تجسم اعمال در قیامت از منظر قرآن

پرسش:
برخی می گویند، خدا در آخرت عذاب نمی کند، عذاب آخرت نتیجه اعمال ما است; زیرا خداوند در قرآن نمی گوید من عذاب می کنم، بلکه می گوید عذاب می شوید; آیا این گفته صحیح است؟*

پاسخ:
یکی از چیزهایی که در قیامت مشاهده خواهد شد، تجسم اعمال است.
مقصود از تجسم اعمال این است که آن چه را انسان در این جهان انجام داده است در جهان دیگر به صورتی متناسب با آن جهان نمودار گردد. به عبارت دیگر: پاداش ها و کیفرها، نعمت ها و نقمت ها، فرح و سرور، درد و شکنجه، همان حقائق اعمال دنیوی انسانها است که در حیات اخروی خود را نشان می دهند.
و به دیگر سخن، هر کرداری که انسان انجام می دهد، یک صورت دنیوی دارد که ما آن را مشاهده می کنیم، و یک صورت اخروی دارد که هم اکنون در دل و نهاد عمل نهفته است و روز رستاخیز پس از تحولات و تطوراتی که در آن رخ می دهد شکل کنونی و دنیوی خود را از دست داده و با واقعیت اخروی خود جلوه می کند و باعث لذت و فرح عامل یا آزار و اندوه وی می گردد. بنابراین، جزاء اعمال هر انسانی عین اعمال او خواهد بود; و در این جمله ذره ای مجازگویی نیست، و چیزی در محکمه عدل خداوند، بهتر از این نیست که عین عمل انسان را به خود انسان بازگردانند. از این مطلب در اصطلاح علمی به «تجسم اعمال» تعبیر آورده می شود.
آیات متعددی در قرآن بر این مطلب گواهی می دهند که به چند نمونه آن اشاره می کنیم:
«یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْس مَّا عَمِلَتْ مِنْ خَیْر مُّحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِن سُوء تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَیْنَهَا وَبَیْنَهُ أَمَدَما بَعِیدًا…;(آل عمران،30) روزی که هر انسانی هر کار نیکی که انجام داده است، نزد خود حاضر می یابد، و هر کار بدی را که انجام داده است نیز، حاضر و آماده می یابد، و آرزو می کند که میان او و آن عمل ناروا فاصله مکانی یا زمانی بسیاری وجود می داشت».
«إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ مَآ أَنزَلَ اللَّهُ مِنَ الْکِتَابِ وَ یَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِیلاً أُولَـئِکَ مَا یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ إِلاَّ النَّار;(بقره،174) کسانی که به خاطر به دست آوردن مالی اندک، آیات الهی را کتمان می کنند، چیزی جز آتش در شکم خود جای نمی دهند»; «إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوالَ الْیَتَامَی ظُـلْمًا إِنَّمَا یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَیَصْلَوْنَ سَعِیرًا;(نساء،10) آنان که از روی ستم اموال یتیمان را می خورند در حقیقت آتش می خورند و در آینده وارد دوزخ خواهند شد».
صریح این دو آیه اخیر آن است که آن چه را که افرادی از راه کتمان حقائق الهی و یا از راه ستم بر یتیمان به دست آورند در حقیقت آتشی را در درون خود جای می دهند. شکی نیست که صورت ظاهری و دنیوی اموال یاد شده آتش نبوده، بلکه به صورت انواع لذت های دنیوی نمودار می باشند. بنابراین، باید بگوییم این گونه اموال صورت دیگری دارد که اکنون از چشم ظاهر بین انسان پوشیده است ولی در سرای دیگر که حقائق پنهان آشکار می گردد، چهره واقعی این اعمال نمایان گردیده و آن چیزی جز آتش و عذاب خداوندی نیست. آیات 49 سوره توبه و آیه 12 سوره حجرات نیز مؤید مطالب فوق است.
رسول اکرم(صلی الله علیه وآله وسلم) می فرماید: «از ستم گری بپرهیزید; زیرا ظلم و ستم در روز قیامت به صورت تاریکی ها نمایان خواهند شد».1
بنابراین مسأله تجسم اعمال امری مسلّم است; ولی در قیامت دو نوع پاداش و کیفر وجود دارد; یکی کیفرها و پاداش هایی که نتیجه طبیعی خود اعمال انسان است (تجسم اعمال) دیگری پاداش ها و کیفرهای قراردادی و جعلی است که خداوند بر اساس علم وحکمت و فضل و رحمت خود مقرر نموده است.
افزون بر این، در مورد تجسم اعمال نیز در واقع از آن جا که خداوند خالق بر همه چیز است. «اللَّهُ خَـالِقُ کُلِّ شَیْء» خداوند پاداش و کیفر می نماید.2
در قرآن هم آیاتی داریم که می فرماید عذاب می شوید و هم آیاتی هست که می فرماید خداوند عذاب می نماید.
برای نمونه مائده، 40، 115; آل عمران، 56، 129; بقره، 284; اسراء، 54; توبه، 74; بقره، 85.
____________________________________________
1. اصول کافی، کلینی رحمه‏الله، ج 2، ص 332، دارالکتب الاسلامیه / ر.ک: منشور جاوید، آیت اللّه‏ سبحانی، ج 9، ص 406ـ425، انتشارات مؤسسه سیدالشهداء.
2. ر.ک: منشور جاوید، ج 9، ص 423ـ424.

دکمه بازگشت به بالا