازگشت به بالا