در آخرت زندگی فردی است یا اجتماعی؟

پرسش:
آیا از قرآن و روایات ، شیوه زندگی پس از دنیا در امور زیر استفاده می شود ؟ 1 . زندگی فردی یا اجتماعی 2 . داشتن اختیار و اراده و آزادی .*

پاسخ:
از مجموع آیات قرآن که درباره جهان آخرت سخن گفته ، بر می آید که زندگی انسان ها در آن جهان نیز ، اجتماعی است . برخی آیاتی که نعمت های بهشتی را تشریح می کند را بررسی می کنیم ، می بینیم در آن به نعمت هایی ، چون همسران ، مساکن و قصور ، خادم و ساقی ، پذیرایی کنندگان و . . . اشاره شده است که حکایت می کند زندگی انسان ها در بهشت ، اجتماعی و گروهی است و نه فردی; ضمن آن که قرآن مجید ، صیغه جمع را برای بهشتیان به کار برده است .
از جمله این آیات ، می توان به موارد زیر اشاره نمود:
الف ـ «هُمْ وَ أَزْواجُهُمْ فی‏ ظِلالٍ عَلَی الْأَرائِکِ مُتَّکِؤُن‏;(یس ،56) آن ها و همسرانشان در سایه ها ، بر تخت های مخصوص تکیه کرده اند .
ب ـ «عَلَی سُرُر مَّوْضُونَه * مُّتَّکِئینَ عَلَیْهَا مُتَقَابِلِینَ ;(واقعه ،15ـ16) مقرّبان ، بر تخت هایی که به هم پیوسته ، صف کشیده قرار دارند ، در حالی که بر آن ها تکیه کرده ، و رو به روی یک دیگرند .»
جالب این که قرآن مجید ، به زندگی خصوصی و عمومی بهشتیان اشاره مساوی دارد .1
ج ـ «وَمَن یُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُوْلَئکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِم مِّنَ النَّبِیِّینَ وَالصِّدِّیقِینَ وَالشُّهَدَآءِ وَالصَّـالِحِینَ وَحَسُنَ أُوْلَئکَ رَفِیقًا ;(نساء ،69) کسی که خدا و پیامبر را اطاعت کند ، ]در قیامت[ هم نشین کسانی خواهد بود که خدا نعمت خود را بر آن ها تمام کرده ، از پیامبران و صدّیقان و شهدا و صالحان ، و آن ها چه رفیقان خوبی هستند .»
یکی از بهترین لذت های معنوی و روحانی ، بهره گیری از محضر دوستان با صفات یارانی که با نور ایمان و صفات انسانی آراسته باشند . . .می باشد و از آیات قرآنی ، به خوبی استفاده می شود که بهشتیان از این موهبت ویژه ، بهره فراوان دارند; آن ها در کنار یاران باصفا می نشینند .»2
درباره جهنّمیان نیز آیاتی وجود دارد که از گفت و گوی آن ها ، حکایت می کند; در ضمن آن که برای آن ها نیز ضمایر جمع به کار برده شده که حاکی از زندگی جمعی آن هاست: «وَ نَسُوقُ الْمُجْرِمِینَ إِلَی جَهَنَّمَ وِرْدًا ;(مریم ،86) روز قیامت مجرمان را ]هم چون شتران تشنه که به آبگاه می روند[ رو به سوی جهنّم می رانیم .»
البتّه زندگی جمعی جهنّمیان ، مانع از این نیست که گروهی از آنان ، به زندان های انفرادی دوزخ منتقل شوند و در آن جا جدای از اجتماع و به طور فردی عذاب شوند ، چنان که این نکته از برخی آیات ، استفاده می شود .3
پاسخ قسمت دوم: امّا این که آیا اختیار و اراده هست یا خیر ؟ باید گفت: آن چه در قیامت از بین می رود ، «تکلیف» است; تکلیف در همین دنیاست; البتّه تکلیف با آزادی ، ملازمه دارد ، امّا آزادی می تواند بدون تکلیف باشد; بدین معنا که فقط اهل بهشت ـ نه اهل جهنّم ـ اختیار و اراده دارند و هر چه بخواهند بر ایشان آماده است و اساساً اختیار و آزادیِ اراده آن ها ، یکی از نعمت هایی است که خدای متعال به آن ها عطا فرموده است: «لَهُم مَّا یَشَآءُونَ عِندَ رَبِّهِم;(زمر ،34) هر چه بخواهند برای آن ها نزد پروردگارشان موجود است .»; «لَهُم مَّا یَشَآءُونَ فِیهَا وَ لَدَیْنَا مَزِیدٌ ;(ق ،35) هر چه بخواهند در بهشت ، برای آن ها هست و نزد ما اضافات دیگری است .»
بر این اساس ، آزادی و قدرت اراده و انتخاب برای بهشتیان هست ، گرچه این نعمت از اهل جهنّم سلب می شود و مسلّم است که آن ها به اراده خود ، عذاب را انتخاب نمی کنند .
____________________________________________
1. پیام قرآن، آیت اللّه‏ مکارم شیرازی و دیگران، ج 6، ص 240، دارالکتب الاسلامیه.
2. همان، ص 287.
3. همان، ص 453.

دکمه بازگشت به بالا