آیا خدواند حیوانات را برای ما آفریده است و حساب و کتاب دارند؟

پرسش:
با توجه به این که خداوند متعال ، همگام با خلقت انسان ، موجودات دیگری را نیز خلق کرده است ،
الف )آیا برای نمونه ، حیوانات و جانداران را فقط برای استفاده و رفاه انسان ها آفریده است ؟ یا این که آن ها نیز در آخرت حساب و کتابی خواهند داشت
ب ) آیا این موارد در مورد «جنیان » که در قرآن کریم همیشه همراه «انس » ، بیان شده است ،
ج ) آیا انسان های نخستین نیز در آخرت حساب و کتابی دارند ؟??????

پاسخ:
الف ) بله ، خداوند متعال درباره حیوانات می فرماید :
أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَیْدینا أَنْعاماً فَهُمْ لَها مالِکُونَ * وَ ذَلَّلْناها لَهُمْ فَمِنْها رَکُوبُهُمْ وَ مِنْها یَأْکُلُونَ * وَ لَهُمْ فیها مَنافِعُ وَ مَشارِبُ أَ فَلا یَشْکُرُون‏ ( یس 71-73) آیا ندیدند که از آنچه با قدرت خود به عمل آورده‏ایم چهارپایانی برای آنان آفریدیم که آنان مالک آن هستند؟! (71) و آنها را رام ایشان ساختیم، هم مرکب آنان از آن است و هم از آن تغذیه می‏کنند؛ (72) و برای آنان بهره‏های دیگری در آن(حیوانات) است و نوشیدنیهایی گوارا؛ آیا با این حال شکرگزاری نمی‏کنند؟! (73)
و در مورد حساب و کتاب حیوانات در آخرت در قرآن می فرماید:
«وَمَا مِن دَآبَّه فِی الاَْرْضِ وَلاَ طائِر یَطِیرُ بِجَنَاحَیْهِ إِلاَّ أُمَمٌ أَمْثَالُکُم مَّا فَرَّطْنَا فِی الْکِتَاب ِ مِن شَیْء ثُمَّ إِلَی رَبِّهِمْ یُحْشَرُونَ ; (انعام ، 38) هیچ جنبنده ای در زمین و هیچ پرنده ای که با دو بال خود پرواز می کند ، نیست ، مگر این که امت هایی همانند شما هستند ، ما هیچ چیز را در این کتاب فرو گذار نکردیم ، سپس همگی به سوی پروردگارشان محشور می شوند .» «وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَت ْ ; (تکویر ، 5) و در آن هنگام که وحوش جمع شوند .»
از برخی آیات (انعام ، 38 و تکویر ، 5) و روایات استفاده می شود که حیوانات هم مانند انسان ها حشر دارند و در روز قیامت حاضر شده ، در حد آگاهی و مسؤولیت هایشان ، حسابرسی می شوند و هر کس به حق خود می رسد و اگر در آیه 5 سوره تکویر ، فقط نام حیوانات وحشی برده شده ، یا به جهت غلبه است ، یا به جهت ظلمی است که حیوانات وحشی نسبت به بقیه حیوانات دارند و یا… ; در اینجا این پرسش باقی می ماند که آیا حیوانات هم تکلیف دارند یا نه ؟ در پاسخ باید گفت که تکلیف مراحلی دارد و هر مرحله ، ادراک و شعور متناسب خود را می خواهد ; تکالیفی که در اسلام برای یک انسان وجود دارد ، به گونه ای است که انجام آنها بدون داشتن یک سطح عالی از عقل و درک ممکن نیست ، و حیوانات هم مکلّف به آن نیستند ; زیرا شرط آن ، یعنی عقل و درک متناسب با آن تکالیف در آنها نیست ; اما مرحله ساده تر و پایین تری از تکلیف درباره آنها تصور می شود که مختصری فهم و شعور برای آن کافی است و نمی توان آن را در مورد حیوانات انکار کرد ; به همین جهت ، حشر آنها هم با حشر انسان ها تفاوت دارد ، انسان ها بعد از حسابرسی یا وارد بهشت و یا وارد جهنم می شوند ; ولی حیوانات ، بهشت و جهنم ندارند ; بلکه بعد از انتصاف می میرند و خاک می شوند .1
در تفسیر آیه 5 تکویر ، وجوه دیگری نیز گفته شده ; از جمله :
برخی گفته اند : حشر در آیه ، مربوط به قیامت است ; ولی مقصود از «وحوش » ، حیوانات وحشی نیستند ; بلکه مقصود ، انسان های وحشی سیرتند .2
ب ) یکی از اصول مسلم و معارف قرآن وجود جن است ، و اعتقاد به آن یک واقعیت قرآنی است . قرآن کریم درباره آنها می فرماید : «وَ الجانّ خَلَقناهُ مِن قبلُ مِن نار السَّمُوم » و پیش از آن ، جن را از آتشی سوزان و بی دود خلق کردیم .» (حجر ، 27) آیات و روایات دلالت دارند که جن ها نیز مانند انسان ها مکلف و مختار هستند . (ذاریات / 56) از جمله آیاتی که بر اختیار و تکلیف جن ها دلالت دارد ، آیه ای است که مبعوث شدن پیامبرانی را برای آنها عنوان کرده است . (انعام / 130) در جایی دیگر قرآن از قول خود جن ها می گوید : «و از میان ما برخی فرمانبردار و برخی منحرفند ، پس کسانی که به فرمانند ، آنان در جستجوی راه درستند ، ولی منحرفان هیزم جهنم خواهند بود» . (جن / 14 و 15)
ج ) در مورد حشر انسان های نخستین ، با توجه به این که انسان های کنونی از نسل حضرت آدم (علی نبینا وآله وعلیه السلام)هستند و این انسان ها از ابتدا دارای عقل ، شعور ، اراده و انتخاب بودند ، لذا به تکالیف الهی و آن چه پیغمبرشان آورده مأمور ، بودند ; لذا عقاب و ثواب و حشر نیز برای آن ها ثابت است ; امّا این که قبل از این انسان ها ، انسان های دیگری غیر از نسل کنونی وجود داشته یا نداشته اند ؟ و این که آیا آن ها حشر و نشر خواهند داشت یا نه ؟ از آیات قرآن کریم چیزی استفاده نمی شود که وجود آن ها را ثابت یا نفی نماید ; لذا در مورد خلقت آن ها و داشتن شعور ، عقل ، تکلیف و حشر آن ها نیز سخنی نمی توان گفت ! اگر بتوانیم ثابت کنیم که انسان های نخستین دارای اختیار و تکلیف بوده اند می توانیم حشر و نشر را نیز برای آن ها ثابت کنیم در غیر این صورت اثبان آن مشکل است .
+==================
1. ر.ک: بحارالأنوار، علامه مجلسی رحمه‏الله، ج 7، ص 276، داراحیاء التراث العربی / المیزان، علامه طباطبایی رحمه‏الله، ج 7، ص 73 ـ 83، مطبوعاتی اسماعیلیان / تفسیر نمونه، آیه اللّه‏ مکارم شیرازی و دیگران، ج 5، ص 221 ـ 227، دارالکتب الاسلامیه / مجمع‏البیان، طبرسی رحمه‏الله، ج 10، ص 249، چ بیروت.
2. ر.ک: التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، حسن مصطفوی، ج 13 ـ 14، ص 53 ـ 54، نشر فرهنگ و ارشاد اسلامی.

دکمه بازگشت به بالا