خداوند از روح خود به انسان دمیده است یعنی چه؟

کلیدواژه: آخرت/انسان/روح/عذاب/

پرسش:
در برخی از آیات آمده است «خداوند از روح خود به انسان دمیده است» در برخی دیگر از آیات آمده است: «خداوند در آخرت روح را عذاب می کند». آیا این به این معنا نیست که خداوند روح خود را عذاب می کند؟ اگر چنین نیست، پس عذاب آن دنیا چگونه است؟

پاسخ:
پاسخ پرسش نیازمند توضیح روح، نفخ روح و نسبت روح به خداست:
1. روح در لغت به چیزی گفته می شود که مبدأ حیات است و با آن هر جانداری توان احساس و حرکت ارادی پیدا می کند.1
روح انسانی همان چیزی است که آدمی از آن به «من» تعبیر می کند و انسانیت انسان به آن است و ادراک، اراده و افعال انسانی را به واسطه بدن انجام می دهد. (بدن ابزار روح است)2
طبق آیه مبارکه «وَ یَسْـَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی; (اسراء، 85) و درباره روح از تو می پرسند; بگو: روح از سنخ فرمان پروردگار من است.» روح از سنخ «امر» و از «عالم امر» است.
امّا این که «امر» چیست؟ قرآن کریم می فرماید: «إِنَّمَآ أَمْرُهُ إِذَآ أَرَادَ شَیْـًا أَن یَقُولَ لَهُ کُن فَیَکُونُ; (یس، 82) چون به چیزی اراده فرماید، کارش این بس که می گوید: باش; پس بی درنگ موجود می شود.»
بنابراین «امر» وجود چیزی را می گویند از آن جهت که تنها به خداوند استناد دارد و به بیان دیگر، به فعلی که مختص خداوند است و اسباب مادی در تحقق آن واسطه نمی شوند و در نتیجه زمانمند و مکانمند نیست، وجود آن دفعی است نه تدریجی، گفته می شود. و «امر» هر چیزی ملکوت آن است. پس روح مخلوقی از «عالم امر» و «ملکوت» است، مجرد است نه مادی، وجود آن دفعی است نه تدریجی، از این رو قرآن کریم در بیان مراحل جنین پس از کامل شدن شکل مادی جنین، می گوید: «ثُمَّ أَنشَأْنَـهُ خَلْقًا ءَاخَرَ فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَــلِقِینَ; (مؤمنون، 14) آن گاه جنین را در آفرینش دیگر پدید آوردیم، آفرین باد بر خدا که بهترین آفرینندگان است.»3
2. نفخ روح
«نفخ» در لغت به معنای دمیدن هوا در داخل جسمی به وسیله دهان یا چیز دیگری است.4
این واژه به طور کنایی نیز در تأثیر گذاشتن یا القای امری را در چیزی نیز استعمال می کنند.
در آیاتی که نفخ روح از جانب خداوند به بدن انسان ها یا موجودات دیگر آمده است. مراد، برقراری ارتباط معنوی بین بدن و روح است، نه نفخ لغوی و محسوس به وسیله دهان یا چیز دیگر.
3. انتساب روح به خدا
در قرآن تعابیری، مانند: «مِن رُّوحِی» (حجر، 29)، «مِن رُّوحِنَا»(انبیاء،91) و «مِن رُّوحِه»(سجده،9) آمده است.
از روایات استفاده می شود که در زمان پیشوایان معصوم(علیهم السلام)، این توهم برای عده ای پیش آمده که از خدا چیزی جدا شده و به درون انسان ها آمده است.
ائمه(علیهم السلام)، با بیان این که روح انسان مخلوق خداست و خدا بسیط بوده و جزء ندارد تا از آن چیزی کم یا به آن چیزی اضافه شود، این افکار را به شدت نکوهش کرده و معتقدین به آن را کافر دانسته اند.5
از مطالب گفته شده معلوم می شود، اضافه روح به خدا (روحنا) که در برخی از آیات آمده است، اضافه حقیقی (جدا شدن جزیی از خدا و منتقل شدنش به انسان) نیست، بلکه اضافه تشریفی است، یعنی اگر چه روح با سایر مخلوقات از جهت مخلوقیت مساوی است، ولی چون روح انسان شریف و پاک و با عظمت و به خداوند نزدیک تر است خداوند آن را به خود نسبت داده و فرموده روح من; همان گونه که پدر به فرزند می گوید روح من، جان من و… چنین تعبیرها و اضافه ها را می توان در کلماتی، چون «بیت اللّه»، «شهر اللّه» و… مشاهده کرد. این تعبیرها به هیچ وجه به معنای مکان و زمان داشتن خداوند نیست، بلکه تنها عظمت کعبه و ماه مبارک رمضان را می رساند.
از مطالب بالا معلوم می شود، خداوند روح خود را عذاب نمی کند، بلکه مخلوق خود را که از تعالی و تکامل فاصله گرفته و دچار گناه شده عذاب می کند.6
در ضمن ناگفته نماند، طبق آیات قرآن کریم، عذاب در آخرت و به طور کلی معاد، هم جسمانی است و هم روحانی.
روحانی است، چون: هدف از محشور شدن بدن، دریافت جزا و پاداش است و پاداش و کیفر در مورد جسمِ بدون روح بی معناست و آن که عذاب را درک می کند، روح است. همچنین علاوه بر پاداش ها و کیفرهای حسّی و دردها و لذّت های جسمی، یک رشته پاداش ها و کیفرهای روحی و غیر حسّی برای صالحان و تبهکاران است که روح برای درک آن ها نیاز به بدن و قوای حسّی ندارد: «وَ رِضون من اللَّهِ أَکْبَرُ ذَ لِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ». (توبه، 72)
و جسمانی است چون: الف) گروهی از آیات به روشنی می گوید: انسان از خاک آفریده شده و به آن باز می گردد و سپس از آن بیرون می آید. (طه، 55)، (نوح، 18)
ب) آیاتی که کیفیت حشر در روز قیامت را بیرون آمدن از قبر می داند. (یس، 51)، (قمر، 7)
ج) آیاتی که گواهی می دهد، روز رستاخیز، اعضای انسان به اعمال او گواهی می دهد. (نور، 24)، (یس، 65) و تفسیر این اعضا به صورت های بدون مادّه و اعضای برزخی کاملا بر خلاف ظاهر است.
د) آیاتی که بر دگرگونی های بدن در دوزخ گواهی می دهد. (نساء، 65)، (محمّد، 15)
هـ) آیاتی که به روشنی دلالت می کند که آن چه مورد انکار مخالفان معاد بود، زنده شدن بدن های متلاشی و پراکنده در زمین پس از مرگ بود. (یس، 78)، (سبأ، 7)7
+===================
1. المیزان، علامه طباطبایی، ج 13، ص 195، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، بیروت.
2. همان، ج 10، ص 118.
3. همان، ج 13، ص 196.
4. قاموس قرآن، سید علی اکبر قرشی، واژه نفخ.
5. ر. ک: کافی، کلینی، ج 1، باب روح.
6. ر. ک: معارف قرآن، استاد محمد تقی مصباح یزدی، 3 ـ 1، ص 356، انتشارات در راه حق / المیزان، علامه طباطبایی، ج 12، ترجمه سید محمد باقر موسوی همدانی، ص 223.
7. منشور جاوید، آیت‏اللّه‏ جعفر سبحانی، ج 9، ص 115 ـ 116، مؤسسه سیدالشهداء.

دکمه بازگشت به بالا