زلزله

زلزله

در این پست از پاسخکده به بررسی ابعاد گوناگون زلزله می پردازیم که اول دانستنی های درباره زلزله را بیان کردیم و سپس به علل و عوامل زلزله پرداختیم و همچنین به دستورالعمل های برای آمادگی قبل از زلزله و نورهای عجیبی که در برخی از مناطق قبل از زلزله دیده می شود از نظر عملی بررسی کردیم پس با ما همراه شوید.

 

دانستنی های درباره زلزله

مقدمه
زلزله از پدیده‌ای طبیعی است که درطول تاریخ حیات بشر بارها انسان را به وحشت انداخته و باعث تخریب شهرها و روستاهای زیاد همراه با تلفات انسانی شدید و داغدار نمودن انسان بوده است. به گونه ای که انسان چون خود را در مقابل آن عاجز و درمانده دیده، آن را به پدیده های ماوراء طبیعت و خشم خدایان برانسان دانسته است.

در این سالهای اخیر شایعات زیادی مبنی بر اتفاق زلزله در برخی شهرها از جمله در تهران ورد زبان هر کسی گشت و نگرانیهای را ایجاد نمود. از طرف دیگر لرزش های گاه به گاه تهران این شایعات را تقویت می نمود.
در هر صورت این خطر، با توجه به سابقه تاریخی زلزله تهران و مناطق اطراف و دوره بازگشت زلزله های بزرگ، تهران را تهدید می کند.
هرکسی بنا به موقعیت خود موظف است تا بکوشد با این پدیده و راههای موثر در کاهش تلفات و خسارات ناشی از آن آشنا گردد و به دیگران نیز آنها را بیاموزد.
برای شناخت هر پدیده ای در جهان واقع لازم است ابتدا از آن تعریف مناسب و نسبتاً جامعی داشته باشیم ، چرا که بدون دانستن تعریفی مناسب از آن نمی توان به کنه پدیده پی برد و آن را بخوبی درک نمود.
مردم عامی درکلامی ساده زلزله را حرکت ناگهانی زمین ناشی از خشم نیروهای ماوراءالطبیعه و خدایان می دانند که بر بندگان عاصی و عصیانگر خود که نافرمانی خدای خود را نموده و مرتکب گناهان زیادی شده اند می دانند.
اگر چه امروزه با گسترش دانش تجربی این تعریف در زمره اباطیل و خرافات قرارگرفته، ولی هنوز در جوامع و مردم کم دانش و جاهل مورد قبول است.
زمین‌لرزه یا زلزله ، لرزش و جنبش خفیف یا شدید زمین است که به علت آزاد شدن انرژی ناشی از گسیختگی سریع در گسل‌های پوستهٔ زمین در مدتی کوتاه به وقوع می‌پیوندد. محلی که منشاء زلزله بوده و انرژی از آنجا خارج می‌شود را کانون زلزله، و نقطهٔ بالای کانون در سطح زمین را مرکز زلزله گویند. پیش از وقوع زمین‌لرزه اصلی معمولاً زلزله‌های نسبتا خفیف‌تری در منطقه روی می‌دهد که به پیش‌لرزه معروفند. به لرزشهای بعدی زمین‌لرزه نیز پس‌لرزه گویند که با شدت کمتر و با فاصله زمانی گوناگون میان چند دقیقه تا چند ماه رخ می‌دهند. زلزله به سه صورت عمودی ، افقی و موجی بوقوع می‌رسد که قسم آخر از شایعترین آنهاست.

تعریف زلزله
زلزله عبارتست از لرزش زمین در اثر آزاد سازی سریع انرژی که اغلب موارد در اثر لغزش در امتداد یک گسل در پوسته زمین اتفاق می افتد. انرژی آزاد شده از محل آزاد شدن آن، که کانون نامیده می شود، بصورت امواج در همه جهتها منتشر می شود. این موجها شباهت بسیار زیادی به امواج ایجاد شده در اثر فروافتادن یک سنگ در آب آرام یک حوضچه دارد. به همان ترتیب که ضربه سنگ باعث به جنبش درآوردن امواج آب میشود ، یک زلزله امواج لرزه ای را ایجاد می کند که در زمین منتشر می شوند. با وجود اینکه انرژی آزاد شده با فاصله گرفتن از کانون زلزله به سرعت پراکنده شده و میرا می شود، ولی ابزارهای بسیار حساسی که در سراسر جهان بمنظور ثبت ارتعاشات پوسته زمین نصب شده اند ، آن را حس کرده و ثبت می‌کنند.

یک انفجار آتشفشانی و یا انفجار حاصل از یک بمب اتمی قادر به ایجاد زلزله است، ولی این اتفاقات ضعیف بوده و پدیده ای نادر بشمار می روند. پس عامل ایجاد یک زلزله ویرانگر چیست؟
پوسته خارجی کره زمین، بر اساس تئوری زمین ساخت صفحه ای، به تکه های متعددی شکسته شده است که هرکدام از آنها صفحه یا ورق نام دارند که در حال حرکت بوده و بصورت بی وقفه تغییر شکل و اندازه می دهند. که این تغییر شکل و اندازه بدلیل پدیده همرفتی است که در درون کره زمین بدلیل تفاوت دمایی مواد مذاب تشکیل دهنده آن می باشد. هفت صفحه اصلی بر روی پوسته زمین شناخته شده است که همانند یخی که بر روی آب شناور است، این صفحات نیز بر روی لایه های پایینی خود حالت شناوری دارند.
با پیاده سازی زلزله های گذشته ، مشاهده میشود که اغلب زلزله های جهان ، منطبق بر مرز صفحات کره می-باشند. یعنی با جابجائی صفحات نسبت به هم، انرژی این جابجائی بدلیل وجود اصطکاک بین صفحات، ذخیره میگردد و لحظه ای که این مقدار انرژی برای غلبه بر نیروی اصطکاک سنگها کافی بود، بصورت ناگهانی آزاد می شود.
درفرهنگ تک جلدی عمید زلزله را با فتح حروف‍‍‍‍‎‌« زَ» و«لَ» یعنی زَلزلَه برخلاف آنچه در زبان عامه مردم رایج است، آورده و می نویسید:
« زمین لرزه ، لرزش و جنبش شدید و یا خفیف قشر کره زمین که به نقصان درجه حرارت مواد مرکزی و احداث چین خوردگی و فشار یا در اثر انفجارهـای آتشفشانی بوقوع می رسد.»
در فرهنگ جغرافیا تالیف پریدخت فشارکی و همچنین در فرهنگ جغرافیائی تالیف مهدی مومنی تعریفی مشابه هم به گونه زیر ارائه شده است:
«جنبش یا تکان پوسته زمین که به صورت طبیعی ناشی از زیر پوسته زمین است بعضی وقتها زلزله باعث تغییراتی در سطح زمین می شود، اما اغلب زیان بوجود آمده ناشی از تکان ها فقط محسوس است و ممکن است زلزله بوسیله یک انفجار آتشفشانی بوجود آید. زلزله در حقیقت در بیشتر نواحی آتشفشانی امری عادی است و اغلب قبل و یا همزمان با انفجار اتفاق می افتد. اصل زلزله تکتونیکی است و احتمالاً وجود یک شکست لازمه آن است. موجهای زلزله دست کم در سه جهت اتفاق می افتد و در یک مسافت قابل ملاحظه از مکان اصلی بطور جداگانه حس می شوند. وقتی امواج زلزله ازمکانی می گذرد زمین و ساختمانها می لرزند و به جلو و عقب می روند. بالاترین زیان ناشی از زلزله همیشه در مرکز زلزله یعنی جائی که حرکت بالا و پائین است نیست اما در مکانهائی که موجهای زلزله بصورت مایل به سطح می رسد و نزدیک مرکز زلزله باشند دارای بالاترین زیان می باشند. یک زلزله شدید معمولاً بوسیله یکسری دیگر از تکانها همراه می شود. زلزله ای که که در نزدیک یا زیر دریا اتفاق می افتد سبب حرکات شدید آبها شده و بعضی وقتها امواج بزرگی از آن ناشی می شود و در مسافت زیاد این امواج ادامه پیـدا می کنند و گاهگاهی باعث تلفات جبران ناپذیر و مرگ و میر می شوند. طغیان نواحی ساحلی بیشتر از خود زلزله باعث خسارت
می شوند، در نواحی آتشفشانی زلزله عملاً هر روز اتفاق می افتد. به عنوان مثال در هاوائی هرساله صدها تکانهای کوچک ثبت می شوند.»
درفرهنگ گیتا شناسی تالیف عباس جعفری آمده است:
« جنبش سریع و محسوسی که در نتیجه جابجائی و یا جایگیری تخته سنگهای زیر پوسته زمین پدید می آید ، در نتیجه این جنبش یک سری لرزش های موجی شکل پدید می آید و گاه تغییرات ارتفاعی پوسته زمین را باعث می گردد و اغلب ضایعات و زیان های جانی و فراوانی از خود برجا میگذارد. زمین لرزه بیشتر مخصوص نواحی آتشفشانی بوده و گاه با خروش و فوران کوههای آتشفشانی همراه می گردد و در حالات شدید شکستها و بریدگیهای مهم و مشخص در روی پوسته زمین از خود بجای میگذارد. غالب زمین لرزه ها حداقل با سه نوع موج لرزاننده همراه است. در مرکز وقوع زمین لرزه سه موج مزبور بطور همزمان اثرگذارده و ساختمانها و تأسیسات واقع در این منطقه را با نوسان های شدید به عقب و جلو می برد و حد اکثر خسارت و زیان در محلی که امواج مزبور بطور مورب به سطح زمین می رسند وارد می سازد…..»
محمود صداقت درکتاب “زمین شناسی برای جغرافیا” تعریفی بدینگونه ارائه می دهد:
«زمین لرزه عبارت است از حرکات و لرزش های ناگهانی و گذرا در زمین که از ناحیه محدودی منشأ می گیرد و از آنجا در تمام جهات منتشر می شوند.»
در فرهنگ آکسفورد آمده است:
«حرکات ناگهانی و شدید سطح زمین.»
از تعاریف ذکر شده در فوق و منابع دیگر می توان برداشت زیر را نمود:
«زلزله عبارت از حرکات و ارتعاشات ناگهانی سطخ زمین ناشی از شکسته شدن سنگهای پوسته زمین و رها شدن انرژی ذخیره شده در آنهاست که در صورت شدت زیاد در مراکز انسانی موجب خسارتها و زیانهای فراوان می شود.»
زلزله از یکطرف موجب شکسته شدن و جابجائی بین توده های سنگی پوسته زمین می شود و ازطرف دیگر همین جابجائی و شکسته شدن منجر به ایجاد امواج و انتشار در درون زمین می شود، مانند انداختن قطعه سنگی در حوض یا دریاچه که منجر به ایجاد امواجی می شود.
زلزله مانند شکسته شدن قطعه چوب خشک شده ای می ماند که از یکطرف موجب گسیخته شدن چوب و از طرف دیگر موجب انتشار امواج در اطراف خود می شود.

چرا زلزله بوجود می‌آید؟
به درستی مشخص نیست که چرا زلزله بوجود می‌آید،اما همانطور که قبلا اشاره شد تجمع انر‍ژی در درون زمین از یک طرف و افزایش نیرویزیاد در درون زمین و عدم تحکمل طبقات زمین برای نگهداری این انرژی از طرف دیگر موجبشکسته شدن زمین در بعضی نقاط آن شده و انرژی از محل آن آزاد می شود. این شکستگی کهاکثرا با جابجایی زمین اتفاق می‌افتد باعث خطرات و ایجاد لرزش زمین می‌شود که به آنزلزلهگفته می‌شود.

اما این انرژی از کجا می آید؟ برخی معتقدند کهزمین از ورقه‌هایی تشکیل شده است که این ورقه‌ها با صفحاتی که در کنار هم قراردارند به یکدیگر فشار وارد کرده و باعث می‌شوند که ورقه‌هایی که دارای وزن کمتری هستند به داخل زمین فرو روند (این پدیده در اصطلاح علمی فرو رانش صفحات گفته می‌شود). همچنین ممکن استکه ورقه‌ها در کنار یکدیگر به هم فشرده شوند. در اثر فرو رانش و پایین رفتن صفحه بهدرون زمین و به دلیل افزایش فشار و دمای طبقات درونی ، ورقه شروع به گرم شدن و ذوبشدن می‌کند و مواد مذاب حاصله سبک شده و مجددا به سمت بالا حرکت کرده و فشاری را بهطبقات مجاور وارد می‌کند.
ترکیب این نیروها در درون زمین باعث ایجاد یک حالت عدم تعادل انرژی می‌شود، این وضعیت تا زمانی که طبقات فوقانی و سطحی زمین تحمل مقاومت در برابر آن را داشته باشند حفظ می‌گردد. اما زمانی که سنگها دیگر تحمل این فشارها را نداشته باشند، انرژی به یکباره آزاد می‌گردد و زلزله بوجود می‌آید. البته این بدان مفهوم نیست که تمامی زلزله‌ها بدین طریق ایجاد می‌شوند ، بلکه می‌توان گفتبخش اصلی زمین لرزه‌ها ، با این فرضیه قابل توجیه است.
در طول تاریخ حیات بشر زلزله های زیادی رخ داده است که همین امر باعث شده تا بشر دلایلی برای چرایی وقوع زلزله ذکر نماید . در دوره های قدیم و باستان که علم و دانش بشری اندک بوده ونسبت به پدیده های مختلف طبیعی جهل داشته و در عین حال بدنبال منشاءآنها هم بوده است و چون علتی را نمی دیده منشاء حوادث طبیعی مثل زلزله را به نیروهای ناشناس غیرطبیعی و ماوراء طبیعی نسبت می دادند . زلزله را خشم خدایان بر بشر یا خشم پلوتون می دانستند. با افزایش علم وبالا رفتن سطح دانش انسان بتدریج بدنبال منشاء و علل حوادث طبیعی در خود طبیعت رفت.
ارسطو معتقد بود که در حفره های زیر زمین گازهای وجود دارد، زمانی که این گازها رها می شوند باعث ایجاد زلزله می شود. البته این نظریه را می توان در زلزله هایی که اطراف آتشفشانها رخ می دهد تا حدودی بکار برد.
به استثنای زلزله هایی که اطرف آتشفشانها رخ می دهد زلزله نتیجه عکس العمل ناگهانی و سریع پوسته زمین در مقابل نیروهای شدید، کند ولی مداومی است که در درون زمین تدریجاً از بین می روند، این عکس العمل در ساختمان زمین شناسی موجب ایجاد گسل می شود. بعبارت دیگر سنگهای تشکیل دهنده زمین، در طول عمر خود، سخت تحت تاثیر نیروهای مختلف قرار می گیرند و نتیجه اعمال این نیروها ، تولید نیروهای داخلی در آنهاست که شدت آنها بر واحد سطح “تنش” خوانده می شود. تا زمانی که تنش موثر برسنگ از حد تحمل سنگ تجاوز کند سنگ پایدار می ماند، هنگامی که تنش موثر برسنگ از حد تحمل تجاوز کند سنگ گسیخته و گسل ایجاد می شود. ضمن ایجاد گسل ارتعاشاتی بوجود می آید که منجر به زلزله می شود.
اگر نیروی کند و مداوم که مقدار جابجائی ناشی از آن بر حسب سانتیمتر در سال قابل اندازه گیری باشد، سنگهای سخت و مستحکم را تحت تاثیر قرار دهد، سنگهای مزبور با سرعت چندین متر در هزارم ثانیه شکسته می شوند، که همان گسل است. جابجائی زمین بر اثر زلزله ممکن است افقی ، قائم ، مایل یا مورب باشد و میزان آن ممکن است از یک سانتیمتر تا بیست متر تغییر کند. پهنای منطقه گسل دهها تا صدها متر بوده و طول آن از یک تا هزار کیلومتر می تواند باشد.
اگر چه ایجاد گسل نتیجه زمین لرزه ها است اما اکثر زلزله ها روی گسل های قدیمی متمرکزند.
زلزله پدیده انفجاری است که در آن میلیونها گسیختگی کوچک به دنبال هم بکار می افتند و مانند یک انفجار شیمیایی میلیونها واکنش شیمیایی بدنبال هم درآن نقش دارند. رابطه گسل- زلزله رابطه ای دوطرفه است. وجود گسل های زیاد دریک منطقه موجب بروز زلزله است. زلزله گسل جدیدی را بوجود می آورد و در نتیجه تعداد شکستها زیادتر شده و به این ترتیب قابلیت زلزله در این منطقه افزایش می یابد.
بنابراین می توان نتیجه گرفت نیروهای مختلف مجموعه سنگی را تحت تاثیرقرار می دهند. مجموعه مزبور کمی تغییر شکل می دهد ولی با توجه به خاصیت الاستیکی خود مقاومت می کند. در این حال کشش های درونی در مجموعه مزبور متمرکز می شوند، هنگامی که این نیرو خیلی زیاد شود و از آستانه مقاومت سنگ تجاوز کند سنگ شکسته شده و تنشها را آزاد می کند در این حالت دو طرف شکستگی دچار جابجائی شده تا حدی که نیروهای مزبور را خنثی نماید. این همان فرضیه الاستیکی “رِد” است .
البته غیراز شکست وجابجائی سنگها عواملی مثل فروریختن سقف غارهای زیرزمینی، انفجارهای اتمی ، انفجارهای آتشفشانی نیز می تواند ایجاد زلزله نماید.

ساختمان زمین
زیر سطح زمینی که ما برآن گام می گذاریم بـر خلاف سطح سـخت و جامد آن ویژگیهای خاص خود را دارد. با افزایش عمق هم جنس و هم حالت مواد سازنده زمین تغییر می کند. این همان چیزی است که باعث تعجب و شگفتی می شود. کره زمین را براساس تغییر خواص فیزیکی و شیمیایی آن به چند لایه تقسیم می نمایند.

1- پوسته
دانشمندان علوم زمین و زلزله شناس با مطالعه امواج ثبت شده زلزله ها در ایستگا ههای زلزله سنجی و زلزله شناسی به این واقعیات متفاوت از هم پی برده اند. اولین بررسی ها که در این زمینه انجام شده است بیانگر تغییر روند امواج در اعماق چهل کیلومتری خشکیها و پنج کیلومتری کف اقیانوسها می باشد جائی که بنام حد فاصل بین پوسته و گوشته شناخته می شود و به افتخار کاشف آن« موهوروویچ» استاد دانشگاه زاگرب به نام انفصال «موهو» معروف شده است. ضخامت متوسط قسمت جامد پانزده کیلومتر و وزن مخصوص آن 2.7 است.

این انفصال مرز بین انواع مختلف سنگها است و با یک افزایش تند در سرعت امواج PوS مشخص می شود. این قسمت از زمین بنام“پوسته” زمین معروف است که در مقایسه با شعاع زمین ضخامت نا چیزی دارد. ضخامت پوسته زمین در زیر اقیانوسها نازکتر از قاره ها است.(حداقل 10 کیلومتر در زیر دریاها و حداکثر 60 کیلومتر در زیر خشکیها)
پوسته زمین از دو بخش تشکیل می شود :
الف ) بخش سیال (SIAL )که بیشتر از سنگهای گرانیتی و گرانودیوریت تشکیل و بعلت فراوانی عناصر سلیسیم و آلومینیوم ( SI-AL ) بنام سیال خوانده می شود.
ب ) بخش سیما ( SIMA ) که قشر زیرین پوسته است و بیشتر از سنگهای بازالتی تشکیل شده و به علت دارا بودن سیلسیم ومنیزیم ( SI-MG ) به نام سیما معروف است .
البته از تخریب سنگهای دو بخش بالا طبقه رسوبی تشکیل می گرددکه شامل آبرفتها و نهشته های مختلف است . ضخامت این طبقه در گودیها گاهی به 10 کیلومتر می رسد و بعضی جاها دگرگون شده اند.

2- گوشته
دومین گسستگی که در روند امواج منتشر شده از زلزله ها مشاهده می شود در عمق 2900 کیلومتری از سطح زمین است و بنام “گوتنبرگ”معروف است.

حد فاصل بین گسستگی موهوروویچ و گوتنبرگ بنام گوشته معروف است. در گوشته نیز خصوصیات امواج لرزه ای تغییر می نمایدکه با توجه به همین تغییر به چندبخش تقسیم می شود:

الف) لایه بالایی
این بخش منشاء بسیاری از فعالیتهای زمین شناسی است همانند فعالیتهای ماگمایی ، زلزله های عمیق و تغییر مکان قاره ها.بخش بالایی همراه با پوسته یک لایه به ضخامت 70تا 100کیلومتر را تشکیل می دهدکه از سنگهای سخت و شکننده تشکیل می دهد و بنام “سنگ کره”خوانده می شود . سنگ کره به قطعاتی تقسیم شده که به هر یک از آنها “صفحه” می گویند. صفحه ها نسبت به یکدیگر در حال تغییر و جابجائی می باشند که این حرکتها رویدادهای زمین شناسی را بوجود میآورد. محققین زمین شناسی بروجود سنگهای فوق بازی در این قسمت اتفاق نظر دارند، اما در مورد توزیع آن اتفاق نظر ندارند.

در زیر سنگ کره ناحیه ای به نام “سست کره” معروف است. سرعت امواج لرزه ای در این قسمت کاهش می یابد و به لایه ای کم سرعت هم معروف است.

ب) ناحیه عبور
این منطقه بین 400 تا حدود 1000 کیلومتری عمق زمین است. در این قسمت شاهد افزایش نسبی سرعت امواج هستیم که بیانگر تغییر ماهیت سنگهای این قسمت است.

ج) گوشته پائینی
از عمق 1000 تا 2900 کیلومتر عمق زمین است. در این قسمت سنگها چگال و بسیار الاستیک اند و سرعت امواج زلزله بصورت تقریباً یکنواختی افزایش می یابد.

3- هسته زمین
در زیرگوشته زمین از عمق 2900 کیلومتری تا مرکز زمین هسته زمین قرار دارد. در هسته زمین در عمق 5120 کیلومتری یک انفصال در خواص الستیک هسته وجود دارد که هسته را با توجه به آن بدو قسمت خارجی و داخلی تقسیم می کنند. از آنجا که امواج عرضی از هسته خارجی عبور نمی کنند بایستی این قسمت را مایع دانست و چون درهسته داخلی سرعت امواج افزایش می یابد این قسمت را جامد می دانند.

جنس هسته رمین را بیشتر نیکل و آهن تشکیل داده است. هسته نقشی در حرکت ورقه های سنگ کره ندارد ولی منبع تولید میدان مغناطیسی زمین است.
پوسته زمین به انضمام قسمت بالائی گوشته فوقانی قسمت سخت زمین را تشکیل می دهند که سنگ کره یا لیتوسفر خوانده می شود و بر سست کره که حالت خمیری دارد واقع شده است . ضخامت لیتوسفر بطور متوسط 100کیلو متر است. لیتوسفر به صفحه های مجزائی تقسیم می شود که این صفحه ها ثابت نیستند و دائماً در حال حرکتند که منجر به ایجاد پدیده های مختلف تکتونیکی می گردد.
لیتوسفر از شش صفحه اصلی بنامهای افریقا ، اسیا ، امریکا ، آرام ، استرالیا و قطبی بعلاوه چند صفحه کوچکتر تقسیم شده است. حرکت صفحه ها نسبت به هم به سه طریق انجام می گیرد:
الف) در پشته های اقیانوسی صفحه ها از هم دور می شوند و مواد مذاب درون زمین از اینجا بیرون می ریزد.
ب)  صفحه ها بهم نزدیک و با هم بر خورد می کنند و یک صفحه به زیر دیگری می رود ( در مرز صفحه های اقیانوسی و قاره ای)
ج)  صفحه ها در کنار یکدیگر می لغزند.
به حالت “الف” که ورقه ها از هم دور می شوند و باعث بیرون ریختن مواد مذاب می شود بخش “سازنده” زمین می گویند و به قسمت “ب” که که صفحه ها به هم برخورد و به زیر یکدیگر می روند بخش “مخرب” می گویند.
بیشتر فعالیتهای تکتونیکی مثل زلزله هادر حاشیه صفحه های پوسته زمین رخ می دهد و قسمتهای مرکزی صفحه های زمین کمتر دچار زلزله شده اند ، و همینگونه زلزله ها در محل برخورد صفحه های قاره ای اتفاق می افتد.
درمحل دور شدن صفحه ها از هم در پشته های اقیانوسی مواد مذاب بیرون ریخته و منجمد می شوند و بخشی از صفحه ها تولد شده از محور میانی از هم دور می شوند ، و بعد از طی مسافتی نسبتاً طولانی صفحه های مزبور دوباره در گوشته فرو رفته و مدفون می شوند و موجب ایجاد گودالهای عمیقی میگردد نظیر گودال ماریان ، کوریل و…..
تکتونیک صفحه ای از محور بر آمده اقیانوسها متولد و بطور جانبی گسترش می یابد و سرانجام به اعماق گوشته رانده می شود. قاره ها دارای ضخامت زیاد هستند و از نظر ترکیب شیمیائی و جنس با صفحه های اقیانوسی تفاوت دارند و در صفحه های اقیانوسی همانند میخ قراردارن یا همانند چوب پنبه که در آب شناور است قرار دارند و در نتیجه قاره ها نیز در حرکت صفحه ها شرکت می کنند.
زلزله هادر جاهائی که صفحه ها با هم اصطکاک دارند یا جاهایی صفحه ها در مقابل هم واقعند و یا جاهایی که صفحه ها بدرون زمین فرو می روند مشاهده می شوند.

کانون زلزله
اغلب زمین لرزه ها بر اثر ایجاد گسل یا حرکت و جابجائی سنگها در امتداد گسل های قدیمی تر ایجاد می شوند، بنابراین امواج زلزله در یک صفحه تولید می شوند نه یک نقطه. ولی دانشمندان برای سهولت مطالعه خاستگاه موج را یک نقطه فرض می کنند که البته فرضی دور از واقعیت نمی باشد، چرا که فاصله بین ایستگاههای اندازه گیری و محل وقوع زلزله بیشتر از طول یک گسل است. بنابراین نقطه ای را که امواج ازآن منتشر می شوند ” کانون زلزله” می نامند. این همان محل داخل زمین است که سنگها شکسته می شوند و منجر به آزاد شدن انرژی و انتشار به اطراف می شود.

اگر از کانون زلزله که درداخل زمین قرار دارد خطی قائم به سمت سطح زمین رسم نمائیم ، محل برخورد این خط با سطح زمین را “مرکز زلزله” می نامند. فاصله بین مرکز و کانون زلزله به “عمق زلزله” معروف است.
زلزله ها از نظر عمق معمولاً به سه دسته تقسیم می شود:
الف) زلزله های عمیق که عمق کانون آن بیش از 300 کیلومتر است.
ب) زلزله های متوسط که عمق کانون آن بین 70 تا 300 کیلو متر است.
ج) زلزله های کم عمق که عمق آنها از 60 کیلومتر کمتر است.
هر چه عمق زلزله ها کمتر باشد خرابیهای بیشتری دارد. زلزله ها معمولاً از عمق 5 کیلومتری تا عمق 300 کیلومتری هم مشاهده شده است. اثرات زلزله های با عمق بالای 300 کیلومتر بر روی زمین ناچیز است. هرچه بزرگی یک زلزله بیشتر و کانون آن به سطح زمین نزدیکتر خطرات بیشتری دارد. لرزه شناسان دریافته اند که تقریباً تمام زمین لرزه ها ی با عمق متوسط و عمیق ازمناطق دراز گودالهای اقیانوسی منشاء گرفته اند، جائی که صفحه ها به زیر رانده می شوند.
زمین لرزه های که بگونه ای غیر عادی عمیق اند به چند طریق قابل تشخیص است، اولاً امواج سطحی این زلزله ها بطور غیرمعمولی ضعیف اند، ثانیاً زلزله در منطقه خیلی وسیعی احساس می شود با لرزش های که تقریباً در تمام نقاط به یک اندازه شدیداست. در زلزله های کم عمق معمولاً شدت تکانها به سرعت از مرکز زلزله کاهش می یابد.
برای تعیین موقعیت مرکز زلزله حداقل باید فاصله مرکز زلزله از سه ایستگاه معلوم باشد. روی نقشه ای به مرکز هر ایستگاه و به شعاع فاصله بین ایستگاه و مرکز زمین لرزه دایره ای رسم می نمائیم از برخورد دایره ها نقطه تقاطعی بوجود می آید که مرکز زلزله را مشخص می نماید.
برای اندازه گیری عمق کانون زلزله اختلاف زمان رسیدن فازهای موج P را که مسیرهای مختلفی دردرون طی کرده اند مورد استفاده قرار می دهند. بنابراین با اندازه گیری فاصله زمانی رسیدن دو فاز زلزله و با دانستن تغییرات سرعت نسبت به عمق، عمق کانون زلزله قابل محاسبه است. این روش در زلزله های عمیق دقیقتر است.
انواع زمین لرزه

1- زمین‌لرزه‌های تکتونیکی: زمین‌لرزه‌های تکتونیکی در برگیرنده تعداد بسیار زیادی از زلزله هایی هستند که سالانه در سطح جهان ثبت می شوند. حرکات صفحات تشکیل دهنده پوسته زمین عامل ایجاد این زمین‌لرزه‌ها است.
2- زلزله های آتشفشانی: این زلزله ها فقط در نواحی فعال آتشفشانی اتفاق می افتد و به انفجارهای آتشفشانی نیز معروف است. شکل بعدی نشان میدهد که زلزله ها و آتشفشانها اغلب در کنار هم و در امتداد مرز صفحات رخ میدهند.
3- زمین لرزه های فروریختی : بر اثر فروریختن غارها و کانالهای زیرزمینی ، لرزه‌هایی ایجاد می‌شود که به نام زمین‌لرزه‌های فروریختی موسومند. این تکانها بسیار کوچک بوده و فقط اهمیت محلی دارند.
4- زمین لرزه های القایی: بر اثر آبگیری یا تغییرات ناگهانی سطح آب دریاچه‌های پشت سدها ، تزریق آب یا سیالهای دیگر به داخل زمین و یا استخراج آنها، مخصوصاً درجاهایی که گسلهای فعال وجود دارد زمین‌لرزه‌هایی ایجاد می‌شود. در واقع دلیل اصلی این لرزه‌ها را می‌توان بارگذاری سریع برروی زمین و یا برداشتن ناگهانی بار زیادی از روی آن ذکر کرد. این لرزه‌ها به نام القایی موسومند. لرزه‌های ناشی از معادن نیز در این دسته قرار می‌گیرند. به عنوان مثال می‌توان به زمین‌لرزه‌ای که درارتباط با آبگیری و تغییرات فصلی سطح آب دریاچه سد سفیدرود روی داد اشاره نمود.
5- زمین لرزه های ناشی از انفجارها: انفجارهای نظامی و صنعتی، همچنین آمد و شد و یا فعالیت‌های ساختمانی، نیز لرزه‌هایی را ایجاد می‌نمایند که شدت، زمان وقوع و محل آنها قابل پیشبینی است .

رابطه گسل با زلزله

رابطه گسل – زلزله دو طرفه می‌باشد. یعنی وجود گسلهای فراوان در یک منطقه سبب بروز زلزله می‌گردد. این زلزله به نوبه خود سبب ایجاد گسل جدیدی گردیده و نتیجتا تعداد شکستگیها زیادتر شده و به این ترتیب قابلیت لزره خیزی منطقه افزایش می‌یابد

نحوه آزاد شدن انرژی زلزله

ممکن است یک زلزله به همراه خود پیش لرزه و پسلرزه‌هایی داشته باشد، که این دو قبل و بعد از زلزله اصلی ممکن است وقوع یابند، به عبارتی دیگر این موضوع به نحوه آزاد شدن انرژی زلزله بستگی دارد. بطوری که انرژی زلزله بصورتهای زیر آزاد می‌گردند.

پیش لرزه

گاهی اوقات از بروز زلزله اصلی ، یکسری زلزله‌هایی با بزرگی کمتر از زلزله اصلی به وقوع می‌پیوندند که معمولا فراوانی آنها با نزدیک شدن به زمان وقوع لرزش اصلی ، افزایش می‌یابد.

لرزش اصلی

همان زلزله اصلی بوده که بواسطه آن اکثر انرژی ذخیره شده درسنگها یکباره آزاد می‌گردد و چنانچه داده‌های مربوط به یک زلزله بزرگ غیر دستگاهی باشد مهلرزه نامیده می‌شود.

پس لرزه

زلزله‌های خفیف تری که غالبا پس از لرزش اصلی ، از حوالی کانون زلزله اصلی منشأ می‌گیرند، را پس لرزه می‌گویند. پس لرزه‌ها می‌توانند حتی تا سالهاپس از وقوع زلزله‌های اصلی نیز به طول انجامد.

دسته لرزه

مجموعه‌ای از تعداد زیادی زلزله که در یک منطقه محدود در مقطع زمانی در حد هفته تا چند ماه به وقوع می‌پیوندد. دسته لرزه‌ها غالبا در نواحی آتش فشانی دیده می‌شوند.

ریز لرزه

زلزله‌های ضعیفی هستند که بزرگی آنها 3 ریشتر و یا کمتر از 3بوده و غالبا افزایش ناگهانی و نامنظم آنها نشانه قریب الوقوع بودن مهلرزه یا زلزله اصلی می‌باشند.

مدت زمان لرزش

زمین لرزه های خفیف یا متوسط اغلب بر اثر یک تکان ایجاد می شود و معمولاً بیش از چند ثانیه یا حتی چند کسری از ثانیه دوام ندارد.
در زمین لرزه ارتعاشات حاصل از آن چند مرحله است. معمولاً بر اثر یک یا چند تکان خیلی خفیف آغاز می شود و در دنبال آنها بعد از یک فاصله زمانی متغیر یک یا چند تکان اصلی که بسیار مخرب است وقوع می یابد، پس از آن شدت تکانها ضعیف می شود که بوسیله دستگاههای زلزله سنج ثبت می شود، که به اولی پیش لرزه و به دومی لرزه اصلی و به سومی پس لرزه می گویند. البته همه زلزله ها با پیش لرزه همراه نیستند وهمه پیش لرزه ها را نمی توان دال به وقوع زلزله دانست ، چرا که زلزله های خفیفی رخ داده اند ولی حرکات شدید بوقوع نپیوست ، در بعضی مواقع یک زلزله مخرب پیش لرزه زلزله مخرب دیگری بوده است.
گاهی در همه نواحی زمین لرزش های با نیروهای مختلف دز مدت چندین روز ، چندین هفته یا ماه رخ می دهد . لرزش هایی را که مدت آنها طولانی است“دوره های زمین لرزه” نامیده می شود. حرکات لرزه ای زمین در یک منطقه خاص تحت تاثیر عوامل متعددی قرار دارد . مهمترین عوامل از قرار زیرند:
الف ) فاصله از محل کانون زلزله: در شرایط معمولی هر چه مسافت افزایش یابد شدت لرزش ها کاهش می یابد ، اما از سوی دیگر مدت زمان لرزش زلزله همراه با افزایش فاصله زیاد می شود. برای هر10 افزایش از کانون زلزله یک یا یک و نیم ثانیه افزایش می یابد .
ب ) مشخصات خاک منطقه : مدت زمان لرزش در خاک بیشتر از مدت آن در بستر سنگی است (تقریباً 2 برابر ) همچنین حداکثر سرعت زلزله در روی بستر خاک بیشتر از بستر سنگی است .
ج ) بزرگی زلزله : هرچه مقدار انرژی آزاد شده یک زلزله بیشتر باشد مدت زمان لرزش بیشتر است.
مدت زمان یک زمین لرزه از چند ثانیه تا یکی دو دقیقه است و در همین فاصله زمانی کوتاه آثار مخربی را ایجاد می کند.

آثار زلزله

هنگامی که زلزله اتفاق می افتد از خود آثاری به جا می گذارد ،این آثار به شرح زیر است :

1- لرزش زمین وتخریب ساختمانها:

در اثر زلزله زمین به ارتعاش در می آید و هنگامی که ارتعاشات شدید باشد ، باعث تخریب ساختمانها می گردد.
میزان تخریب ساختمانها تابع کیفیت کارهای ساختمانی، ترکیب خاک ، خصوصیات تکانهای زمین لرزه ، نیرو وجهت تکان می باشد. تکانهای قائمی که در مرکز بیرونی در نزدیکیهای آن مشاهده می شود، کمتر از قطار امواجی که از مشخصات نواحی مجاور است، موجب خسارت می گردد. امواج تولید شده به شدت به ساختمانهای، بویژه دیوارهایی که به موازات آن است آسیب می رساند. این امواج دیوارها را بالا برده و به آنها پیچ و تاب می دهد. امواجی که تحت زاویه 45 تا55 درجه به زمین می رسند خرابیهای شدیدی معمولاًبه بار می آورد.
سرعت موج در سنگهای سخت خیلی بیشتر از سنگهای سست و نرم است. امواج در طبقات ضخیم سنگهای سست و نرم مانند آبرفتهای دره ها ضعیف می گردند و حتی ممکن است از بین بروند. اما طبقه نازکی از سنگهای سست بر روی سنگهای سخت نمی تواند لرزه ها و امواج را مستهلک کند لذا طبقه مزبور از روی سنگی که برروی آن قرار گرفته است بطور ناگهانی جستن می کند. در این صورت میزان تخریب بیشتر از ساختمانهایی است که روی طبقه سخت است. ساختمان سنگ نیز برروی موج می تواند بدینگونه تاثیر داشته باشد که امواج در جهت چین ها و طبقات سریعتر از جهت عمود بر آن انتشار می یابند. معمولاً خطرناکتر ازهمه کهریزهای سنگ ، طبقات نازک آبرفتها در ته دره ها ، سپس باتلاقها ، توربزارها و در یاچه هایی که گیاهان آن را فراگرفته اندمی باشد. خطر زمین های خشک از زمین های اشباع شده از آب کمتر است. جنس مصالح ساختمانی نیز موثر است . ساختمانهای خشتی در مقابل ساختمانهایی که از آجر و ملاط خوب ساخته شده باشندمقاومت کمتری از دارند. اسکلت بندی، نوع مصالح ساختمانی ، طراحی ساختمان نیز از عوامل موثر در میزان تخریب ساختمان هستند.
معمولاً تخریب ساختمانها به صورتهای مختلف صورت می گیرد مثل فرو افتادن کتیبه ها ، دود کش ها ، بالکن ها ، تیغه ها تغییر شکل و فروافتادن بام پوش ها ، جابجائی تیرهای اصلی بام ، ستونها ، چدا شدن اتصالات ، ترک خوردن دیوارها بصورت افقی، عمودی ، قطری ، فروریختن راه پله ها ، بالکن ها و غیره.
تخریب ساختمانها ممکن است همراه با ایجاد حریق و آتش سوزی بر اثر انفجار لوله های گاز ، اتصالات برقی باشد.
بنابراین آثار تخریبی ساختمانها در هنگام زلزله نتیجه ارتعاشات سطح زمین و مربوط به نتایج غیر مستقیم آن است. چراکه اگر مرکز زلزله در مکانهای بسیار دور از مکانهای جمعیتی اتفاق افتد هیچ تخریب و خسارتی نخواهد داشت. همه تلفات و خسارات نتیجه آثار ثانوی زلزله است یا نتیجه تخریب ساختمانها و زیر آوار ماندنها است یا حریقهای بعداز زلزله است.

2- صداهای زلزله

در اغلب موارد زلزله ها با صداهای خاصی همراه است که ایجاد وحشت می کند البته این صداها به غیر از صدای ناشی از زلزله است. تولید صداهای زلزله بخاطر ایجاد امواج ارتعاشی است که در اثر زلزله بوجود می آیند. صداهای زلزله در بعضی موارد شبیه رعد، صدای صفیر باد یا خمپاره ، غلغل آب جوش، انفجار گلوله های بزرگ توپ ، چرخهای قطار می باشد. صداهای زلزله گاهی جلوتر از موجهای زلزله است ولی ممن است نسبت به آن تاخیر داشته باشد. ممکن است صدای شدید زیر زمین هیچ زلزله ای را در پی نداشته باشد یا همراه زلزله ای خفیف باشد.

3- نورهای زلزله

در هنگام وقوع بعضی زلزله ها آثار نورانی مختلفی از خود مثل نور افشانی آسمان، برق، جرقه های نور و امثال آن دیده شود. اگر چه پاسخ مناسبی برای آن داده نشده و یا نیافته اند همانند نورهای که در مناطق کوهستانی و یا سطح دریا ها که جمعیت نیست مشاهده شده است ولی به عقیده دانشمندان این نورها اثرات ثانوی زلزله است به خصوص در سطح مراکز مسکونی وشهرها.

4- لرزش های دریا یا تسونامی

زمانی که کانون زلزله در کف دریا یا نزدیک آن باشد ، امواج متعددی را در آب تولید می کند که به نام تسونامی معروف است. این امواج به بدنه کشتی ها برخورد و موجب ارتعاش آنها می گردد. اگر تکان قائم باشد ، کشتی ناگهان بالاآمده و بعد پایین می رود و تحدبی در آب مشاهده می شود. اگر مرکز بیرونی نزدیک کرانه باشد ، در هنگام نخستین تکان آب دریا عقب می رود و سپس با موجی قوی به ساحل می ریزد و موجب تخریب و زیانهای شدید می شود.

5 – تغییر مشخصات آب چشمه ها

به علت وقوع زلزله معمولاً در وضع چشمه ها و چاهها تغییراتی بوجود می آید. چرا که بر اثر ارتعاش مجاری زیررمینی آب تنگ یا گشاد ویا مسدود می گردد. چراکه هنگام زلزله طبقات زمین جابجا می گردد. ممکن است چشمه ها ی جدید ایجاد گردد یا به علت لغزش های زمین ممکن است مجاری قدیمی آب بسته شود و در جائی دیگر جاری شود یا طبقات نفوذ ناپذیری که طبقات آبدار روی آنها قرار دارد شکاف بردارد و آب به اعماق زمین رفته و موجب خشکیدن چشمه ها گردد.
دمای آب چشمه ها ممکن است براثر مخلوط شدن با چشمه های معدنی دیگر تغییر نماید چنانکه در سوئیس اتفاق افتاد.

6- ایجاد شکاف وگسل

هرنوع زلزله ای، هراندازه کم اهمیت باشد باز شکافهایی در پوسته زمین ایجادمی کند و در ناحیه مرکز زلزله بیشتر مشاهده می شود. شکافها گاهی بصورت شعاعی از یک مرکز می باشد اما بیشتر بی نظم بوده و در جهات مختلف پراکنده است. شکاف دردامنه کوهها در جهت دامنه و در کرانه و در طول آن ایجاد می شود. پهنای شکافها از 20سانتیمتر تا 10یا 15 متر هم مشاهده شده است و طول چند کیلومتر. این شکافها با نخستین تکانها بوجود می آید و ممکن است در تکانهای بعدی بیشتر شود.
اگر شکافها از آبرفتهای کف دره یا دشت عبور کند در عمقی از این آبرفت آب وجود داشته باشد با خود گل و گاهی گازهایی را که در هوا مشتعل می گردد، خارج می شود.

7- زمین لغزش

این پدیده عمدتاً توسط زلزله ایجاد می شود و در اثر آن حجم بزرگی از خاک و سنگ در مناطق دارای شیب تند به سمت پائین حرکت می کند البته بعضی از آنها ناشی از اشباع منطقه از آب می باشد. این پدیده می تواند خطرات زیادی مثل مدفون نمودن روستاها یا شهرها زیر خروارها خاک و سنگ ایجاد نماید. در بعضی مناطق زمین لرزه منجر به فرونشستن زمین به عمق 60 متر هم شده است. سنگریزش هم گاهی وقتها ناشی از زلزله است.

8- آبگونگی یا روانگرایی

اگر در عمق کمتر از 8 متری سطح زمین خاک از ماسه های یکدست سستی که از آب اشباع است تشکیل شده باشد، ممکن است در اثر زلزله شدید رفتار این خاک مانند رفتار یک سیال باشد. یعنی خاک بصورت فوران و جوشش گل و ماسه در سطح زمین پدیدار می گردد، در نتیجه اگر ساختمانی بر روی این زمین واقع باشد، فرو می ریزد.
رویداد زلزله در شهرهای بزرگ مثل تهران می تواند یک تراژدی غم انگیز ایجاد نماید که خاطره این تراژدی برای سالها در اذهان باقی بماند. زیرا زلزله می تواند تاسیسات حیاتی مهم مانند بیمارستانها مراکز آتشفشانی، امداد و غیره را به خطر اندازد و یا منجر به به قطع برق ، آب، تلفن، گاز و یا ویرانی ساختمانها، راهها، خیابانها و بسته شدن آنها شود. که خود این عوامل می تواند خسارات اقتصادی، اجتماعی، روانی مهلکی ایجاد نماید.
چند عامل وجود دارد که شهرها را در مقابل زلزله آسیب پذیر می نماید. نوع ساختمانها و مصالح و فرم و اسکلت بندی بکاررفته درآنها، نوع جنس و ساختمان زمین زیر شهر، تراکم جمعیت شهر. درعوض وجود عواملی می تواند خطرات و خسارات ناشی از زلزله را کاهش دهد مثل پارکها ، فضاهای باز ، وجود مراکز امدادی مناسب ، بیمارستانها ، آتش نشانیها ، شبکه های حمل وارتباطی مناسب، همکاری مناسب بین مردم و آموزشهای لازم قبل از زلزله. استفاده مناسب از مراکز امدادی ، آموزشی ، تفریحی برای اسکان زلزله زدگان.

پیشگیری ازخطرات زلزله

اگر چه برای پیش بینی زلزله دانشمندان متخصص با مشکل مواجهه اند و یا پیش بینی ها در اکثر موارد با موفقیت همراه نبوده است. ولی امکان کنترل و کاهش خسارات و خطرات ناشی از زلزله و حوادث طبیعی می تواند با استفاده از دانش و تکنیک و بکارگیری تکنولوژی و مصالح ساختمانی مناسب و با طراحی بهینه شهرها و نقشه منازل مسکونی، کارخانه ها، مراکز آموزشی ساخت پل ها و غیره از خطرات ناشی از زلزله ها و حوادث دیگر جلوگیری کند.
در حوادث طبیعی مثل زلزله معمولاََ بیشترین خسارات و خطرات وتلفات جانی بعد از وقوع زلزله اتفاق می افتد، که می توان با کسب آمادگیهای لازم و آموزش های مناسب چه در رعایت موارد بهداشتی و امدادرسانی ، کنترل هیجانات ، بوجود آوردن امکانات لازم در انبارهای مطمئن، آتش نشانیها و دیگر مراکز امداد رسانی می توان جلوی خطرات راگرفت. در هرحال پیشگیری یک راه درمان است و هدف پیشگیری در حقیقت کاستن از تلفات جانی و خسارات مالی است.

آمادگیهای زلزله

همانطورکه قبلاً ذکر شد پیش بینی زلزله ها برای جلوگیری ازخسارات وتلفات اجتماعی و جانی واقتصادی به جز در موارد محدودی با قرین موفقیت نبوده است. اما در کشورهای صاحب نام و پیشرفته با ایجاد آمادگیهای لازم و آموزشهای مناسب مردم خود توانسته اند از میزان تلفات جانی و مالی بطور قابل توجهی کاهش داده اند. چنانکه در ژاپن که کشور زلزله ها است در این امر موفقیت های زیادی داشته اند. لذا باید مردم را در زمینه های زیر آموزش داد.

الف ) آمادگیهای قبل اززلزله

در این زمینه لازم است مردم بدانند که محل خواب خودرا دور از پنجره ها، قابهای عکس، اشیاء بزرگ مثل یخچال و کمد، اشیاء آویخته تعیین کنند. محکم کردن اشیاء آویزان و متحرک نگهداری اشیاء در طبقات پایین کمدها. قرار دادن اشیاء شکستنی درجای امن. موادی که زود آتش می گیرند در جای امن قرار دهند و از قرار دادن در نزدیک مراکزحرارتی خودداری کنند. راههای خروج محل کار و زندگی خودرا شناسایی کنند. محل های رفت و آمد را از وسایل دست و پا گیر و مزاحم تخلیه نمایند. وسایل امدادی مثل کپسول آتش نشانی و کمک رسانی را تهیه و طرز استفـاده از آن را بدانند. جعبه کمک های اولیه را تهیه نمایند و موارد دیگر.
فراگیری مسائلی ازاین قبیل نیاز به آموزش توسط رسانه های جمعی به خصوص تلویزیون و روزنامه ها دارد و یا توسط مدارس. همینگونه مسئولین شهرهای در خطر باید مکانهای بهداشتی ـ درمانی ، آتش نشانی، امدادرسانی و هر مکان دیگری که در ارتباط با شهروجان انسانها است باید به اندازه کافی توسعه دهند و امکانات لازم برای هر مرکز را تهیه نمایند. چرا که وجود مراکز مجهز می تواند بعد از زلزله در خدمات رسانی مناسب را برای آسیب دیدگان ارائه دهد. ضمن آنکه به نکات فنی وطراحی ساختمانهای فوق باید توجه نمود.

ب ) هنگام زلزله

در هنگام زلزله رعایت نکاتی لازم است که آموزش آنها می تواند در کاهش صدمات موثر واقع شود. ازجمله این موارد به قرار زیر است :
اینکه مردم آرامش خودرا حفظ نمایند. در کجا و چه موقعیتهای پناه گیرند از کجا و کدام موقعیتها دوری گزینند. در مراکز عمومی مثل مدارس چگونه پناه گیرند. در فضاهای باز و بسته چه رفتاری را انجام دهند و مناسبترین رفتار در مقابل زلزله را اتخاذ نمایند. چگونه به افراد نیازمند مثل کودکان و سالمندان کمک نمایند.

ج ) بعد از زلزله

مردم باید بیاموزند بهترین رفتار بعد از زلزله کدام است . یافتن مجروحان و کمک به سالمندان را باید بدانند.
سازمانهای مسئول بهداشت محیطی شهرها لازم است وظایف خود را بدانند و به نحو احسن انجام دهند. وظایفی مثل گندزدایی آبهای مصرفی، شناسایی محل های نشت های فاضلاب ، مبارزه با حشرات موذی و اقل بیماریهای واگیردار، مبارزه با موشها و جوندگان ، جدانمودن بیمارانی که مثل گال یا بیماریها مسری دارند، ضد عفونی نمودن پوشاک و پتوهای آسیب دیدگان، احداث دستشویهای بهداشتی موقتی وغیره … که سازمانهای مسئول باید به نحوی از عهده ان برآیند. سازمانهای آتش نشانی ضمن اینکه باید از قبل به تعداد لازم در سطح شهر وجود داشته باشند باید به سرعت بتوانند کمکهای لازم به نیاز مندان را ارائه دهند و از ایجاد حریق احتمالی جلوگیری نمایند.

تاریخ زلزله های بزرگ ایران

ایران کشوری لرزه خیز است. ایران بر روی یکی از دو کمربند بزرگ لرزه خیزی جهان موسوم به «آلپا» قرار دارد و هر از گاهی زمین لرزه های بزرگی در آن بوقوع می پیوندد.
از سال 1340 تاکنون زمین لرزه های مختلف و در مواقعی ویران کننده مناطق مختلف کشور را با خسارات و تلفات سنگینی روبه رو کرده است که آخرین آنها، زمین لرزه صبح روز جمعه شهرستان بم می باشد.
آخرین زمین لرزه در ایران که در سال 79 و در دو استان زنجان و قزوین با قدرت 2/5 در مقیاس ریشتر به وقوع پیوست، مناطق طارم، خدابنده، ابهر، خرمدره و سلطانیه و همچنین بویین زهرا را لرزاند و خسارت ها و تلفاتی به بار آورد. بیش از 500 نفر بر اثر وقوع این زمین لرزه کشته شدند.
بزرگترین زمین لرزه ای که در سالهای اخیر در ایران به وقوع پیوست مربوط به 31 خرداد 1369 در استانهای گیلان و زنجان با قدرت هفت و سه دهم در مقیاس ریشتر بود. این زمین لرزه بیش از 40 هزار کشته برجای گذاشت که خونبارترین زمین لرزه در ایران به حساب می آید. این زلزله در عرض چند ثانیه حدود و هزار و 100 کیلومتر مربع که 27 شهر و 1871 روستا را در برمی گرفت، ویران کرد. این در حالی است که دیگر کشورهای منطقه مانند، ترکیه، سوریه، ارمنستان و یا افغانستان نیز به دلیل قرار گرفتن در این خط زلزله با تعداد بیشماری از این قبیل زمین لرزه ها رو به رو هستند. دانشمندان گفته‌اند که دلیل این پدیده در بستر اقیانوسها که نشانه های حرکت شبه قاره هند به سمت قاره های آسیا و اروپا را آشکار می سازد، نهفته است.
قاره هند از 30 میلیون سال گذشته با سرعتی معادل 10 سانتی متر در سال به سمت قاره های اروپا و آسیا حرکت کرده است و در زمان حاضر این سرعت به پنج سانتی متر در سال کاهش پیدا کرده است. فهرستی از زمان و میزان قربانیان زمین لرزه های به وقوع پیوسته در ایران در ذیل به طور خلاصه ارائه می شود :
– آوریل سال 1960 (فروردین / اردیبهشت 1339) 450 تن در شهر لار، واقع در جنوب کشور کشته شدند.
– سپتامبر 1962 (شهریور / مهر 1341) 11 هزار تن کشته و 200 روستا در غرب تهران ویران شد.
– اوت 1968 (مرداد / شهریور 1347) حدود 10 هزار تن در استان خراسان جان سپردند.
– آوریل 1972‌ (فروردین / اردیبهشت 1351) پنج هزار و 44 تن در جنوب کشور کشته شدند.
– آوریل 1977 (فروردین / اردیبهشت 1356) حدود 900 تن در منطقه اصفهان جان باختند.
– سپتامبر 1978 ((شهریور / مهر 1357) 25 هزار تن در شرق ایران کشته شدند.
– نوامبر 1979 (آبان / آذر 1358) 600 تن در شمال شرقی ایران جان سپردند.
– ژوئن 1981 (خرداد / تیر 1360)، یکهزار و 28 تن در استان کرمان کشته شدند.
– ژوئیه 1981 (تیر/ مرداد 1360) یکهزار و 300 تن در استان کرمان جان باختند.
– 21 ژوئن 1990 (31 خرداد 1369) حدود 40 هزار تن در شهر رودبار در شمال کشور در اثر سنگین ترین زمین لرزه کشته شدند.
– 28 فوریه 1997 (10 اسفند 1375) حدود یک هزار و 100 تن در اردبیل کشته شدند، بزرگی آن زمین لرزه، 5/5 درجه در مقیاس ریشتر بود.
– 10 مه 1997 (20 اردیبهشت 1375) یکهزار و 613 تن در بیرجند بر اثر زمین لرزه با بزرگی 1/7 درجه در مقیاس ریشتر، جان باختند.
به گفته کارشناسان امور شهری مقاوم سازی ساختمانها و تقویت سازه های ساختمانی در امور شهرسازی و احداث بنا در شهرها و استفاده مناسب از تحقیقات در حوزه زمین شناسی و اقلیمی اساسی از جمله مولفه های بسیار مهمی است که در کاهش خسارت و تلفات زمین لرزه هایی از این دست می تواند نقش مهمی داشته باشد. این واقعیت که ایران در کمربند زلزله جهانی قرار دارد و استفاده از تجربیات دیگر کشورهای زلزله خیز و موفق در ساماندهی به امور شهری و مقاوم سازی شهرها در مناطق زلزله خیز بیش از گذشته احساس می شود.

نتیجه گیری

زلزله از پدیده های طبیعی است که در اثر جابجا و شکسته شدن ناگهانی سنگهای درون زمین اتفاق می افتد. این پدیده اگر در مراکز جمعیتی اتفاق افتد از بلایای طبیعی محسوب می شود که انسان در مقابل آن عاجز می ماند.
گشور ما جزء مناطق لرزه خیز دنیا حسوب می شود و خطر زلزله ما را تهدید می کند. شهر تهران که مرکز سیاسی و اداری ایران با جمعیت زیاد و تراکم بالا همراه با ساختمانهای اداری- اقتصادی- مسکونی در کمربند زلزله خیز آلپ- هیمالیا با زلزله های شدید و خطرناک واقع است.
پیش بینی زلزله حتی در کشورهای پیشرفته وصاحب دانش و فن لازم بسیار ضعیف می باشد. لذا همیشه زمین لرزه های با شدت بالا تلفات جانی و مالی فراوانی بهمراه دارد. برای کاستن از میزان خسارات وتلفات زیاد ناشی از زلزله باید قبل از وقوع آن پیشگیری های لازم را مورد توجه واقع شود. برای پیشگیری ازخطرات زلزله هرکدام از مسئولین و مردم باید اقدامات لازم را انجام دهند. ازجمله این اقدامات می توان به موارد زیر اشاره نمود :
1- شناسایی مناطق زلزله خیز و تهیه نقشه های پهنه بندی خطر زلزله توسط دستگاههای مسئول
2- رعایت نکات فنی در ساخت وسازهای شهری ونظارت موثر ومفید بر ساخت وسازها نظیر ساختمانهای اداری، عمومی، مسکونی و شهر سازی.
3- آموزش مداوم شهروندان با زلزله و راههای گریزازومقابله با خطرات آن توسط رسانه های عمومی و مراکز آموزشی.
4- آماده بودن قبل ازوقوع زلزله نظیرمهیا نمودن امکانات دارویی، بهداشتی، مراکز امدادی، آتش نشانی، بیمارستانی و تجهیز نمودن این مراکز و دیگر سازمانهای مسئول، تا درهنگام زلزله بتوان به نیازمندان کمک نمود.
5- شناسایی ساختمانهای عمومی و مسکونی غیر فنی ونا مقاوم موجود واستحکام بخشی و تجهیز آنها درمقابل زلزله.

چه چیزی باعث زلزله می شود؟
زلزله یکی از مخرب‌ترین و غیر قابل پیش بینی‌ترین بلایای طبیعی است، که به عنوان عامل مرگ میلیون‌ها نفر به اثبات رسیده است. در این جا به این که چه چیزی باعث زلزله می‌شود، پاسخ خواهیم داد.

زمین ‌لرزه می‌تواند هزاران نفر از مردم را در یک ثانیه به کشتن دهد و شهرها را نا بود کند. انتقال امواج لرزه‌ای حاصل از پوسته و گوشته‌ی زمین به سطح آن، و پس لرزه‌های تولید شده توسط این امواج، منجر به زمین لرزه می‌شود. این لرزش‌ها این پتانسیل را دارند که خرابی‌های بسیاری ایجاد کرده و باعث تخریب غیر قابل تصوری شوند که عمدتاً به دلیل وقوع ناگهانی آنها قابل پیش بینی نیستند. از پس این زمین لرزه‌ها، پس‌ لرزه‌ها می‌آیند که می‌توانند ضعیف‌تر و گاهی اوقات به همان اندازه مخرب باشند. در این اواخر، بسیاری از بلایای طبیعی، مانند سونامی به وجود آمده‌اند که سواحل هند و آسیای جنوب شرقی را، در سال 2004، در بر گرفت و نابودی‌های بسیاری به بار آورد، که می‌تواند در ارتباط با زلزله باشد.

علل زلزله

علل طبیعی:

► زلزله‌ی درون صفحه‌ای

زلزله‌هایی که خارج از حد و مرز صفحات زمین اتفاق می‌افتند، به عنوان زلزله‌ی درون صفحه‌ای شناخته می‌شوند. علت اصلی این نوع زلزله‌ها، وجود گسل‌های تکتونیکی (tectonic) در پوسته‌ی زمین است.
گسل به عنوان زمینی پوسته‌ای که حرکت نسبی سنگ‌های پوسته را با توجه به موقعیت آنها نشان می‌دهد، تعریف می‌شود. گسل‌ها به طور گسترده تحت عنوان گسل‌های لغزانِ عادی، محوری، و امتدادی طبقه بندی می‌شوند.
در مورد گسلی که در حالت فعال می‌باشد، سنگ‌های پوسته، عمدتاً به دلیل فعالیت پیوسته‌ی صفحه‌ی کناری، در معرض فشار زیادی قرار دارند.
این گسل‌ها، دست خوش جنبش‌ها و فشار تولید شده‌ای هستند که عاقبت رها شده و درنتیجه به وقوع زلزله منجر می‌شود.
جنبش گسل به طور معمول شامل مراحل فشرده سازی و به هم چپاندن است، که باعث جا به جایی سنگ‌های جامد پوسته می‌شود.
تعداد این زمین لرزه‌ها کمتر از تعداد زمین لرزه‌های ناشی از جنبش‌های ورقه‌های زمین تکتونیکی یا ورقه‌ای است. اکثر زمین لرزه‌ها در استرالیا و تاسمانیا از نوع زلزله‌ی درون صفحه‌ای است.

► زلزله‌های صفحه‌های تکتونیکی یا اینترپلیت (Interplate)

لایه پوسته‌ای سیاره‌ی ما به بخش‌های مجزا، معروف به صفحات تکتونیکی، که در حالت شناور در لایه‌ی مذاب ماگما (استنوسفر) در زیر پوسته زمین هستند، تقسیم شده است. حرکت این صفحات توسط جریانات انتقالی در ماگما تعیین می‌شود.
این جریان باعث می‌شوند که صفحات تکتونیکی بر روی سطح زمین، هم به صورت هم گرا و هم به صورت واگرا، حرکت کنند. این امر منجر به شکل گیری گسل دگر گون شده می‌شود، که جنبش قسمت‌های لیتوسفریک را در جهت مخالف هم اما در امتداد یک صفحه‌ی تنها، نشان می‌دهد.
صفحات تکتونیکی نیز با همین روش حرکت می‌کنند، طوری که مقدار زیادی از فشار و تنش در سنگ‌های جامد و سخت موجود در زیر پوسته‌ی سطح زمین ایجاد می‌شود. به دلیل حرکت مداوم این صفحات، این سنگ‌ها فشار بسیار زیادی را در صفحه‌های مرزی وارد می‌کنند.
تنش‌ها ادامه می‌یابد، و در یک نقطه خاص، به طور ناگهانی به شکل امواج لرزه‌ای آزاد می‌شوند، که به سمت سطح زمین حرکت می‌کنند و باعث زمین لرزه می‌شوند.
بنا بر این، ناحیه‌ی گسل با توجه به شدت امواج حرکت می‌کند، و همراه با تغییر در موقعیت، نوعی انرژی، به صورت امواج ضربه‌ای، آزاد می‌کند.
صفحات تکتونیکی یک پایه‌ی اساسی برای ثبات قاره‌ها هستند. اکثر زمین لرزه‌ها در نزدیکی نواحی مرزی هم گرا و یا واگرای ورقه‌ها رخ می‌دهد، جایی که صفحات یا با یک دیگر هم پوشانی دارند که قسمت برآمدگی رشته کوه‌ها یا قاره‌ها را تشکیل می‌دهند، و یا در جایی که صفحات پوسته تحلیل رفته و از بین می‌روند، شیارها و گودال‌های عمیق اقیانوسی را تشکیل می‌دهند. این جنبش‌ها تعادل و موقعیت تمام صفحات را به هم می‌زند، که منجر به وقوع لرزش و زلزله می‌شود.

► فوران‌های آتش فشانی

زمین لرزه‌های آتش فشانی به طور زیادی معمول نیستند. ماگمای مذاب در زیر پوسته زمین، تحت فشار بسیار زیادی قرار دارد، و برای آزاد سازی آن، باید یک دریچه در پوسته ایجاد شود. فشار ماگما باعث ایجاد فشار بر روی قسمت پوسته‌ی پایینی، در مجاورت آتش فشان، می‌شود.
با توجه به ایجاد گازهای مختلف، همراه با مواد فرار و ماگمای مذاب، فشار بسیار زیادی بر دیواره‌های دریچه، هنگام بیرون ریختن مواد، اعمال می‌شود. پس از یک نقطه بحرانی، آتش فشان از این بخش فوران کرده و ماگما به صورت گداخته به همراه مواد فرار و گاز خارج می‌شود. پس از آن، مواد مذاب در تماس با فضای بیرونی قرار گرفته و به صورت جامد درمی‌آید، که ممکن است منجر به مسدود شدن دهانه‌ی آتش فشانی شود.
حال، تولید پیوسته‌ی مقدار بسیار زیادی از فشار‌ها و اعمال آن بر این توده‌ سنگ‌های جامد پوسته، باعث به وجود آمدن یک نقطه‌ی شکست می‌شود. اتلاف و افت این فشارها در قالب یک انفجار بزرگ است، و اما پس از آن تولید امواج لرزه‌ای خواهد بود. این به نوبه خود منجر به ایجاد یک زلزله بسیار بزرگی می‌شود.
اگر محفظه‌ی آتش فشانی و دریچه در مجاورت مرز صفحات تکتونیکی باشد، قدرت زلزله ممکن است بیشتر از حالتی باشد که فوران به دور از مرز صفحات صورت می‌گیرد.
زمین لرزه ناشی از فوران‌های آتش فشانی ممکن است به اختلال در موقعیت صفحات تکتونیکی منجر شود. این صفحات با حرکت مجدد و یا با باز نشانی دوباره، به موقعیت اصلی خود باز می‌گردند.

علل مصنوعی:

ارتعاشات القا شده

وقوع زمین لرزه‌ به دلیل فعالیت‌های مختلفی که توسط انسان انجام شده، تحت عنوان زلزله القا شده نامیده می‌شود. اگر چه این یک موضوع بحث برانگیز و جدال آمیز بوده، اما منجر به جلب توجه زیادی شده، به ویژه به خاطر این که آن را یکی از علل عمده‌ی ایجاد زلزله به شمار آورده‌اند. تحقیقات نشان می‌دهد که ارتعاشات القا شده، تنها باعث زمین لرزه‌های کوچک می‌شوند، اما شک و تردیدهایی نیز در رابطه با وقوع حوادث بزرگ مانند زلزله سیچوان (Sichuan)، در سال 2008، وجود دارد. مطالعات متعدد نشان می‌دهد که آن حادثه به دلیل فعالیت‌های انسانی مانند ساخت یک سد اتفاق افتاده است.

انواع مختلف زلزله‌های القا شده :

► ارتعاشات القایی – ذخیره‌ای (RIS)‌: تصور می‌شود یکی از مهم‌ترین علل انسانی زلزله، RIS باشد که در مکان‌های متعدد در سراسر جهان مشاهده شده است. این نوع از لرزه‌ها در یک پروژه‌ی سد سازی در یک مکانی که دارای ساختار سنگی ضعیف بوده و در خطر بروز گسل و شکستگی قرار داشته، مشاهده شد. هنگامی که یک مخزن آب یا آب ‌انبار در چنین زمینی ساخته شود، آب ذخیره شده فشار را بر روی سنگ زیرین خود افزایش می‌دهد، و این ممکن است هر گونه گسل موجود در زیر آن را فعال کند. هم چنین، اگر در اطراف پایه‌های دیواره‌های مخزن، سنگ‌های متخلخل و نفوذپذیر (‌مانند ماسه سنگ) قرار داشته باشند، آب ممکن است در میان این خرده سنگ‌ها و خاک نفوذ کند و وارد صفحه‌ی گسل شود، و به عنوان یک روان کننده عمل کرده و گسل را فعال کند و باعث ایجاد لرزه‌ و ارتعاشات شود.
► شکست هیدرولیکی: بیشتر با عنوان شکست یا شکست هیدرولیک شناخته شده است، این تکنیک با بهره گیری از پمپاژ یک مخلوط خاص از مواد شیمیایی و آب در زیر سطح زمین‌، با کمک ابزارهای تکنولوژیکی مناسب، انجام می‌شود. این مواد شیمیایی در فشار بالا در لایه‌های مختلف رسوبی که نشان دهنده وجود نفت خام و گاز طبیعی هستند، پمپاژ می‌شود. با توجه به مطالعات کارشناسان‌، این کار اثراتی در اطراف بخش‌های پوسته می‌گذارد ‌که منجر به زمین لرزه‌‌ می‌شود، به خصوص اگر ضعف‌های ساختاری مانند گسل‌ها و دایک‌ها (سنگ نفوذی ورقه‌ای یا صفحه‌ای شکل که لایه‌های رسوبی یا سایر سنگهای موجود را قطع می‌کند)، درساختار سنگ‌ها موجود باشد. زلزله معروف اوکلاهما (Oklahoma) در سال 2011‌، که بزرگی 6ر5 در مقیاس ریشتر داشت، به دلیل روش شکست هیدرولیکی در آن منطقه، و در پی آن فعال شدن خط گسل در ساختار سنگی، ایجاد شد.
► معدن کاری و استخراج آب‌های زیرزمینی: این علل، جزو پر بحث‌ترین دلایل زلزله هستند. معدن کاری در اعماق زمین، ممکن است به شکل ‌گیری فضاهای خالی شود که باعث ضعف‌های ساختاری در زمین، در نقاط اتصال و شکستگی‌ها می‌شود. این خود ممکن است منجر به فرو پاشی در این منطقه‌ی استخراج زیر زمینی شود، و ایجاد امواج لرزه‌ای و زمین لرزه‌های کوچک کند. این در مورد استخراج گسترده از آب‌های زیر زمینی نیز درست است، به خصوص در مورد سفره‌های آب محصور و تحت فشار (احاطه شده توسط لایه‌هایی از سنگ از همه طرف). آب موجود در این محفظه‌ی زیر زمینی، در فشار بالا نسبت به فشار اتمسفر ذخیره می‌شود. هنگامی که آب استخراج می‌شود، فشار به طور ناگهانی کم می‌شود، و این ممکن است دیواره‌های محفظه‌ی زیر زمینی را تخریب کند، و پس از آن منجر به تولید لرزه شود.

حقایقی در مورد زلزله

نقطه منشأ زلزله‌ی زیر سطحی با عنوان hypocenter شناخته شده است. حداکثر تخریب در نقطه مرکزی به نام epicenter اتفاق می‌افتد، نقطه‌ای روی سطح زمین که مستقیماً بالای کانون زمین ‌لرزه قرار دارد.
زمانی که حرکات ناگهانی در لایه‌های مختلف پوسته و گوشته وجود دارد، امواجی متحد المرکز تولید می‌شوند. آنها با عنوان امواج لرزه‌ای شناخته می‌شوند، و در سه نوع عبارتند از: امواج اولیه (P-Waves)، امواج ثانویه (S-Waves) و امواج سطحی (L-Waves and R-waves)‌.
این امواج الگوهای مختلف حرکتی را نشان می دهند.
زلزله معمولاً از پیش ‌لرزه‌ها و پس لرزه‌ها تشکیل شده است.
در بعضی از زمین لرزه‌ها، یکی از پس‌ لرزه‌ها یا پیش ‌لرزه‌ها با حد اکثر شدت، به عنوان زلزله‌ی اصلی شناخته می‌شوند. شدت امواج لرزه‌ای با کمک یک لرزه نگار محاسبه می‌گردد. این اندازه‌گیری در مقیاس ریشتر انجام می‌شود.
زلزله را می‌توان با استفاده از اعمال تکنولوژیکی، مانند نظارت مستمر امواج لرزه‌ای در ایستگاه‌های لرزه نگاری‌، ویا مشاهده تغییر در ساختار محیط اطراف، مانند شکل گیری ناگهانی فرو رفتگی و برآمدگی در سطح زمین، و یا تغییر در رفتار حیوانات؛ پیش بینی کرد. با این حال، پیش بینی نمی‌تواند دقیق باشد.
اگر چه زلزله را نمی‌توان به دقت پیش بینی کرد، اما می‌توانیم با استفاده از برخی از روش‌های پیش گیرانه مانند ساخت خانه‌های مقاوم در برابر زلزله، و آموزش‌های درست برای واکنش درست در هنگام زلزله، از خطرات آن در امان باشیم.

نورهای عجیب پیش از وقوع زلزله

قبل از وقوع زلزله‌ای که در سال 2009 در شهر لاکیلا واقع در ایتالیا رخ داد نورهایی مشاهده گردیدند.
قرن‌هاست که مردم قبل از وقوع زمین لرزه‌های بزرگ پدیده‌های عجیب و غریبی مشاهده می‌کنند. از جمله‌ی این پدیده‌ها می‌توان به نورهایی اشاره نمود که در میان ستیغ کوه‌ها و قله‌ی کوه‌ها مشاهده می‌شوند. بسیاری از دانشمندان زمانی این نوع گزارشات را رد می‌کردند و دلیل آن غالباً فرضیه‌های غیر علمی بودند که در این زمینه مطرح می‌شدند. برای مثال، برخی از کسانی که مشاهده‌ی نور را گزارش می‌نمودند بر این باور بودند که این نوع نورها توسط بشقاب پرنده‌ها ساطع شده بودند.
اما این نورها (لزوماً) توهم نبوده و ناشی از موجودات فرا زمینی نیز نمی‌باشند. رابرت تریا ولت محقق و زمین شناس وزارت منابع طبیعی استان کبک به نشریه Nature گفته است که “نورهای زمین لرزه پدیده‌های واقعی هستند – اما بشقاب پرنده نیستند. این نورها را می‌توان از لحاظ علمی توجیه نمود.”
در مطالعه‌ای که در شماره ژانویه / فوریه‌ی نشریه‌ی Seismological Research Letters منتشر گردید، تریا ولت و همکارانش مشاهدات معتبر مرتبط با این نورها را از سال 1600 تا کنون در کنار هم قرار دادند و برخی شباهت‌های عجیب و غریب میان آنها مشاهده نمودند. از مجموع 65 مشاهده‌ی صورت گرفته در این زمینه، 63 مورد تقریباً در امتداد گسل‌های عمودی رخ دادند. پیشنهاد محققین این است که در امتداد این گسل‌ها فشار ناشی از اصطکاک صخره‌ها باعث ایجاد بار الکتریکی شده و این بارهای الکتریکی می‌توانند به سمت بالا حرکت کرده و در تعامل با جو باعث ایجاد نور شوند.
به نوشته‌ی نشریه‌ی Nature، “هنگامی که فشار ناشی از زمین لرزه به صخره برخورد می‌کند پیوندهای شیمیایی را می‌شکند . . . و چاله‌های حاوی بار الکتریکی مثبت ایجاد می‌نمایند. این چاله‌ها می‌توانند به صورت عمده در میان گسل “جاری شده” و به سطح زمین برسند و پس از ایجاد میدان‌های الکتریکی محلی نور تولید کنند.” وجود این چاله‌ها در سال 2003 توسط محققی به نام فریدمن فروند پیشنهاد گردید. فریدمن نوشته بود که “این چاله‌ها در شرایط عادی ساکن هستند، اما پس از این که در جریان وقوع زمین لرزه “بیدار می‌شوند” صخره‌ها شروع می‌کنند به جرقه زدن.”
به گزارش نشریه Nature، محققین ماجراهای عجیب و غریب بسیاری را بررسی نمودند و 65 مشاهده‌ی معتبر را نهایتاً انتخاب نمودند. از جمله‌ی این ماجراها عبارتند از:
در ماه آگوست سال 2007، یک ماهی گیر در نزدیکی سواحل پرو مشاهده نمود که قبل از این که دریا به لرزه بیافتد آسمان به مدت چند دقیقه به رنگ بنفش در آمد. در ماه نوامبر سال 1911، زنی در نزدیکی شهر ابینگن واقع در کشور آلمان گزارش داد که با شروع زمین لرزه جرقه‌های نور را مشاهده نموده است که “مثل مار” در امتداد زمین حرکت می‌کردند.
انتشار اخبار درباره‌ی نورهای مرتبط با زمین لرزه می‌تواند به استفاده از این نورها جهت هشدار زلزله کمک نماید. به نوشته‌ی نشریه‌ی Nature، این نورها دست کم در یک مورد به مردم درباره وقوع قریب ‌الوقوع زلزله هشدار داده‌اند. این نشریه نوشته است که: “در ماه آوریل سال 2009، مردی در نزدیکی شهر لاکیلا واقع در کشور ایتالیا در ساعات اولیه‌ی صبح جرقه‌های سفیدی در میان اسباب و اثاثیه آشپرخانه مشاهده نمود و در پی آن خانواده‌اش را از خانه بیرون برده و در مکان امنی جای داد.” دو ساعت بعد، زمین لرزه‌ی بزرگی آن منطقه را به لرزه در آورد.

دستورالعمل های برای آمادگی وقوع زلزله

تا به حال مطالب بسیار زیادی را درباره اینکه چگونه خود را برای زلزله آماده کنیم دیده و خوانده اید. متاسفانه بسیاری از این مطالب ترجمه ای صرف از بخشی از متون آموزشی است که در کشورهای پیشرفته همچون امریکا و ژاپن در اختیار مردم آن کشورها قرار میگیرد ؛ این آموزشها با آنکه بسیار تخصصی میباشد اما بدلیل آنکه شرایط و نیز سطح ایمنی ساختمانها در کشورهای مذکور با سطوح ایمنی و نحوه اجرایی ساختمان سازی در کلان شهر ها ما خصوصا تهران هماهنگی ندارد ؛ لذا قابلیت اجرائی آن بسیار محدود و گاه غیر ممکن است . در این خصوص گروه امداد و نجات موج پیشرو اقدام به تهیه دستور العمل جامعی برای مردم ایران نموده است که هموطنان عزیزمان بتوانند با آشنایی مقدماتی با زلزله و نیز بحرانهای پس از آن در ایران ؛ خود را برای رویارویی با زلزله آماده سازند. بی گمان تلاش ما برای این است که این دستورالعملها هر دوره کاملتر شده و در هر سال بصورت کتابچه ای با اطلاعات جدیدتر با آخرین پژوهشهای بعمل آمده ؛ به روز رسانی و در اختیار شما هموطن گرامی قرار بگیرد.

آشنایی با علائم وقوع زلزله

همواره وقوع زلزله با یکسری علائم هشدار دهنده همراه است که در صورت توجه به چنین علائمی می توانیم از خسارات جانی و مالی که زلزله همواره بر جای می گذارد به میزان قابل ملاحظه ای بکاهیم . ما در اولین گام سعی داریم شما را با بخشی از این علائم که غیر تخصصی بوده و هر هرکدام از ما می تواند انرا شناسایی نماید اشنا نماییم .

قسمت اول پیش نشانگرها

گاه حرکت گسلها موجب می گردد که در لایه های از زمین که سفره های آب زیر زمینی را در خود نگه میدارند شکستهایی ایجاد گردد که در اثر آن گاه دو یا چند سفره آب زیر زمینی با همدیگر ارتباط برقرار میکنند در این حالت بروز اتفاقات زیر را شاهد خواهیم بود .
1- دمای آب چشمه ها و قنوات و چاهها کاهش و یا افزایش ناگهانی پیدا میکند .
2- چاهها و قنوات از نظر طعم ومزه دچار تغییراتی محسوس میگردد .
3-در حجم و مقدار آب دهی قنوات ؛چشمه ها و سطح آب در چاهها فزایش و یا کاهش محسوسی بوجود میاید .
پیش از وقوع زلزله های ادواری شکافهایی در سنگها و پوسته زمین به وجود می آید که همگی در جهت خاصی هستند و بعد از وقوع زلزله شکافهای حاصل از زمین لرزه دقیقا در امتداد شکافهای قبل از وقوع آن امتداد میابد لذا توجه به شکافهای ناگهانی که طی چند دقیقه تا چند روز در سطح زمین خصوصا در مناطقی که بروی گسل های فعال قرار دارند بوجود میاید میتواند به پیش بینی زلزله کمک فراوانی نماید . در زلزله بم گزارشاتی از صداهای عجیب که از زمین شنیده میشده است موید این مطلب میباشد که صدای ایجاد ترکها حتی در اعماق زمین گاه همچون بم قابل شنیدن بوده و میتواند قبل از حدوث زلزله بعنوان یک پیش نشانگر مهم مورد توجه باید قرار بگیرد معمولا حیوانات قادر به درک امواج P هستند این امواج که تنها در جامدات منتقل می گردند دارای سرعت بیشتری نسبت به امواج دیگر بوده و لذا این امواج چند ثانیه زودتر از امواج مخرب زلزله که به آن امواج S میگوئیم به ما میرسند و این امواج معمولا بروی حیوانات تاثیر بیشتری داشته لذا حیوانات قبل از وقوع زلزله بطور غریزی از خود در برابر درک این امواج یکسری واکنش خاص نشان میدهند این رفتارها در حیوانات اهلی همچون خر و الاغ و خرگوش فرار به سوی سر بالایی میباشد . آنان هیچگاه به سمت سراشیبی حرکت نمیکنند و در ماهی ها مرگ گروهی و بی دلیل و در پرندگان اهلی همچون اردک و غاز که در مسیر تابش امواج ماوراء صوت قرار گرفته اند سوختگی در امحا و احشای داخلی و مرگ گزارش شده است .حیواناتی که در منزل نگهداری میشوند همچون سگها به شدت پارس میکنند و مضطرب میگردند و گربه های خانگی با جمع کردن بدن به صورت گلوله و یا انداختن خود در داخل ظرفهای گود همچون سطل آشغال رفلکس نشان میدهند . در خصوص علائم غیر طبیعی همچون مشاهده شدن اشیاء نورانی در شبهای قبل از زلزله نیز گزارشات زیادی دریافت شده این اشیاء در جهت جنوب حرکت کرده و به ناگهان به سمت شرق تغییر مسیر میدهند * .( * ) (هرچند این چنین علائمی هنوز در هیچ مجمع علمی مورد تائید واقع نگردیده است اما با توجه به تکرار آن در ایران توجه به آن به نظر مولف الزامی میباشد . برای اطلاعات جامع تر در خصوص مشاهده نورهای غیر طبیعی قبل از وقوع زلزله میتوانید به روزنامه ایران به تاریخ 23 دی ماه 1382 در صفحه 4 مراجعه فرمائید. )

قسمت دوم نشانگرها یا علائم منتهی به زلزله

پس از آشنایی با پیش نشانگرها میرسیم به علام منتهی به وقوع زلزله که در حقیقت این علائم با ورود موج اصلی ( s ) زلزله به منطقه ؛ مشاهده میگردد و همواره پس از مشاهده آنها تنها چند ثانیه وقت برای شما باقی است که شاید با پناه بردن به زیر یک میز محکم یا کنجی از اطاق یا نقطه ای امن بتوانید جان خود را نجات دهید . شاهدان زیادی پس از زلزله گفته اند که در آغاز زلزله با صدایی عجیب روبرو شده اند. بله درست است در ابتدا معمولا صدای نامتعارف شنیده میگردد ، در زلزله های بزرگ ابتدا صدای عجیبی همچون زوزه باد و حرکت درختان و برگها و سپس صدای ضعیف شیشه های منزل شنیده میشود و به سرعت لرزش های اولیه که معمولا با شدت بالا نیستند آغاز میگردد و پس از آن موج اصلی با مدت زمان چند ثانیه ای و پس از آن پس لرزه هایی با شدت پائین و سپس اتمام زلزله ! عزیزان من گاهی این چند لحظه ، چند دقیقه و حتی همچون بم چند ساعت است ، به صورتی که خود پیش لرزه ها را ما با زلزله اصلی اشتباه میگیریم ، بم در ساعات پایانی شب دو بار لرزیده بود اما عزیزان ما یا با بی توجه به آن در منازل خود خوابیدند و یا چند ساعتی را که سرمای بیرون به آنها امکان تحمل داده بود را در حیاطها ماندند و به داخل باز گشته ، خوابیدند ! ….. پس اول از همه اگر زلزله کوچکی را تجربه کردید فراموش نکنید که ممکن است موج اصلی در راه باشد مکان های امن خانه را که برایتان توضیح خواهم داد برای استراحت در نظر بگیرید حتما با هوشیاری بخوابید اگر امکان خوابیدن در حیاط را دارید به عنوان یک تفریح هم شده شبی را با عزیزانتان در حیاط بیدار بمانید البته توجه کنید که از آوار دیوارهای حیاط و خود ساختمان ایمن باشید .

آنچه برای مقابله با زلزله بدان نیاز داریم:

ایمن سازی سازه ای و غیر سازی

الف – ایمن سازی سازه و بنا

ساختمانی که در آن زندگی میکنیم از طراحی تا اجرای آن میبایست تابع اصول مهندسی ساختمان بوده و در تمامی مراحل اجرای آن از نیروهای متخصص استفاده گردد و بر نحوه اجرای آن نیز همواره نظارتی دقیق توسط مهندسان ناظر تایید صلاحیت شده صورت بگیرد . متاسفانه اغلب ما در منازلی زندگی میکنیم که خود بر نحوه طراحی و اجرای آن نظارتی نداشته و از میزان ایمنی آن در برابر زلزله آگاه نیستیم . گاهی ما با برداشت دیوارها برای بازسازی منزل قدیمی خود و یا باز نمودن پنجره ایی در دهانه هایی که بادبندها در آن اجرا شده است ناخواسته به تضعیف سازه خود اقدام میکنیم . ایمن سازی یعنی مشخص نمودن نقاط ضعف یک ساختمان اجرا شده در طراحی واجرا و رفع آن که این کار با توجه به پیچیدگی و تخصصی بودن آن باید توسط نیروهایی که دارای تخصص ویژه در مهندسی سازه و زلزله هستند انجام بگیرد. برای تعیین میزان ایمنی اینگونه ساختمانها بحثی بنام ایمن سازی سازه و بنا همواره مطرح بوده و کارشناسان خاص خود را دارا میباشد . کارشناسان این رشته قادرند پس از بازدید از ساختمان برای ایمن سازی منازل شما طرحهای مربوطه را ارائه کنند . برای آشنایی با نحوه عملکرد این گروه به بخش ایمن سازی سایت EHRSI.com مراجعه کنید.

ب – ایمن سازی غیر سازه ای

( ایمن سازی دکوراسیون و لوازم داخلی منزل) در صورتی که منزل شما در برابر زلزله دوام بیاورد ، ممکن است لوازم و دکوراسیون منزل موجب صدمه به اعضاء خانواده شما گردد پس ایمن سازی در داخل منزل را به همان اندازه ساخت خانه جدی بگیرید !
1. تمام تابلو ها را به دیوار مهار کنید و از نصب تابلو بالای مکان خواب خود و فرزندانتان خودداری کنید
2. کتابخانه . کمد لباس . ساعت دیواری ، کامپیوتر و هر چیزی که با سقوط آن موجب صدمه زدن به کودکتان میگردد را مهار و از مکان خواب او دور کنید
3. تخت خواب را در کنار پنچره خصوصاً پنجره های بدون پرده های کلفت قرار ندهید، شیشه های شکسته میتواند صدمات جبران ناپذیری به خانواده شما وارد کند ، فراموش نکنید که مشکلات زلزله با پایان حرکت زمین ، تازه آغاز می گردد . بر چسبهایی اکنون در ایران وجود دارد که میتواند ایمنی شیشه منزل شما را تضمین کند .
4. میز توالت همسرتان را در مسیر خروج از اطاق خواب قرار ندهید .
5. نحوه قطع جریانهای آب و برق و شوفاژ و گاز را به اعضای خانواده آموزش دهید تا در صورت عدم حضور شما هم بتوانند اقدامات لازم را انجام دهند
.6. پس از پایان زلزله به دقت شیر های اصلی گاز را قطع کرده و بسیار دقت کنید که موجب آتش سوزی نگردید ، یک جرقه می تواند خطر ساز باشد ، روشن کردن چراغ اطاق یا روشن کردن یک کبریت برای روشنایی میتواند خسارت جبران ناپذیری را در پی داشته باشد ، در صورت روبرو شدن با آتش سوزی فراموش نکنید که به همان اندازه که خود آتش میتواند خطرناک باشد دود نیز میتواند موجب خفگی شما گردد . در صورتی که با دود ناشی از آتش سوزی روبرو شدید تا میتوانید در سطوح پایین زمین حرکت کنید تا کمتر مواد سمی را استنشاق کنید . به این منظور چهار دست و پا برروی زمین حرکت کنید و یا اگر مجبور شدید سینه خیز بروید اما تا جایی که امکان دارد گازهای ایجاد شده را استنشاق نکنید . برای عبور از یک دیواره آتش استفاده از یک پتوی خیس در اولویت میباشد در صورت عدم دسترسی ، لباس خود را به شرط آنکه نایلونی ( از جنس مواد و پشم شیشه ) نباشد خیس کرده بر روی سر خود بکشید و از آتش عبور کنید .
7. اگر در منزل آبگرمکن دارید آنرا حتما به دیوار مهار کنید، سوختگی کم از آوار نیست.

آشنایی اولیه با بحران پیش رو

اکنون که با علائم زلزله و نیز نحوه ایمن سازی سازه ای و غیر سازه ای آشنا شده اید نوبت به آشنایی با نحوه عملکرد فردی و گروهی شما عزیزان می باشد تا بتوانید با بروز حادثه به کمک خانواده خود و نیز همسایگان و بستگان خود بشتابید . در این خصوص با شرح تمامی جزئیات در دو گام اصلی با زیر مجموعه های ان به این بحث خواهیم پرداخت گام اول ما به نحوه عملکرد ما در حین زلزله و گام دوم ما به نحوه عملکرد ما پس از وقوع زلزله می پردازد . اما بهتر است تا قبل از مطالعه این دو بخش در ابتدا با بحرانهایی که می تواند پس از زلزله برای ما حادث شود بیشتر اشنا شویم برای آغاز به آموزش مدیریت بحران در محله که جزء جدا نشدنی آموزشهای آمادگی برای زلزله میباشد، من همواره در کلاسها با یک مثال از یک خانواده سنتی ایران درس را آغاز میکنیم یک خانواده سنتی ایرانی دارای کودک شیرخوار _ پسر و دختری نوجوان و در بیشتر مواقع مادر و یا پدری مسن می باشد که معمولا در کنار خانواده زندگی میکنند این خانواده پس از وقوع یک زلزله با چه مشکلاتی روبرو میشوند . سرآغاز آموزش ماست ، چرا که تا شما با بحران پیش رویتان آشنا نباشید شاید هیچگاه نیاز به آموزش و آمادگی برای زلزله را در خود احساس نکنید و در این صورت هیچ کلاس و جزوه ای نیز قادر نخواهد بود تا شما را برای حفظ جان خودتان ترغیب نماید لذا بیایید در ابتدا با هم با ساده ترین حالت ممکن برای خانواده خود پس از زلزله آشنا شویم تا ببینیم چقدر برای مدیریت کردن این بحرانها آمادگی داریم و یا به ابزار و لوازم و آموزشهایی ممکن است نیازمند باشیم!
شاید در زمان وقوع یک زلزله یک خانواده در بهترین شرایط دارای وضع موجود زیر باشد شخص با خانواده اش از زلزله جان سالم بدر برده است، منزل او کاملا ویران شده و او اینک به همراه خانواده اش در خیابان روبروی منزلش ایستاده، او دارای یک کودک شیر خواره ، یک عضو آسیب دیده در خانواده که در مثال ما یک پسر 16 ساله (که دارای شکستگی از ران پا است ) یک دختر ۱۷ ساله که لباس مناسبی نیست ( به خاطر عجله در خروج از منزل ) ، همسری جوان و سالم و مادری پیر است که نیاز به دارو های فشار و قند دارد. خوب از پسر بزرگ که مجروح است شروع میکنیم ، او میبایست به بیمارستان برسد و احتمالا به شهر دیگری اعزام گردد امکان آنکه او به همراه یکی از اعضاء خانواده برود بدلیل کمبود جا در هواپیما نیست و ترس از گم کردن فرزندتان و عدم رسیدگی مناسب به او آغاز بحران است . مدت زمانی را که شما مجبورید به تنهایی (توجه داشته باشید بخاطر بچه ها نمیتوانید همسرتان را با خود ببرید ) برای حمل پسرتان و رسیدن به فرودگاه یا بیمارستان صرف کنید را چیزی در حدود پنج ساعت تخمین بزنید ، تازه اگر هواپیمایی باشد و بیمارستان جایی داشته باشد . در این پنج ساعت خانواده شما بدون مرد تنهاست و مطمئنا بچه شیر خوارتان غذا میخواهد و مادرتان میبایست انسولین خودش را که در زیر آوار مدفون شده را هر چه زودتر قبل از شوک کمبود انسولین که بسیار خطرناک هم هست بزند ! در ضمن داروی فشار او نیز چند ساعتی است که دیر شده ! دخترتان لباس مناسبی بر تن نداره و تهیه لباس یا بیرون کشیدن حتی یک تکه پارچه فعلا مقدور نیست و شب سردی در راه است و احتمال بارش باران هم میرود . شما بخاطردرگیری برای بستری یا اعزام کردن پسرتان قادر نخواهید بود که برای خانواده پتو ویا چادر آنهم اگر برسد بگیرید . بله این یعنی بهترین حالت برای یک خانواده چرا که مجروحی که دارای خونریزی باشد و یا عزیزی زیر آوار مانده ندارند . اگر شما هم موافق باشید با بهترین وضع هم بحران کمر شکنی را میبایست با آن روبرو شد ، اکنون معنی مدیریت بر بحران را قابل لمس تر می یابید مدیریتی که به شما امکان آن را میدهد که بعنوان مدیر خانه خود بر بحران پیش آمده مدیریت کنید . این مدیریت که ما مدیریت بحران محله ای مینامیم ؛ در واقع جزء وظایف هر فرد در زمان وقوع زلزله برای ساماندهی بحران در محله خود میباشد که در واقع در جهت حمایت از تمامی نیروهای عمل کننده دولتی و غیر دولتی است .

گام اول : چگونه درحین وقوع زلزله عمل کنیم

ما برای آموزش در حین وقوع زلزله برای حفظ جان هر فرد در هر سن و جنس و در هر مکان آموزشهایی عمومی داریم که میتواند بصورت مشترک مورد توجه قرار بگیرد هر چند همین آموزشها در دوره های تخصصی کاملا دارای سر فصلهای خاص با نحوه عملکردهای حرفه ای میباشد اما اکنون که شما با خواندن این مقاله شروع به آموختن نموده اید این موارد میتواند سر آغاز بسیار خوبی برای نجات جان شما باشد.
ما در دو بخش عمومی و حالتهای خاص به نحوه عملکردهر فرد در زمان بروز زلزله می پردازیم

عملکرد عمومی در تمامی حالتها

1- تا حد امکان خونسرد باشید
2- اگر در چارچوب درب ایستاده اید با یک دست چارچوب را گرفته و مواظب باشید تا درب برویتان بسته نشود . در این حالت نشستن شما در حفظ تعائل بسیار موثر است . کافی است پشت خود را به یک لنگه چارچوب تکیه داده و پاها را به لنگه دیگر چار چوب ، البته توجه به این نکته حائز اهمیت می باشد که تنها چهارچوبهایی که دارای فریمهای محکم فلزی بوده و بکمک دوغاب ملات سیمان و ماسه و بهره بردن از شاخکهای مهار ، به دیوار محکم شده اند مورد اعتماد می باشد بنابراین بهتر است که شما برای اطمینان خود قبلا از نوع و کیفیت چارچوبهای منزل خود با کمک گرفتن از افراد ماهر در زمینه ساختمان مطلع شده باشید .
3- در هر نقطه که دچار لرزشهای سخت ناشی از لزله شدید همواره کف دستها را به هم گره نموده و با ساعدها و بازوانتان از گردن و سر خود محافظت نمایید . شکستگی گردن و آسیب دیدیگی مغزی و نیز خفگی از عوامل اصلی مرگ در زمان زلزله می باشند .
4- هرگز در کنار کمدهای بزرگ یا تابلوهای دیوارکوب و یا پنجره پناه نگیرید احتمال آسیب دیدن از این سری لوازم که ایمن سازی غیر سازه ای برای آنها انجام نگرفته کمتر از آوار نخواهد بود .
5-حتما برای خود نقاط ایمن را در محل های مختلفی که در طول روز در آن سرگرم به کار هستید در نظر بگیرید . خصوصا خانومها خانه دار که حتما میبایست برای خود در آشپزخانه این نقاط را برای زمان بروز زلزله از پیش تعیین کرده باشند . توجه داشته باشید در صورتی که در آشپزخانه مشغول به کار هستید میبایست تا حد امکان محل پناه گرفتن شما از لوازم خطر سازی که در اثر سقوط میتواند جان شما را به خطر بیندازد همچون ظروف غذایی که بروی گاز دارید و یا آبگرمکن ایستاده و یا کابینتهایی که ظروف شیشه ای و چینی در ان قرار دارد دور باشد .
6- خانمهای خانه دار می بایست توجه داشته باشند که اگر فرصت خروج از آشپزخانه را ندارند یکی از نقاطی که میتواند در صورت مهار بودن به دیوار ، بعنوان یک عامل کنج ساز ، شما را از ریزش مستقیم آوار نجات دهد یخچال می باشد . البته اگر قبلا آن را به دیوار مهار کرده باشید . هر کنجی که در زمان زلزله ایجاد گردد می تواند از خطر ریزش مستقیم اوار بروی شما بکاهد .
7-توجه داشته باشید که کمد های پر از ظروف شیشه ای و چینی و ابزارهایی همچون چاقو میبایست حتما از قبل برای زلزله ، ایمن سازی غیر سازه ای شده و مکان امن شما در آشپزخانه بدور از این لوازم باشد .پیشنهاد می کنم که هرگز این لوازم خطر ساز را در کابینتهای بالای منزل خود قرار ندهید .
8- اگر در راه پله بودید حرکت نکنید ، بنشینید و با تکیه کردن به دیوار از سر و گردن خود محافظت نمایید. احتمال صدمه دیدگی بر اثر سقوط شما بسیار بیشتر از ماندن در زیر آوار است . بعلت انکه میزان حرکتهای ایجاد شده بر اثر امواج زلزله در راه پله ها بیشتر از سایر نقاط منزل است در طی چند زلزله اخیر شاهد بوده ایم که تعداد زیادی از شهروندان بعلت شدت عجله در پائین رفتن از راه پله ها و لرزشهای فوق دچار حادثه و سقوط از ارتفاع شده اند و صدمات جانی زیادی در این خصوص گزارش شده است .
9-هرگز در زمان زلزله و بعد از آن از آسانسور استفاده نکنید زیرا به طور معمول محورهایی که اطاقک آسانسور بروی آن حرکت میکند در طی زلزله دچار تابیدگی میگردد و در صورتی که شما پس از زلزله بخواهید از آسانسور استفاده نمائید مطمئنا بعلت تابیدگی محورها در بین طبقات بنحوی گیر خواهید کرد که امکان بیرون آوردنتان بسیار سخت خواهد بود
10- در خصوص اسانسورها توجه به یک نکته مهم دیگر نیز الزامی می باشد ، در آسانسورهای جدید ترمزهای اضطراری خطر سقوط را به مراتب کم کرده است اما در آسانسورهای قدیمی تر با توجه به تکنولوژی قدیمی در صورت آسیب دیدگی کابلهای مهار یا موتور بالابر احتمال سقوط کابین آسانسور بسیار بالا است
11- در بعضی مواقع امکان دارد بر اثر زلزله ضامن دربهای آسانسورها در طبقات آزاد گردد این بدان معنی است شما بعد از باز کردن درب آسانسور کابین ان را مشاهده ننموده و در صورت عجله که خاص چنین مواقعی می باشد احتمال سقوط در چاله آسانسور برایتان محتمل می باشد .

حالتهای خاص :

1- شما در خیابان ، پیاده در حال تردد هستید :
هنگامی که شما در فضای باز قرار دارید فراموش نکنید که پیدا نمودن یک نقطه امن بسیار مشکل خواهد بود خصوصا اگر در خیابان و در حال عبور از پیاده روها باشید برای آنکه بهتر بتوانید با وضعیت پیش آمده روبرو شوید بهتر است به چند نکته توجه فرمایید:
• هر ساختمان بصورت معمول در صورت تخریب در بهترین حالت 3/1 ارتفاع خود در زمان تخریب شدن بصورت آوار پیشروی میکند این موضوع تا ساختمانهای 4 طبقه مصداق کامل دارد.
• پیاده روی هر ساختمانی که دارای نمای سکوریت شیشه یا پلاک های بزرگ سنگهای تزیینی باشد در زمان زلزله یکی از خطرناکترین نقاط را بعلت سقوط سنگ و شیشه بوجود می آورد.
• در زمان زلزله احتمال شکستگی و فرو افتادن تیرهای چراغ برق ؛ دکلهای فشار قوی ؛ درختان کهنسال ، بسیار زیاد می باشد.
• کنترل ماشینها در زمان زلزله بسیار مشکل بوده و به همین دلیل احتمال ورود آنها به پیاده رو نیز بسیار زیاد میباشد.
• دیوارهای پیرامون محوطه منازل در صورت تخریب کاملا ازقسمت کف فرو میریزند و این امکان صدمه زدن به مردمی را که در پیاده رو جانبی این دیوار در حال تردد میباشند را افزایش میدهد.

بنابراین پیشنهاد می کنیم
• از ساختمانهایی بلند و دارای نمای شیشه ای و سنگهای تزیینی پلاک دوری کنید
• مواظب تیرهای برق _ دکلهای برق_ درختان کهنسال_ تابلوهای تبلیغاتی باشید
• دیوارهای حیاطها معمولا در زمان زلزله بطور کامل فرو می افتند بنابراین از حریم دیوارهای محوطه ای منازل حداقل 2 متر دور شوید
• اگر امکان رفتن به وسط خیابان را با رعایت احتمال خطر تصادف را دارید در میان خیابان باستید تا زلزله پایان پذیرد
• در غیر این صورت بصورتی قرار بگیرید که حداقل الزامات فوق را رعایت کرده باشید.
2- شما در خیابان ، سوار بر ماشین در حال تردد هستید
زمین لرزه در زمان رانندگی همچون ترکیدن چرخ عقب ماشین میباشد آنانی که تجربه پنجری و ترکیدگی لاستیک عقب را دارند میدانند که ماشین به یکباره تعادل خود را از دست داده و کنترل فرمان از دست راننده خارج میشود و ماشین به چپ و راست میرود . کافی است سرعت خود را کم نموده و به منتهی الیه سمت راست حرکت کنید به شرط آنکه در کنار یک برج یا ساختمان بلند مرتبه نباشید . دقت کنید که توقف شما در زیر و روی پلهای ماشین رو و عابر پیاده در زمان زلزله خطرناک است .
3- در جاده های کوهستانی در حال تردد هستید
حتما می بایست توجه به ریزش سنگ بروی ماشین خود نمایید پیشنهاد می کنم در صورتی که در اثر ریزش سنگ ترافیک بوجود آمده است از ماشین خارج شوید تا بتوانید در صورت وقوع ریزش های متعدی در محلی امن پناه بگیرید یادتان باشد حضور در ماشین یعنی قرار گرفتن در تله مرگ در صورتی که کدر ماشین هستید و راه باز میباشد با کمک گرفتن از توجه بقیه اعضا خانواده به محل ریزش در مسیر ریزش از کوه اقدام به حرکت نمایید به هر حال هر نفر یعنی 2 چشم بیشتر و این در لحظات بحرانی یعنی نعمتی بزرگ
4- شما در محل کار هستید
در اغلب موارد در زمان وقوع زلزله امکان خروج گروهی از دربهای ساختمان وجود ندارد بنابراین اگر تعداد همکارانتان زیاد است مطمئن باشید صدمه ایی که در فرار از ساختمان ممکن است به شما وارد شود کمتر از خود زلزله نخواهد بود بهتر است در این حالت به نقاط امن همچون کنجهای ساختمان ، کنار ستونهای ساختمان و یا اجسامی که بتوانند در زمان فرو ریزش اوار با ایجاد کنجهایی در کناره های خود فضایی برای زنده ماندن شما ایجاد کنند همچون کنار اختلاف سطح ها یا کنار میزها . در صورتی که میزهای شما از نوع فلزی با کیفیت عالی است این امکان که در زیر آن پناه بگیرید هم وجود دارد در اینصورت زیر میز خود را هیچگاه با لوازم و تجهیزات کاری خود پر نکنید در زمان زلزله به هر سانتیمتر آن نیاز خواهید داشت .
5- شما در منزل هستید :
اگر شما از قبل مسیرهای خروج از ساختمان را در ذهن تکرار کرده باشید و با خانواده به صورت یک مانور چند بار خروج سریع از منزل را انجام داده باشید ، میتوانید با اولین لرزش برای خروج از منزل اقدام کنید . البته این در صورتی امکان پذیر است که شما در یک برج و یا آپارتمان بلند مرتبه نباشید که البته در ان صورت هم اگر زلزله ای ضعیف را تجربه کردید پس از پایان آن حتما از خانه بیرون بروید حتی اگر در برج زندگی میکنید ! البته فراموش نکنید که همواره در چنین حالتهایی پله های فرار به مراتب بهتر از آسانسور می باشد . توجه به نقاط امن خانه ، این نقاط میتوانند در صورتی که شما فرصت خروج از منزل را نداشته باشید به داد شما برسند . نقاط امن را بکمک نکات زیر در آشپزخانه ، هال ، پذیرایی ، اطاق خواب خود بیابید این نقاط را بکمک اهالی خانه با تکرار در ذهن بسپارید در زمان زلزله مطمئن باشید ناخودآگاه از این دانش خود بهره خواهید برد :
1- کنج دیوارهایی که دارای تیرهای اصلی هستند
2-دیوارهایی که پنجره ندارند
3- دیوارهایی که تابلوهای بزرگ و کمد و کتابخانه به آنها متصل نمی باشد
4-چارچوبهای دربهایی که کتیبه شیشه ایی در بالای سر خود ندارند
5-مکانهایی که فاصله دو ستون در آن نقاط حداقل میباشد
6-میزهای محکم فلزی و چوبی – کنار تختخوابهایی که دارای حجم مناسب در زیر خود و نیز قدرت باربری بسیار بالا باشند

گام دوم : چگونه پس از وقوع زلزله عمل کنیم

1- ساختمان مسکونی شما در برابر زلزله مقاومت کرده است :

ممکن است که منزل شما از لحاظ سازه ای به نحو مطلوب طراحی و ساخته شده باشد و قادر باشد تا در برابر زلزله مقاومت نماید این اتفاق بسیار خوبی است به شرطی که شما ایمن سازی غیر سازه ای را نیز در منزل خود جدی گرفته باشید . ایمن سازی غیر سازه ای در حقیقت به شما این امکان را میدهد که در چند ثانیه پس از پایان یافتن زلزله بتوانید از منزل خود خارج شوید . گاه یک تابلوی بسیار زیبا و نفیس که در بالای تخت خواب خود نصب کرده ایم در زمان وقوع زلزله همچون فرشته مرگ بروی سینه ما خواهد نشست و گاه کتابخانه بسیار بزرگ پذیرایی میتواند صدمات جبران ناپذیری را بر اثر واژگونی به ما وارد نماید یک لامپ تلویزیون پس از شکستن میتواند تمام خانه را پر از شیشه نماید و بلورهای تزئینی بوفه و دکورها میتوانند به راحتی زخمهای عمیقی را در پای خانواده شما بوجود بیاورند. لذا دقت نماییم همانگونه که برای ایمنی سازه ای خانه که در آن زندگی میکنیم اهمیت قائل هستیم باری دکوراسیون ایمن آن نیز توجه کافی داشته باشیم . ایمن سازی غیر سازه ای یعنی مهار اسباب و لوازم منزل به نحوی که در زمان وقوع زلزله از جای خود خارج نشده و موجب صدمه به اعضا خانواده نگردد

نحوه عملکرد اعضاء هر خانواده پس از وقوع زلزله

• یک منزل مسکونی پس از زلزله در صورتی که در برابر زلزله دوام بیاورد تا بررسی کارشناسی نشده است محلی امن برای اقامت با توجه به پس لرزه ها نمیباشد لذا در اولین گام برای خروج از خانه اقدام کنید
• برای شروع به حرکت در منزل دقت کنید تا به علت بریدگی پایتان به خاطر شیشه های شکسته صدمه نبینید ، این شیشه ها میتواند شکسته های شیشه یک تابلو عکس که بر روی دیوار محکم نشده بوده است و یا پارچ آب و یا آینه میز توالت خانوم خانه باشد . شما میتوانید با استفاده از یک کتاب نازک و یا یک مجله به کمک ملافه و یا تکه ای از لباس خود کفش بسازید .
• دقت به بوی گاز داشته باشید احتمال آتش سوزی بالاست ! نسبت به روشن کردن چراغ برق باید وسواس به خرج دهید و در صورتی که با آتش سوزی در ابتدای آن روبرو شدید ، حتماً در همان لحظات اول اقدام به خاموش کردن آن بکنید ، خاموش کردن یک آتش کوچک میتواند از یک فاجعه جلوگیری کند .
• در حرکت به سوی بیرون ، گروهی حرکت نکنید شما ابتدا جلو بروید و بقیه خانواده تک تک به دنبال شما حرکت کنند تا در صورت صدمه دیدگی دربهای چاه فاضلاب در مسیر حرکت شما ، احتمال فرو ریختگی و ریزش کمتر باشد
• خانواده را در خیابان رو به روی منزلتان اسکان بدهید سپس برای جمع آوری لوازم مورد نیاز به داخل باز گردید هیچگاه پس از پایان زلزله در منزل نمانید امکان پس لرزه های بعدی بسیار زیاد و برای شما خطرناک میباشد !
• با تشکیل هسته محلی در کوچه خود امکان تامین امنیت را برای خانواده خود بوجود بیاورید ( چند خانواده در کنار یکدیگر تشکیل هسته محلی را میدهند )
• اگر مجروحی را در زیر آوار پیدا میکنید حتما در هنگام بیرون آوردن او دقت کنید بر اثر فشار به ستون فقرات او موجب شکستن آن وقطع نخاع شدن او نگردید .
• در صورتی که صدایی را از زیر آوار میشنوید با استفاده از هرآنچه در اختیار دارید نسبت به علامت گذاری محل آن صدا در همان لحظه اقدام کنید ، چرا که ممکن است آن صدا را دیگر نشنوید و مجروح در زیر آوار از حال برود و یا بیهوش شود .
• برای خارج شدن از شهر عجله نکنید . فراموش نکنید که هر اتفاقی هم افتاده باشد شما پس از سه روز میتوانید به راحتی از شهر خارج شوید در صورتی که در روز اول احتمال گم شدن اعضا خانواده شما و نیز تعرض به نوامیس توسط اشرار حاشیه نشین بسیار زیاد است .بنابراین ابتدا هرآنچه مورد نیاز شماست را از زیر آوار خارج کنید و با استفاده از حمایت همسایه های خود هسته امنی برای کل اهالی محل بوجود آورید ، و منتظر بمانید تا نیروهای انتظامی در شهر مستقر گردند .
• برای اینکه ماشین شما را سرقت نکنند ( احتمالا پس از زلزله با زور گیری هم روبرو خواهید شد ) ماشین را در منزل پنچر کنید و یا با برداشتن قطعه مهمی از آن همچون چکش برق و یا دو حلقه لاستیک آنرا در برابر سرقت بیمه کنید تا در زمان لازم بتوانید خود از آن استفاده کنید .
فراموش نکنید پس از زلزله آنچه بیشترین کمک را به شما میکند پول شما نیست . اعتماد به نفس و روابط انسانی شخص شما میباشد . بنابراین بر روی این ثروت هم سرمایه گذاری کنید ، با همسایه هایتان روابط بهتر وبیشتری داشته باشید و برای زمان بحران دوستانی برای خود دست وپا کنید!

2- ساختمان بروی ما فرو ریخته است

اولا بجای آنکه از همان اول شروع به فریاد زدن بکنید ببینید در چه وضعیت هستید آیا هوا برای تنفس شما به مقدار کافی وجود دارد؟ در تاریکی مطلق در زیر آوار از صدا زدن به آرامی یا سوت زدن و انعکاس صدا حجم فضا برایتان مشخص خواهد شد اگر حجم هوای شما کم است جدا از سرو صدای بی خود و ایجاد هیجان مضاعف خودداری کنید هیجان شدید حرکت سریع و فریاد زدن به سرعت اکسیژن شما را به پایان میبرد به دقت گوش بدهید تا صداهای پیرامون شما به شما اعلام کند که کسی در نزدیکی شما بر روی آوار حرکت میکند . اکنون اگر میتوانید فریاد بزنید اما توجه کنید فریاد پی در پی و با شدت بالا صدا و قدرت حنجره شما را تحلیل میبرد پس با دقت عمل کنید . بقول راننده کامیونها ( تند نرو التماس نکن )
اگر امکان فریاد زدن بنا بر هر دلیلی نداری میتوانید با سوت زدن کمک بخواهید و اگر امکان آنرا هم ندارید از روش ضربه زدن استفاده کنید ، دستان و پاها را در صورت امکان به اشیا کنارشان بشرط عدم ریزش بیشتر آوار ، بزنید این صدا ها بشرط سکوت در بیرون قابل شنیدن هستند ، پس دقت کنید ، صداهای آرام شما را در صورتی خواهند شنید که شما را توسط ابزار زنده یابی پیدا کرده باشند ، و الا در شلوغی و ازدحام از صداهای آرام ، کاری بر نمی آید پس بهتر است ، در زمان سکوت در خارج از ضربه های آرام کمک بگیرد .
البته زمان آرامش بیرون نشان دهنده رسیدن شب است و این زمانی است که گروه های زنده یاب در سکوت شب با روش اعلام حضور به مدت یک دقیقه و سکوت پس از ندا به مدت چهار دقیقه بدنبال علائمی همچون صداهای ضربه ای و ناله ها هستند . البته اگر دوره های زنده یابی در شب موج پیشرو را دیده باشند .
ممکن است مکانی که شما در آن گیر افتاده اید فضای داری حجم مناسبی باشد ، مثلا در زیر یک قطعه سقف بتنی گیر افتاده باشید یا در زیر یک تخت فلزی و یا مشابه آن . همانند جوانی که در داخل کمد در بم زنده مانده بود حتما توضیح آن را در روزنامه ها خوانده اید .شما میتوانید از هر سه روش تقاضای امدادی که قبلا برایتان نوشته ام استفاده کنید اما یک نکته را فراموش نکنید همین که خداوند شما را در زیر یک سقف بتنی با فضای قابل توجه قرار داده یعنی لطف الهی نصیب شما شده است و امکان نجات شما درصد بالایی را پیدا کرده است بنابراین اول خدا را شکر کنید و بعد قدر این لطف را با رعایت نکات زیر بدانید . من قول میدهم اگر شما تا روز سوم زنده بمانید نیروهای امدادی و دوستانتان شما را نجات خواهند داد .
دقت کنید اگر پاهایتان بی حس شده است و دردی را در کمر یا گردن خود احساس میکنید احتمالا دچار آسیب نخاعی شده اید تا جایی که میتوانید از تکان خوردن خودداری کنید و در زمان پیدا کردن حتماً این موضوع را به گروه نجات تذکر بدهید .
از انجام حرکتهایی که موجب ریزش آوار میشود خوداری کنید اگر در زیر آوار سنگین باشید که مطمئناً کاری بیهوده است و اگر در سطح باشید میتوانید پس از دو روز که نا امید از کمک شده اید ریسک این کار را که بسیار بالاست قبول کنید .
از اکسیژن موجود با پائین آوردن حرکت و آرامش بخشیدن به خود حداکثر استفاده را ببرید
بیشتر گوش دهید و کمتر صدا کنید و تا صدای مثبتی از بیرون نشنیدید از سرو صدای بیجا خودداری کنید چون شما حداقل تا سه روز براثر تشنگی نخواهید مرد و تا هفت روز غذا نخوردن را میتوانید با هوشیاری تحمل کنید
حرکت بیجا موجب تعرق و از دست دادن آب بدن میشود پس مواظب باشید
اگر در فضای پیرامونتان مکانی را امن تر از بقیه جاها میبینید سرتان را در آن محل قرار دهید و یا حداقل سرتان را بسمت شکم برده و بصورت جنین قرار بگیرید این حالت امکان محافظت از سر شما را بیشتر میکند توجه داشته باشید با توجه به ازدحام تماشاچیان عملیات امداد ونجات که متاسفانه بر روی آوار به تماشا می ایستند امکان ریزش مجدد بر روی شما همیشه هست
وقتی قرار است در شرایط سخت زنده بمانید بدانید اگر نکته ای موجب آزار و در نتیجه عصبی شدن شما بشود مطمئن باشید به سرعت به مرز نا امیدی و رها کردن مقاومت میروید این را گفتم تا به عرق سوز شدن بدنتان و نیز التهاب پوستتان بر اثر تماس با ادرارتان توجه کافی کنید این مشکلات بطور غیر مستقیم بر سرنوشت شما تاثیر میگذارند
به رطوبت خاکهای اطرافتان دقت کنید احتمال شکستگی لوله های آب منزلتان همواره وجود دارد اگر به جریان آبی دسترسی پیدا کردید بدون هیچ شکی تا آنجا که امکان دارد آب بنوشید چون آبهای لوله های آب به سرعت با توجه به شکستگی های لوله در سطح شهر به پایان خواهد رسید مبحث بسیار مهم در استقامت در زیر آوار حفظ روحیه تقویت آن است لذا با رعایت موارد ذیل میتوانید به چنین مطلوبی دست پیدا نمایید.
ایمان به خدا از واجبات است ودعا بیشترین کمک ! اگر دعایی زیبا بلدی که خوشا به حالت اگر بلد نیستی تجربه ای را با ذکر گفتن آغاز کن ذکر یعنی تکرار یکی از اسماع الهی با حضور قلب . من نام رحمان و رحیم خدا را پیشنهاد میکنم میتوانی با تکرار ذکر ( یا رحمان و یا رحیم ) تمرکز خودت را بر رحمت خداوند قرار دهی مطمئن باش فوق العاده است من تجربه آنرا دارم .
به یاد آوردن خاطرات خوب زندگی از کودکی تا بزرگی هم فوق العاده است هم زمان را میکشد و هم تورا به استقامت بیشتر برای تجربه های زیبای بعدی وادار میسازد ، من تجربه این امر را داشته ام و به شما هم توصیه میکنم برای یکبار هم که شده این کار را انجام داده و در یک مکان و زمان مناسب چنین تجربه ای را داشته باشید .
قابل توجه دوستان اهل عرفان از ایرانی تا سرخپوستی ( مراقبه ، مدیتیشن ، تمرکز ، ذکر و … ) یادتون نره
در ارمنستان شوروی پدری به پسر ده ساله اش قول داده بود که همیشه به کمک او بیاید و در بدترین شرایط او را نجات دهد این قول ، آنچنان ایمانی در کودک بوجود آورده بود که همکلاسیهایش را هم در زیر آوار دلداری میداد که پدرم ما را نجات میدهد او به من قول داده و حتما خواهد آمد و البته آن پدر به تنهایی و پس یک روز با صرف شش ساعت آوار برداری از روی کلاس پسرش او را به همراه دوستانش نجات میدهد . شما هم این کار را میتوانید تجربه کنید حتی با بچه های گروه امداد ونجات خودتان به یکدیگر قول دهید که پس از زلزله زنده و یا مرده همدیگر را قبل از خروج از شهر بیرون بیاورید.

لیست لوازم و تجهیزات امداد خانواده
آشنایی با ساک و جعبه امداد ونجات زلزله

هرگاه بحث حوادث غیر مترقبه پیش می آید ؛ دید ما نسبت به تهیه یک کیف لوازم اولیه امداد و نجات ؛ همواره دیدی مثبت اما در رتبه کارهای کم اهمیت و گاه غیر ضروری است که اگر اینطور نبود تا بحال که دو سال از زلزله بم میگذرد نسبت به تهیه آن اقدام کرده بودیم این موضوع در حالی است که هر کدام از ما تا از بودن لاستیک زاپاس سالم در ماشین خود مطمئن نشویم حاضر به خروج از شهر برای یک مسافرت کوتاه مدت هم نخواهیم بود . کیف امداد و نجات چگونه کیفی است و از چه لوازمی تشکیل شده است ؟
در حقیقت کیف امداد و نجات از لوازمی تشکیل شده است که در صورت وقوع حادثه در کاهش اتلاف وقت شما موثر خواهد بود اگر به یاد آن خانواده ای که در ابتدای دفترچه برایتان مثال آوردیم بیفتد به خاطرتان خواهد آمد که چگونه آنها مستاصل بودند در صورتی که تمامی آنچه آنها را غرق در مشکلات لاینحل نموده بود می توانست در کیف امداد و نجات خانواده موجود باشد داروی مادربزرگ خانواده ، لباس گرم برای دختر خانواده ، شیر خشک و شیشه شیر ، چند متر پلاستیک برای سر پناه موقت خانواده، نقشه ای از نزدیکترین محل ارائه خدمات پزشکی به پسر خانواده و یا مراکز امنیتی و انتظامی و آب برای حداقل یک روز و غذا برای 3 روز و …… و بی گمان ازاین به بعد همه ما بدون لاستیک زاپاس همچون کیف امداد و نجات از خانه خارج نخواهیم شد .
شما میتوانید با صرف مبلغ اندکی یک ساک امدادی برای خود تهیه کنید این ساک باید حداقل دارای لوازم زیر باشد :
دفترچه راهنمای مشخصات فردی اعضاء خانواده (دفترچه اطلاعات خانواده ) برای تهیه این دفترچه کافیست با کپی کردن از نمونه مشخصات فردی پیوست این دفترچه به راحتی دفترچه راهنمای مشخصات فردی اعضاء خانواده را برای خانواده خود تهیه نموده و در ساک قرار دهید .
چند ظرف آب معدنی و غذاهای کنسرو شده که بتواند شما را برای حداقل سه روز تامین نماید میتوانید از شکلاتها و غذاهای خشک و خصوصا نان خشک نیز بهره ببرید . قاشق و چنگال و چاقو فراموش نشود .
مواد غذایی همچون آرد و برنج و حبوبات دارای تاریخ مصرف بسیار طولانی بوده و در صورتی که شما برای مدت طولانی تری در اندیشه تامین مایحتاج خانواده پس از زلزله هستین میتواند مورد توجه قرار بگیرد
یکسری لوازم ضروری اما همیشه غایب همچون : موچین . ناخن گیر . حوله کوچک . خمیر دندان . صابون دستمال کاغذی ترجیحا مرطوب و ضد باکتریال
( توجه داشته باشید که این دستمالها در حال حاضر طیف وسیعی از موارد استفاده را به خود اختصاص داده و از بهداشت زنان تا بهداشت کودکان قابل مصرف میباشند )
یک سری از داروهایی که توسط افراد خانواده هر روز مصرف می شود همچون داروهای : فشارخون ، دیابت ، قلب و … توجه به این نکته بفرمائید که ممکن است پس از زلزله شما و همسرتان زنده نمانید لذا نوشتن لیستی از داروهای مصرفی افراد مسن و کودکتان و گذاردن آن در ساک به امدادگران کمک میکند تا سریعتر به ارائه خدمات امدادی خود اقدام نمایند .
اگر کودک شیر خواره دارید حتما ست کاملی از لوازم مورد نیاز او خصوصا لوازم تغذیه او را به همراه شیر خشک در یک ساک جدا گانه تهیه نموده و در کنار ساک اصلی قرار دهید .
لوازم کمکهای اولیه که بنا بر نیاز میتواند شامل تنها چند قلم از موارد زیر بنا بر تشخیص ضرورت شما باشد … جوش شیرین . باند . چسب ضد حساسیت . قیچی . کیسه آب گرم و سرد . پد استریل . پنس. چاقو جراحی استریل .سوزن بخیه . تخته اتل بندی . بتادین . محلول شستشوی چشمی . قطره عفونت چشمی . قرصهای مسکن . کپسولهای انتی بیوتیک . اسپریهای بی حس کننده . کرمهای دردهای عضلانی قرص تب بر و سرماخوردگی . قرصهای ضد تشنج . پودر ors. . پماد سوختگی پای کودکان . پماد سوختگی . پماد کالندولا . آرامبخش .
پیشنهاد میکنم که در حیاط منزل حداقل یک لاستیک فرسوده ماشین نگهداری نمائید . میتوانید از لاستیک کهنه برای یک گلدان محوطه ای و یا بعنوان یک تاب امریکایی استفاده چند منظوره نمائید . این لاستیک شما را قادر میسازد که در یک شب بسیار سرد زمستانی خانواده خود را تا صبح از خطر یخ زدگی مصون دارید .
چراغ قوه ، شمع ، کبریت . یک شیشه کوچک الکل یا نفت یا قرص الکل جامد که میتواند شما را در افروختن هر چه سریعتر آتش یاری نماید .
چاقو ، بشقاب و قاشق ، درب بازکن ، کنسرو ، ظروف یکبار مصرف و کیسه فریزر ( توجه داشته باشید که با کشیدن کیسه فریزر بر روی بشقاب میتوانید از یک بشقاب برای دفعات زیادی بدون نیاز به شستشو استفاده کنید )
لیستی از لوازم و تجهیزات امداد و نجات خانواده که می تواند در زمان زلزله برای اسکان موقت و آوار برداری و زنده یابی از آن بهره برد . شما میتوانید برای این تجهیزات یک جعبه خاص در قسمت ورودی و در محلی که خطر زیر آوار رفتن برایش محتمل نیست در نظر بگیرید .
مواد پاک کننده جهت شستشو و ضد عفونی کننده و گند زدا برای بهداشت فردی و آب آشامیدنی
کیسه زباله بزرگ از نوع مرغوب ( محکم و کلفت : از این کیسه میتوانید بجز نگهداری زباله در مواقع لزوم بعنوان بادگیر و یا بارانی استفاده کنید )
لباس گرم و لباس زیر برای افراد خانواده کلاه بافتنی هرگز فراموش نشود یک کلاه خصوصا در زمان استراحت میتواند شما را برای تحمل سرما بسیار یاری نماید خصوصا برای نوزادان دو نوع کلاه نیاز میباشد یک کلاه نخی به همراه یک کلاه بافتنی
لوازم بهداشتی مخصوص بانوان
داروهای و پمادهای ویژه جهت بانوان همچون کرم های ضد عفونی کننده و ضد قارچ که با توجه به میزان آلودگی در طی چند روز بعد از حادثه بسیار ضروری میباشد
اگر در مناطقی زندگی میکنید که امکان برخی بیماریها و یا عفونت بر اثر گزش حشرات خصوصا برای کودکانتان وجود دارد میتوانید در ساک خود پودرهای حشره کش و یا پمادهایی ضد حشره نیز داشته باشید.
یک سوت با بند بلند گردن آویز ؛ برای زنده یابی ( توجه داشته باشید در صورتی که خدای ناکرده عزیزی در زیر آوار باشد صدای سوت شما بهتر به زیر آوار منتقل میگردد تا فریاد زدن)
یک نقشه شهر با جانمایی بیمارستان و مراکز دولتی مرتبط با زلزله که باید قبل از زلزله آنرا تهیه کنید با کمک افراد خانواده نقاط مهم را بروی آن علامت گذاری نمائید .
کپی اسناد مهم و شماره تلفنهای ضروری
یک رادیو ترانزیستوری به همراه باطری
کمی پول نقد و پول خرد و شماره حساب های بانکی ( حتما از حسابهای در گردش بهمراه کارت اعتباری استفاده کنید )
چند پتوی سفری ترجیحا پشم شیشه و در صورت امکان پتوهای sos
زیر انداز با توجه به تعداد اعضاء خانواده (به ازای هر نفر حداقل یک متر مربع ؛ بهتر است این زیر انداز از جنسی انتخاب گردد که ضد آب و عایق حرارتی باشد میتوانید از فوم و یا کفی کفش که در بازار اصلی شهر میتوانید بصورت متری خریداری نمائید استفاده کنید . این دو قلم زیر انداز امکان لوله شدن دارند و میتواند آنرا در یک لوله پولیکا جاسازی و نگهداری نمود . در صورت عدم امکان تهیه میتوانید از یک لایه پلاستیک به همراه موکت و یا کارتن نیز بهره ببرید . پلاستیک را بروی زمین انداحته تا جلوی رطوبت را بگیرد و موکت را برای عایق گرمایی بروی ان بیندازید توجه داشته باشید با بهترین کیسه خوابها نیز به سختی میتوان بروی زمینهای سرد و مرطوب خوابید .
اگر کودک دارید پیشنهاد میکنم یک عروسک یا اسباب بازی که تا بحال کودکتان نداشته را بخرید و در ساک بگذارید . شب های آماده باش و نیز و بعد از زلزله به قدرت آرامش بخشی آن پی خواهید برد !
این ساک را یا در خارج از منزل ( صندوق عقب ماشین به شرطی که در پارکینگ نباشد ) و یا در مسیر خروج از منزل قرار دهید تا به راحتی بتوان از منزل خارج نمود .

دفترچه امداد و نجات خانواده
جرا به دفترچه امداد و نجات نیاز داریم؟

پس از وقوع زلزله و با رسیدن نیرو های امدادی به محل ؛ برای آن که بتوان به افردی که در حادثه آسیب دیده اند کمک رسانی نمود ، آنچه بیش از همه مورد نیاز میباشد اطلاعات دقیقی از مشخصات فردی و تعداد افرادی است که در هر واحد مسکونی زندگی می کرده اند ؛ این اطلاعات میتواند به ارائه خدمات به بازماندگان ومجروحین و زنده ماندن گرفتار شدگان در زیر آوار کمک زیادی نموده و شرایط بهتری را برای نیروهای امدادی مهیا نماید .
اطلاعات مورد نیاز برای این دفترچه میتواند شامل موارد زیر باشد :
مشخصات فردی تک تک اعضاء خانواده به همراه عکس و ذکر آدرس محل تحصیل و یا محل کارشان و در صورت امکان شماره تماس هرکدام
شما می بایست توجه داشته باشید که آدرس محل کار هر عضو خانواده در پیدا نمودن اعضاء خانوده توسط امداد گران پس از زلزله خصوصا اگر تنها کودکی از خانواده باقی مانده باشد موثر است
ذکر گروه خونی و در صورت نیاز بیماریهای خاص
برای سرعت بخشیدن به ارائه خدمات پزشکی بهتر است اگر یکی از اعضاء خانواده به بیماریهای همچون آسم ، دیابت ؛ بیماریهای قلبی و … مبتلا می باشد با ذکر داروهای مورد نیاز و میزان مصرف روزانه در دفترچه خود اقدام کنید .
در این خصوص میبایست به این نکته توجه داشته باشید که ثبت بیماریهای خاص به امداد گران در رساندن هر چه سریعتر داروهایی که به جان شما بستگی دارد در زمانی که ممکن است فرد بیهوش باشد کمک می کند ودانستن گروه خونی در زمانی که هیچ آازمایشگاهی برای تشخیص گروه خونی مصدوم وجود ندارد بسیار حیاتی است .
نقشه کروکی منزل
برای اینکار کافیست نقشه ساده ای از خانه را بکمک یک متر بکشید و در کیف امداد خود بگذارید می بایست توجه داشته باشید که این نقشه ( کروکی ) میتواند در مسیریابی گروه نجات جهت نجات جان شما و خانواده محترمتان موثر باشد
نقشه های مکمل
تهیه نقشه ای از جانمایی منزل خود در منطقه که در آن سکونت دارید مکمل این دفترچه است . نزدیکترین بیمارستان ، درمانگاه ، اورژانس ، آتش نشانی ، نیروی انتظامی ، سرویس بهداشتی ، مخزن نگهداری آب آشامیدنی را در این نقشه بهمراه شماره تماس آنها مشخص کرده و در دفترچه اطلاعات خانواده ثبت کنید .
آدرسها وشماره های تماسهای ضروری
شماره تماسهای ضروری به همراه آدرس دقیق بیمارستانهای تخصصی می تواند به شما در زمان حادث کمک کند تا زمان کمتری را برای یافتن مکانهای مورد نیاز خود هدر دهید . توجه داشته باشید که معمولا در زمان بحران اگر حتی خطوط تلفن برقرار باشد برقرای تماس شما با مراکز اطلاع رسانی بسیار بعید است

نکته آخر

آدرس و شماره تماس افراد امین خانواده خود را در یک صفحه مجزا دفترچه نوشته تا در صورتی که بنا به هر علتی حضور شما در محل حادثه به تاخیر افتاد امداد گران بتوانند کودکان را به دست آنان بسپارند

دستورالعمل اجرای مانور سراسری زلزله و ایمنی مدارس

برای مانور زلزله در مدارس چگونه برنامه ریزی کنیم تا بهره وری این مانور افزایش یابد ؟ یا حداقل به واقعیت نزدیک تر شود ؟ بحران حادث شده برای یک مدرسه در زمان بروز حادثه زلزله یک بحران چند وجهی است که متاسفانه در چند سال اخیر در تمامی مانور های برگزار شده تنها به موضوع پناه گیری و خروج کودکان از کلاس های درس آن هم به صورت بسیار محدود شده پرداخته شده است . پناه گیری و خروج کودکان در زمان حادثه با آنکه بسیار مهم و حیاتی است اما از دید کل نگر این کار یکی از اجزاء مهم عملکرد های لازم برای مهار بحران در پیش رو در زمان بروز زلزله میباشد . برای انکه بتوان بحران های پس از زلزله مدارس را تحلیل و و مدیریت نمود لازم است که بحث مدیرت بحران را به صورت جامع تری برنامه ریزی کرد تا بالاترین بهره را برد . بحث ایمن سازی مدارس ، همکاری اولیا دانش آموزان در بحث تحلیل نقاط خطر ساز و ایمن مدارس ، بحث همکاری همسایگان مدارس در بحث کمک به دانش آموزان ، جمع آوری و مستند سازی اطلاعات تخصصی در زمینه دانش آموزان و تبادل این اطلاعات با مراکز انتظامی و امدادی ، آموزش اولیاء دانش آموزان در زمینه آواربرداری و اسکان اضطراری ، آموزش دانش آموزان برای زنده ماندن در زیر آوارو خروج از کلاسهای تخریب شده و … را میتوان از موضوعات مهم در تحلیل بحران در پیش روی مدیران بحران باشد . بررسی و اجرای این همه موضوع طرح شده و برنامه نویسی برای برگزاری یک مانور واقعی شاید بیش از سه ماه وقت بگیرد اما اگر بتوان این سرفصلها را بصورت برنامه ریزی شده و دقیق مانند یک دستورالعمل در اختیار تمامی مدارس قرار داد شاید بهترین روش منطقی برای به نتیجه رساندن این مهم باشد . جمعیت کاهش خطرات زلزله ایران به عنوان تنها تشکل غیر دولتی (NGO) متخصص در زمینه زلزله و مدیریت بحران امادگی خود را برای همکاری در این زمینه اعلام داشته و با ارائه دستورالعملهای زیر برای برگزاری بهتر این مانور پیش قدم میگردد

مدیران محترم، در مانور زلزله چگونه برنامه ریزی نمائیم؟

۱- مانور زلزله را تنها به کودکان دانش آموز مختص نکنید! مادران و پدران و همسایه ها و نیز نیروهای امدادی و انتظامی را هم برای برگزاری به همکاری دعوت کنید . پدران و مادران باید با مهارتهایی در زمینه زنده یابی و آواربرداری مقدماتی آشنا باشند تا خدای نکرده با اشتباهی کوچک در بیرون کشیدن یک کودک از زیر آوارموجب قطع نخاع او نگردند ! گروه های امدادی باید از مدرسه نقشه به روز داشته باشند که در آن نقشه نقاط خطر ساز همچون منابع نگهداری نفت و کپسولهای گاز و نیز چاه های فاضلاب و نیز محل سالن های اجتماعات همچون نمازخانه و غذا خوری به دقت مشخص و راه های دسترسی به آنها به طور واضح علامت گذاری شده باشد . مراکز انتظامی می باید لیست کامل و دقیقی از دانش آموزان مدرسه به همراه عکس و مشخصات والدین و نیز حداقل یک نفر از وابستگان آنها که در شهر دیگر زندگی می کند ، داشته باشد که در زمان حادثه بتوانند در صورت فوت پدر و مادر بچه را به بستگان مورد تائید پدر و مادر تحویل دهد.
۲- برای قبل از مانور زلزله برنامه داشته باشید ! نقاط امن را به کمک اولیاء کودکانی که مهندس عمران یا زلزله و یا تخصص ساختمان دارند مشخص کرده و با رنگ سبز برای نقاط ایمن و با رنگ قرمز نقاط خطر ساز را در تمامی نقاط مدرسه خصوصا در راهرو ها و حیاط مدرسه علامت گذاری کنید . کودکان به راحتی با رنگها ارتباط برقرا نموده و به سادگی پیام های این خطوط را درک میکنند .
3- چاه های فاضلابی که در حیاط مدرسه حفر شده اند یا در مسیر حرکت دانش آموزان برای خارج شدن از کلاسهای درس تا حیاط مدرسه قرار دارند با خطر فرو ریزش در زمان زلزله روبرو هستند این نقاط باید با دایره ای به مرکز چاه و شعاع حداقل سه متر با رنگ قرمز مشخص گردد .
4- یکی از مکان های بسیار خطرناک چه در زمان زلزله و چه بعد از آن ، کنار دیوار های محوطه مدرسه می باشد . دیوار مدارس در حین و یا بعد از زلزله ممکن است بطور یکپارچه به سمت داخل مدرسه فرو بریزند بنابراین میبایست حداقل به اندازه ارتفاع این دیوارها از دخل حیاط مدرسه را با رنگ قرمز علامت گذاری نمود تا کودکان چه در حین زلزله و چه بعد از آن به کنار دیوارها پناه نبرند .
5- در راهرو ها به جز محلهایی که کمد ها قرار دارند تمامی کنار دیوارها را می توان به عنوان نقاط امن در نظر گرفت مگر آن که در آن باز شویی همچون پنجره ایجاد شده باشد .
6- در راه پله ها به خاطر عدم هماهنگی سازه اجرا شده در این بخش ، با کل ساختمان ، همواره ما شاهد حرکتهای پیش بینی نشده هستیم . بنابراین بهتر است که برای راه پله ها تنها نوار باریکی ،که محل اتصال پله به دیوار راهرو راه پله می باشد را به عنوان نقاط امن به رنگ سبز رنگ آمیزی نمائید .
7- در کلاسهای درس حداقل با رعایت فاصله یک و نیم متری از پنجره ها ، صندلی ها و نیمکت ها را چیده و این فاصله را با رنگ قرمز علامت گذاری نمائیم . این فاصله به جهت ایمن بودن کودکان از فرو ریختن شیشه بر روی انها علامت گذاری می گردد . استفاده از شیشه های نشکن یا بهره بردن از پرده های ضخیم و یا چسباندن نوار چسب های شفاف به شیشه ها ، به فرو نریختن قطعات بزرگ شیشه بر سرکودکان کمک بسیاری میکند .
8- لازمست در تمامی مدارس کشور پنجره های کلاسهای طبقه اول تمامی کلاس ها فاقد حفاظ فلزی بوده تا امکان فرار از کلاس های درس در زمان حادثه ممکن باشد تا همچون حادثه دلخراش سوختن کودکان در آتش سوزی سال گذشته موجب محبوس شدن دانش آموزان در کلاسهای درس در زمان حادثه نشویم .
9- می باید تمامی اجزاء غیر سازه ای همچون کمدها ،کتابخانه ها، تابلو های عکس . تخته سیاه و نیز مهتابی های موجود در هر کلاس به طور کامل و به دقت به سازه با بستهای مناسب مهار گردد تا در زمان زلزله بر روی کودکان فرو نریزد . اغلب صدمات ناشی از زلزله در ساختمانهایی که سازه های ایمن دارند از قرو ریختن همین اجزاء غیر سازه ای ایجاد می گردد .
10- می باید دوره های آموزش استفاده از کپسولهای آتش نشانی باید برای تک تک دانش آموزان مدارس برگزار شود و بچه ها از کلاس اول تا پایان دوره دبیرستان از نحوه استفاده مطلوب از کپسولهای متناسب با سن خود آگاه باشدتا در زمان بروز اتش بتوانند از جان خود حفاظت کنند . از سوی دیگر بجز استفاده از کپسول اتش نشانی کودکان باید بیاموزند که چگونه در زمان بروز حریق برای حفظ جان خود رفتار نمایند . مهارتهای عبور از آتش ، عبور از دود ، خطارت دود گرفتگی و خفگی و نیز آشنایی با مسیرهای امن خروج از خانه از جمله مهارتهای مورد نیاز کودکان در این زمینه می باشد .
11- در انتهای هر کلاس درس یک کپسول آتش نشانی حداقل سه لیتری و حداکثر شش لیتری ( قابل حمل توسط دانش آموزان از دبستان تا دبیرستانی ) در ارتفاعی که به آسانی توسط دانش آموزان بتواند برداشته شود قرار داده شود . استفاده از این کپسولهای آتش نشانی باید به دانش آموزان آموخته و توسط آنان در طی مانور در اطفاء حریق مورد استفاده قرار بگیرد .
12- برای بعد از زلزله نیز در مانور خود برنامه های واقعی در نظر بگیرید ، دانش آموزان باید بیاموزند که پس از اتمام زلزله به سرعت و با آرامش بدون آنکه همدیگر را زیر دست پا له کنند و یا در چاله های ایجاد شده در مسیر خروج از کلاس تا حیاط مدرسه سقوط نموده و یا در تله های آتش گیر بیافتند از درب کلاس خارج شده و به حیاط مدرسه بروند و سپس در حیاط مدرسه به طور منظم در صفهای از قبل تمرین شده ایستاده تا آمار انها گرفته شود این کار بسیار بهتر است توسط خود دانش آموزان انجام شده و در طی تمرینها، ملکه ذهن انها شود بطور که بتوانند در کوتاه ترین زمان، افراد ناپدید شده را خود کودکان دانش اموز هر کلاس تعیین کنند تا گروه نجات بتواند برای نجات جانشان اقدام نماید . در مقطع دبستان، استفاده نمودن از دانش آموزان کلاسهای چهارم و پنجم دبستان جهت هدایت کودکان به حیاط و گرفتن امار مفقودین ، برای تمامی کلاسهای پائین تر بسیار مناسب و دارای کارایی بسیار بالایی میباشد . شما میتوانید در مانور خود اینکار را با کمی ابتکار و جدا کردن چند کودک در حین مانور در زمان خروج از کلاسها تمرین نمایید .
13- لازم است که مسئولان هر مدرسه آلبوم عکسی از کودکان مدرسه را با عکس و مشخصات و آدرس کامل او تهیه نماید که کروکی محل کلاس هر دانش آموز در آن به طور دقیق ثبت شده باشد . این آلبوم باید در محلی امن در حیاط مدرسه قرار گرفته و محل آن از قبل به گروه های نجات اعلام شود .
14- دانش آموزان باید در محلی به صف شوند که خطر ریزش آوار ساختمان خود مدرسه و یا دیوارهای محوطه در پس لرزه ها ممکن نباشد . فاصله های ایمن دور شدن از خود مدرسه به میزان حداقل یک سوم ارتفاع مدرسه و نیز دور شدن از دیوارهای مدرسه حداقل به میزان ارتفاع کامل یک دیوار میباشد چرا که دیوارهای مدارس اغلب بطور کامل و یکپارچه فرو می ریزد . این بدان معنا می باشد که مدرسه ای که دوازده متر ارتفاع دارد حداقل چهار متر در زمان تخریب پیشروی میکند و دیواری که دو متر ارتفاع دارد تا دو متر از نوار پیرامونی حیاط مدرسه را در زمان فرو ریختن نا ایمن می کند .
15- آموزش دانش آموزان در زمینه مدیریت حادثه یکی از مهمترین مباحث آموزشی میباشد . دانش آموزان باید متوجه این نکته باشند که برای خارج کردن مجروحین دارای تخصص و قدرت بدنی کافی نمی باشند و ماندن در کلاس بعد از حادثه برای نجات جان معلمی که مجروح و یا بی هوش شده است نه تنها مفید نمی باشد بلکه با توجه به اینکه برای خارج کردن آن معلم نیاز به چهار و یا پنج دانش آموز می باشد این کار می تواند جان شش نفر را به خطر اندازد . بنابراین بهتر است به جای آنکه بخواهند خود به حادثه دیدگان کمک کنند بگذارند تیمهای دوره دیده این کار را انجام دهند .
16- مدرسه ای که بعد از زلزله آب آشامیدنی نداشته باشد بسیار آسیب پذیر است. تامین آب آشامیدنی در اولویت اول و آب بهداشتی در اولویت بعدی است . بنابراین از حالا برای منبع آب برنامه ای داشته باشید . خرید یک منبع آب فایبرگلاس دو هزار لیتری می تواند برای تامین آب آشامیدنی مورد نیاز کودکان در روزهای نخست حادثه بسیار حائز اهمیت باشد .
17- حداقل برای سه روز کودکان ، در انبار مدرسه برای بعد از زلزله باید مواد غذایی داشته باشید. شما می بایست دانش اموزان را تا تمامی پدران و مادران کودکان دانش اموز بتوانند خود را به مدرسه کودکانشان برسانند سلامت نگهدارید فراموش نکنید که مسئول زنده ماندن کودکان پس از زلزله هم مسئولان مدرسه هستند . پیشنهاد می کنم از اولیا دانش آموزان برای ذخیره غذایی خود که از کنسرو و مواد فاسد نشدنی است کمک بگیرید و هر سال در مانور زلزله مواد غذایی به جا مانده از سال قبل را یا به یک مرکز کودکان بی سرپرست اهدا نمایید یا بعد از مانور برای خود بچه های مدرسه و گروه های شرکت کننده در مانور با همین مواد غذایی جشنی بگیرید .
18- قطعا در صورتی که زلزله ای در کشور مان روی دهد در هر نقطه ای که باشد مدارس موجود در آن منطقه با توجه به حیاط بزرگ و نیز سرویسهای بهداشتی متعدد آن یکی از مراکزی میباشند که مردم به انجا پناه می آورند از سوی دیگر خود کودکانی هم که پدران و مادرانشان نتوانسته اند خود را به مدارس فرزندانشان برسانند را نمی توان در شبهای نخست در زیر سقف اسکان داد . برای این کودکان و نیز مردمانی که به مدرسه پناه می اورند لازم است که حداقل یک چادر گروهی در نظر گرفته شود تا در زمان حادثه با نصب آن در حیاط مدرسه بتواند خدمات مورد نیاز را براورده نماید . بهتر ان است که دانش آموزان و مربیان در طی مانور برپا کردن چادر را تمرین نمایند و این کار را به منزله یکی از مهمترین بخش های مانور مورد توجه قرار دهند .
19- امنیت کودکان پس از زلزله از جان آنها اگر با اهمیت تر نباشد کم اهمیت تر نخواهد بود . میبایست کودکان را از خطر سرقت ، تجاوز ، گم شدن محافظت نموده و برای تحویل کودکانی که والدینشان به هر دلیل نتوانسته اند تا روز سوم خود را به مدارس فرزندانشان برسانند ، به افراد امین معرفی شده توسط خود والدین و یا مراکز نگهداری کودکان بی سرپرست برنامه ریزی دقیقی نمایید .
20- خیلی خوب است اگر بتوان نکات ایمنی را روی یک صفحه فلزی یا یک دیوار مقاوم در حیاط مدرس نوشته و نصب کنیم تا دانش آموزان هر روز با دیدن و خواندن آن بطور مستمر با مباحث ایمنی درگیر باشند.
21- بسیار مهم است که هر مانور دارای برگزیدگانی باشد و جوایزی به آنها تعلق بگیرد بدین منظور برگزاری مسابقات علمی در خصوص مبانی زلزله و آمادگی زلزله بصورت مکتوب و نیز مسابقاتی در زمینه مهارتهای چادر زدن و اسکان اضطراری و یا اطفاء حریق و اوار برداری میتواند تاثیر بسیار ماندگاری در ذهن بچه ها داشته باشد .
22- به عنوان آخرین مرحله می توان از جمع آوری اطلاعات و مستند سازی مانور برگزار شده نام برد . مستند سازی مانور به مدیران ارشد کمک می کند تا بتوانند سال به سال در جهت کامل تر شدن مانور های برگزار شده گام بردارند.

گردآوری: پاسخکده برگفته از پایگاه راسخون

دکمه بازگشت به بالا