وضع انسان در جهان آخرت چگونه است؟ و چه کسانی شفاعت کننده هستند؟

پرسش:
الف ) وضع انسان در جهان آخرت چگونه است ؟
ب ) در آخرت چه کسانی انسان را شفاعت می کنند ؟ چرا ؟

پاسخ:
الف ) انسان برای زندگی مادی و برآوردن نیازمندی خود ، ابزار می خواهد که این ابزار در دوران جنینی شکل می گیرد ; مثلا ، برای خوردن ، دهان ; برای دیدن ، چشم ; برای شنیدن ، گوش ، و.. . و برای کل مجموعه بدن «روح » که اصل و اساس است ، لازم می باشد که پیش از ورود به دنیا ، این ابزار در اختیار انسان قرار می گیرد و هر یک از این ابزار نباشد ، نقص در زندگی مادی پدید می آید .
در جهان آخرت نیز برای ادامه حیات اخروی ، انسان ، با همین جسم و روح با ویژگی های متفاوت وارد می شود ; لذا بخشی از آیات در مورد قیامت درباره پاسخ استبعاد کنندگان زنده شدن مردگان است که وقتی می پرسند : خدایا چگونه این بدن هایی را که پودر شده و از بین رفته ، زنده می کنی ؟ خداوند می فرماید : «قُل یُحیِیهَا الَّذی أَنشَأَهَآ أَوَّل مَرَّه ;(یس ،79) بگو : همان کسی که برای اولین بار خلق کرد ، دوباره زنده می کند» ; «فسَیَقولُون مَن یُعِیدُنَا قُل الَّذی فَطَرَکُم أَوَّل مَرَّه ; (اسراء ،51) به زودی می پرسند : چه کسی ما را بر می گرداند (بعد از مرگ ) بگو : همان کسی که اولین بار شما را خلق کرد .»
از این آیات استفاده می شود که به هنگام رستاخیز هم این جسم باز می گردد و هم روح و جان و لذا در قرآن از آن به «احیاء الموتی ; زنده کردن مردگان » تعبیر شده است . «أَولَم یَرَوا أَنَّ اللَّه الَّـذِی خَلَق السَّمواتِ وَالاَرضَ وَلَم یَعْی بِخَلقِهِن بِقَـدر عَلَی أَن یُحیِی الْمَوتَی بَلَی إِنَّه عَلَی کُلّ شَی قَدِیر» . (احقاف ،33)
این مطلب مهم است که ویژگی های این جسم و روح در آخرت تفاوت می کند ; مثلا با توجه به رابطه تنگاتنگ اعمال انسان در دنیا به آخرت ، ابزار معنوی انسان در آخرت ، همان ملکات و چیزهایی است که در دنیا کسب کرده است ; (البته به ملکات ، ابزار نمی گویند) پس بین صورت دنیوی اعمال ما با صورت اخروی آن ، رابطه ای وجود دارد . هر چند صورت اخروی آن کاملا برای ما شناخته شده نیست ; امّا معلوم است که به وسیله همین اعمال و ملکات کسب شده ، انسان به حیات سعادتمند یا شقاوتمند خود ادامه می دهد .
لذا قرآن می فرماید : «وقتی در روز قیامت ، منافقان به اهل ایمان می گویند : به ما مهلت دهید تا از نور شما بهره بگیریم » ، به ایشان خطاب می شود : «اگر نور می خواهید ، به عقب خود (دنیا) برگردید و در آن جا برای خود نوری به دست آورید» (حدید ،13)
در جای دیگر می فرماید : «وَمَآ أَمْوَالُکُم وَلاَ أَوْلادُکُم بِالَّتِی تُقَرِّبُکُم عِندَنَا زلْفَی إِلاَّ مَن ءَامَنَ وَعَمِل صالِحًا فَأُولکَ لَهُم جَزَآءُ الضِّعْف بِمَا عمِلُوا وَهُم فِی الغُرفتِ ءامِنُون ; (سبا ،37) اموال و فرزندانتان ، هرگز شما را نزد ما مقرب نمی سازد ، جز کسانی که ایمان بیاورند و عمل صالح انجام دهند که برای آنان پاداش مضاعف در برابر کارهایی است که انجام داده اند .
این که در روایات آمده ، دنیا بازار و تجات خانه یا مزرعه آخرت است ، بر اساس هیمن مسئله است .
حاصل آن که ابزار آخرت چیزهایی از قبیل : اخلاق نیک ، صفات و ملکات پسندیده ، شناخت خداوند ، محبت به انبیا و امامان (علیهم السلام)و. .. است ; بنابر این ، ابزار مادی و معنوی آخرت ، همان ابزار مادی و معنوی دنیاست ; منتها ابزاری است تکامل یافته و بی نقص .
ب ) قبل از پاسخ ، نکته قابل تذکر این است که بر طبق آیات قرآن در قیامت همه انسان ها مورد شفاعت قرار نمی گیرند ; بلکه بعضی از انسان ها شفاعت می شوند ; قرآن از سخن بعضی در آن روز خبر داده و می فرماید :
«فَمَا لَنَا مِن شَـفِعِین ;(شعرا ،100) ]افسوس که امروز[ شفاعت کنندگانی برای ما وجود ندارد .» و نسبت به برخی دیگر می فرماید :
«شفاعت شفاعت کنندگان به حال آنها سودی نمی بخشد .»(مدثر ،48)
نکته دیگر این که تمامی شفاعت کنندگان ، به «اذن الهی » در آن روز از این مقام برخوردارند ; امّا با توجّه به قرآن کریم و گفتار معصومین(علیهم السلام)مقام شفاعت برای چند گروه ثابت می باشد . رسول خدا(صلی الله علیه وآله) در آن روز ، جزء بزرگ شفیعان درگاه الهی است . قرآن می فرماید : « وَلَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضَی ; (الضحی ،5) به زودی پروردگارت آن قدر به تو عطا می کند که خشنود شوی » ; بدون شک خشنودی پیامبر تنها در نجات خویش نیست ، بلکه زمانی است که شفاعتش درباره امتش ، پذیرفته شود . از سوره ها و آیاتی نظیر مریم ، 87 / زخرف ، 86 / اسراء ،79 ، نیز شفاعت حضرتش استفاده می شود . و همه انبیای الهی نیز جزء شفاعت کنندگان هستند ; پیامبراکرم(صلی الله علیه وآله) می فرماید :«همه پیامبران ، برای کسانی که از روی اخلاص به یگانگی خدا گواهی می داده اند ، شفاعت می کنند .1
دیگر از شفاعت کنندگان اهل بیت عصمت و طهارت(علیهم السلام) هستند . در ذیل آیه «مَن ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِندَهُ إِلاَّ بِإِذْنِه ;(بقره ،255) کیست آن کس که جز به اذنش در پیشگاهش شفاعت کنند ؟» مرحوم علامه طباطبایی می فرماید : «مراد از شفاعت کنندگان ، امامان معصوم هستند .»2 «فرشتگان » نیز یکی دیگر از شفاعت کنندگانند .(نجم ،26)
«شهدای راه خدا» ، «دانشمندان و علمای دین » ، «متعلمان و حافظان قرآن » ، «برخی از افراد با ایمان و شیعیان » ، «خویشاوندان » و «همسایگان » نیز جزو کسانی هستند که خداوند در روز قیامت اذن به شفاعت به آنان داده است .
با توجّه به این که عبادت و اطاعت خدا و به طور کلی تمامی اعمال انسان ، به غیر از صورت ظاهری خود ، «ملکوت » و باطنی نورانی نیز دارد ، در بسیاری از احادیث از آنان با کلمه «شفیع » یاد شده است که از آن جمله است : «توبه » ، «استغفار» ، «روزه » ، «نمازها» و همچنین است خود «قرآن مجید» که در روز قیامت برای اصحاب خود شفاعت می کنند .
مافوق تمامی شفاعت کنندگان ذات خداوند متعال است که می فرماید : «قُلْ لِّلَّهِ الشَّفَـعَهُ جَمِیعًا لَّهُ مُلْکُ السَّمَـوَ تِ وَ الاَْرْض ;(زمر ،44) بگو : تمام شفاعت از آنِ خداست ]زیرا [حاکمیت آسمان ها و زمین از آن اوست .» و در واقع شفاعت کنندگان نیز از جانب او شفاعت می کنند ، که بر اساس روایاتی ، بعد از شفاعت شفیعان خداوند شفاعت خاص خود را اعمال می کند.3
امّا این که چرا اینان شفیع هستند ؟
شفاعت همچون ارسال رسولان الهی(علیهم السلام) تفضّلی است که خداوند ، به مقتضای «رحمت » گسترده خود به روی انسان گشوده است تا روح و روان خود را از آلودگی ها پاک کنند و خود را در حوزه نورانیت مؤمنان و اعمال نورانی آنان قرار دهند .
پس شفاعت یکی از چشمه های همیشه جوشان «رحمت » واسعه الهی است که به خواست خداوندمتعال این رحمت به واسطه مقربان درگاهش و یا یک سلسله اعمالی که مقرّب اوست ، به بعضی انسان ها از می رسد . و اساساً به جهت تحقق این رحمت ، انسان ها را خلق کرده است ; آن جا که می فرماید : «إِلاَّ مَن رَحِمَ رَبُّکَ وَلِذلِکَ خَلَقَهُمْ ;(هود ،119) مگر کسی را که پروردگارت رحم کند و برای همین ]پذیرش رحمت[ آنها را آفرید .»4
+===================
1. مسند احمد، احمدبن حنبل، ج 3، ص 12، به نقل از: شفاعت در قلمرو عقل، قرآن و حدیث، آیت اللّه جعفر سبحانی، دارالکتب الاسلامیه.
2. المیزان، علامه طباطبایی رحمه‏الله، ج 19، ص 291، اسماعیلیان.
3. ر.ک: شفاعت در قلمرو عقل، قرآن و حدیث، همان،ص 381ـ396 / میزان الحکمه، محمدی ری‏شهری، ج 5، ص 121، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم / پیام قرآن، آیت‏اللّه مکارم شیرازی و دیگران، ج 6، ص 505ـ544، دارالکتب الاسلامیه.
4. ر.ک: منشور جاوید، آیت‏اللّه جعفر سبحانی، ج 8، ص 3ـ114، دارالقرآن الکریم / یکصد و هشتاد پرسش و پاسخ، آیت اللّه مکارم شیرازی و دیگران، ص 382ـ392، دفتر نشر

دکمه بازگشت به بالا