بن اشعث

محمد بن اشعث بن قیس کندی

مُحمّد بن اَشْعَث بْن قَیْس کِنْدی، معروف به ابن اشعث (درگذشت: سال ۶۷ قمری)، از عاملان واقعه کربلا. او فرماندهی نیروهای ابن زیاد را در دستگیری مسلم بن عقیل بر عهده داشت. در روز عاشورا انتساب امام حسین(ع) به پیامبر اکرم(ص) را انکار کرد. پس از واقعه کربلا از مخالفان قیام مختار بود و نیروهای مختار به او دست نیافتند. سرانجام در جنگ مصعب بن زبیر با مختار ثقفی کشته شد.

نسب و خاندان

پدر محمد، اشعث بن قیس کندی رئیس قبیله کنده و کارگزار امام علی(ع) در آذربایجان بود. او در جنگ صفین در لشکر امام علی(ع) بود و در تحریک خوارج بر ضد امام علی نقش داشت.۱

مادر او، ام‌فروه دختر ابوقحافه بود. از این رو خواهرزاده خلیفه اول است.۲ برادرش قیس بن اشعث در واقعه کربلا از سپاهیان عمر بن سعد بود.۳ خواهرش جعده همسر امام حسن مجتبی(ع) بود که ایشان را به شهادت رساند.۴

امام صادق(ع)، اشعث بن قیس را در شهادت امام علی(ع)، و پسرش محمد را در شهادت امام حسین(ع) شریک دانسته و به نقش دخترش جعده در شهادت امام حسن(ع) اشاره کرده است.۵

دستگیری مسلم بن عقیل

محمد بن اشعث از کسانی بود که علیه حجر بن عدی، شهادت داد.۶ او همچنین در متفرق کردن اهالی کوفه از اطراف مسلم بن عقیل نقش داشت.۷ او فرماندهی نیروهایی را بر عهده داشت که از طرف عبیدالله بن زیاد با امان دادن به مسلم بن عقیل، او را دستگیر کردند.۸

روز عاشورا

محمد بن اشعث در روز عاشورا، انتساب امام حسین(ع) به پیامبر(ص) را انکار کرد. از این رو امام حسین او را نفرین کرد.۹ به گفته برخی منابع، پس از نفرین امام حسین، ابن اشعث برای قضای حاجت به کناری رفت و عقربی او را نیش زد و جان داد.۱۰ البته این گفته با گزارش منابع قدیمی‌تر از فعالیت او در قیام مختار۱۱ و قتلش در جنگ مصعب با مختار در سال ۶۷ قمری۱۲ ناسازگار است.

پس از واقعه کربلا

حَوشَب بن یعلی هَمدانی، قصر و روستای ابن اشعث در قادسیه را به دستور مختار محاصره کرد تا او را دستگیر کند. اما ابن اشعث از در مخفی فرار کرد. به دستور مختار قصر او را ویران کردند و با مصالح آن، خانه حجر بن عدی که به دست هواداران ابن زیاد ویران شده بود بازسازی شد.۱۳

محمد بن اشعث و دیگر قاتلان امام حسین، همین که شنیدند مختار در جستجوی آنان است، گریختند. زمانی که از شورش اهالی کوفه باخبر شدند به کوفه برگشتند و فرماندهی این شورش را بر عهده گرفتند. اما همین که این شورش شکست خورد، محمد بن اشعث به همراه شبث بن ربعی و دیگر قاتلان امام حسین (ع) به بصره گریختند و مصعب بن زبیر را به جنگ با مختار تحریک کردند.۱۴ او در ۶۷ق نامه مصعب را به مهلب بن ابی صفره کارگزارش در فارس رساند.۱۵

ابن اشعث سال ۶۷ قمری در جنگ مصعب با مختار کشته شد.۱۶ ابن حبان گفته است که وی به دست مختار کشته شد.۱۷

عبدالرحمن بن محمد بن اشعث

عبدالرحمن بن محمد بن اشعث کندی (متوفای ۹۵ق) فرزند محمد بن اشعث، از حامیان خاندان اموی بود اما به‌تدریج به یکی از مخالفان آنان تبدیل شد و علیه آنان دست به شورش زد. شورش او از سال ۸۱ قمری تا ۸۲ قمری ادامه یافت و دامنه آن از سیستان تا بصره گسترش پیدا کرد. وی به دلیل همین شورش علیه حجاج بن یوسف مشهور شد.۱۸

عبد الرحمن بن الأشعث

عبد الرحمن بن محمد الکندی کان قائداً عسکریاً أمویاً من أهل الکوفه وأشرافها وصاحب أعنف الثورات ضد الدوله الأمویه1 بدأ عبد الرحمن کأی قائد عسکری حلیف لبنی أمیه وضم عددا کبیراً من البلدان لصالح الدوله الأمویه ولم تکن أسباب خروجه دینیه على الإطلاق2

نشأتهعدل

ولد عبد الرحمن فی الکوفه فی بیت من أشرافها فأبوه محمد بن الأشعث، أحد وجوه کنده وأمه أم عمران بنت سعید بن قیس الهمدانی3 ولد مترفاً غنیاً فکان لذلک أثر على شخصیته إذ وصفته عدد من کتب التراث بالغرور والأبهه والاعتداد بالذات 4 کان والده قاتل مسلم بن عقیل واشترک فی قتال المختار الثقفی5

معارکهعدل

سأل الحجاج عن رجل یعینه على الشرطه فی العراق، فأجابوه أن عبد الرحمن بن الأشعث أصلح للمهمه مشیرین لمکانته فی العراق 6 ووافق الحجاج وذهبوا یخبروا عبد الرحمن الذی رد قائلا:

.کانت العلاقه بین الحجاج بن یوسف وعبد الرحمن سیئه للغایه حتى إن عم عبد الرحمن دعى الحجاج بعدم إرسال عبد الرحمن الذی کان یسمی الحجاج بـ«ابن أبی رغال» وکان الحجاج کلما رآى عبد الرحمن قال:

فقد کان عبد الرحمن مغروراً معتداً بنفسه وبنسبه إلى ملوک مملکه کنده78 وکان یجلس فی مجالس أخواله من همدان ویقول:7

خرج عبد الرحمن على رأس أربعین ألف مقاتل سماه الناس بـ«جیش الطواویس» 9 أبلغ الرسل الحجاج بموقف عبد الرحمن فرد قائلا لاحاجه لی به وعین على الشرطه رجلا آخر. عندما تعرض جیش الحجاج لهزیمه قاسیه من شبیب الخارجی توجه عبد الرحمن بنفسه على رأس سته آلاف مقاتل نحو شبیب، کان شبیب یحاول استدراج عبد الرحمن وإرهاق جیشه وقد مشى عبد الرحمن على وصیه سلفه الجزل بن سعید الکندی الذی أهداه فرساً یقال لها الفسیفساء 10 فکان عبد الرحمن حذراً مدرکاً لأسلوب شبیب الخارجی فی القتال 11 فقد کان الخارجی یستدرج الجیوش إلى الأماکن الوعره ویدعهم یقتربون منه حتى یغیر علیهم بغته ففطن عبد الرحمن لذلک وجعل یلاحق شبیب ویحفر خندقا حول جیشه کلما توقف الخارجی 12

فی سنه ثمانین للهجره توجه عبد الرحمن إلى سجستان بعد إباده جیش عبید الله بن أبی بکره من قبل الترک. غزا عبد الرحمن بلاد الترک فعرض صاحبهم أن یدفع الخراج للمسلمین فلم یجبه عبد الرحمن حتى ضم من بلادهم جزء ا کبیراً وتوقف بسبب دخول موسم الشتاء9 بعث الحجاج برساله إلى عبد الرحمن ینهاه عن التوقف وهدده بعزله وتعیین أخاه إسحق بن محمد الکندی أمیراً على الناس 13 فتشاور عبد الرحمن مع جنده وقال أنه لا ینقض رأیا رآه بالأمس ووافقه عامر بن واثله الکنانی ودعوا إلى خلع من سموه بـ«عدو الله» الحجاج 14 کانت تلک بدایه واحده من أعنف الثورات وأشدها على الدوله الأمویه. بعث عبد الملک بن مروان بمدد للحجاج فقتل عبد الرحمن بن الأشعث مطهر بن الحر الجذامی وعبد الله بن رمیثه الطائی واقتحم البصره فبایعته البصره وکل همدان وهم أخواله وانضم إلیه القراء والتابعین مثل سعید بن جبیر ومحمد بن سعد بن أبی الوقاص وعظم شأن عبد الرحمن فخشی عبد الملک بن مروان وهلع وعرض على أهل العراق نزع الحجاج وتولیه عبد الرحمن علیهم فحز ذلک فی نفس الحجاج کثیراً 15 استمر خروج بن الأشعث قرابه الأربع سنین وخاض بضعا وثمانین معرکه مع الحجاج وجیوشه کلها کانت لصالح عبد الرحمن إلى أن هُزم فی دیر الجماجم فهرب عبد الرحمن إلى بلاد الترک هو وعبید بن أبی سبیع التمیمی فأرسل الحجاج عماره بن تمیم اللخمی یطلب عبد الرحمن، فعندما أدرک الکندی أنه سیسلم إلى اللخمی آثر الانتحار على أن یسلم للحجاج فرمى نفسه وهو مقید بالحدید من فوق قصر بالرخج فمات وذلک سنه خمس وثمانین للهجره 16

محمد بن الأشعث الخزاعی

محمد بن الاشعث الخزاعی قائد شهیر واحد من کبار قاده ارکان حرب الدوله العباسیه فی المشرق والمغرب وقد ولد فی العراق ونشأ به فکان دینا تقیا وکان فارسا مغوارا لایشق له غبار إضافه إلى انه کان على جانب کبیر من الذکاء ورجاحه العقل وحسن التدبیر وسیاسیا کبیرا عارفا بامور الحکم والسیاسه فی اقالیم الدوله الإسلامیه.1 وکان موضع ثقه أبو جعفر المنصور واحترامه وکان محمد بن الاشعث حین بدأت الثوره العباسیه من قاده أبی مسلم الخراسانی.

اسمه ونسبهعدل

هو أبو جعفر محمد بن الأشعث بن عقبه بن أُهبان بن الأکْوع مکلم الذئب بن عبّاد بن ربیعه بن کعب بن أمیّه بن یقظه بن خُزیمه بن مالک بن سلامان بن أسلم بن أفصى الخزاعی من قبیله خزاعه الشهیره.

حروبه فی بلاد فارسعدل

کان أبو مسلم الخراسانی قد جعله والی بلاد فارس وأمره أنه خلع الخلیفه المنصور بالری. وکان سبب ذلک أن جمهور بن مرار العجلی لما هزم سنباذ المجوسی حوى ما کان فی عسکره وکان فیه خزائن أبی مسلم الخراسانی فلم یوجهها إلى المنصور ثم خاف من المنصور فخلعه من الخلافه فوجه إلیه أبو جعفر المنصور محمد بن الأشعث هذا فی جیش عظیم.

معرکه الفیروزانعدل

فسار محمد بن الاشعث إلى الری ففارقها جمهور وسار نحو أصبهان ودخل محمد الری وملک جهمور أصبهان فأرسل إلیه محمد عسکرًا وبقی هو بالری. فأشار على جمهور بعض أصحابه أن یسیر فی نخبه من عسکره إلى جهه محمد بن الأشعث فإنه فی قله فإن ظفر به فلم یکن لمن بعده بقیه فسار جمهور إلیه مجدًا.

وبلغ محمدًا خبره فحذر واحتاط وأتاه عسکر من خراسان فقوی بهم فالتقوا بقصر الفیروزان بین الری وأصبهان فاقتتلوا قتالًا عظیمًا ومع جمهور نخبه فرسان العجم فهزم جمهور وقتل من أصحابه خلق کثیر. فهرب جمهور ولحق بأذربیجان ثم قتل بعد ذلک بأسبار قتله أصحابه وحملوا رأسه إلى أبی جعفر المنصور ولمحمد هذا عده مواقف وأمور یطول شرحها.

ولایته على مصرعدل

وقدم مصر فی یوم الاثنین 5 ذی الحجه من سنه 141 هـ والیا علیه من قبل أبی جعفر المنصور وجعل قائد شرطته المهاجر بن عثمان الخزاعی ثم عزله وجعل عوضه محمد بن معاویه بن بحیر بن ریسان الکلاعی مکانه.

ولما استقر محمد بن الأشعث هذا فی إمره مصر أرسل الخلیفه أبو جعفر المنصور إلى نوفل بن الفرات: أن اعرض على محمد بن الأشعث ضمان خراج مصر فإن ضمنه فأشهد علیه وأشخص إلی الشهاده وإن أبى فکن أنت على الخراج عادتک فعرض نوفل على ابن الأشعث هذا الکلام فأبى من الضمان فانتقل نوفل إلى الدواوین ففقد محمد بن الأشعث من عنده فسأل عنهم فقیل له: هم عند صاحب الدواوین فندم ابن الأشعث على ما وقع منه من ترک الخراج.

وورد علیه البرید بعزله عن إمره مصر وتکلیف محمد بن الاشعث الخزاعی لحرب الخوارج فی المغرب العربی وولی مصر عوضه حمید بن قحطبه وذلک فی أوائل سنه 143 هـ فکانت ولایته على مصر سنه واحده وشهرًا واحدًا.

استعاده المغرب الادنىعدل

فقد ارسله أبو جعفر المنصور لاستعاده السیطره على المغرب العربی من الخوارج بقیاده ابی الخطاب المعافری فأرسل محمد بن الاشعث حمله بقیاده ابی الاحوص العجلی فهزمه أبی الخطاب.

معرکه تاورغاعدل

فقرر محمد بن الاشعث الذهاب بنفسه بأمر من ابی جعفر المنصور بجیش مقداره أربعین الف جندی ولما اقترب بن الأشعث من الخوارج عند تاروغا قرب سرت داره معرکه حامیه الوطیس انتصر فیها جیش الخلافه انتصاراً ساحقا على خوارج أفریقیه وقتل قائدهم ابی الخطاب وقتل الکثیر من خوارج البربر وتفرقوا فی نواحی أفریقیه والمغرب.

هزیمه أبو هریره الزناتیعدل

وبعد انتهاء بن الأشعث من هزیمه الخوارج وتفرقوا فی البلاد بعد معرکه تاورغا ظن ان الخوارج قد انتهت قواهم فإذا بابی هریره الزناتی الخارجی یباغتهم بسته عشر الفاً من الخوارج فکرَّ علیه بن الأشعث وهزمه شر هزیمه وتفرق جنده.

دخول القیروانعدل

ثم بعد ذلک دخل محمد بن الاشعث الخزاعی القیروان وذلک سنه 144هـ وهو أول قائد دخل المدینه للعباسیین. وفی سنه 145 هـ أمر ببناء سور القیروان وأتمه سنه 146هـ وقام بتحصینها حیث طوقها بسور من طوب سمکه عشره أذرع.

استعاده طرابلسعدل

وقام ابن الأشعث فافتتح طرابلس واستعاد سیطره العباسیین علیها واستعمل علیها المخارق غفارا الطائی وطهرهها من عناصر الخوارج.

استعاده ودانعدل

ثم سیّر بن الاشعث جیشا إلى ودان فی الجنوب اللیبی واستعاد السیطره علیها وقضى على قوه الخوارج فیه واجلى باقیهم إلى القیروان.

استعاده زویلهعدل

ثم سیّر بن الاشعث جیشا إلى زویله فی أقصى الجنوب اللیبی الحدود مع السودان وتم هزیمه الخوارج وقتل قائدهم عبد الله بن حیان وتمت استعادتها. ثم امعن محمد بن الاشعث الخزاعی فی القضاء على الخوارج فی کل سهل ووعر حتى استتاب البربر ونشر الأمن فی ربوع أفریقیه المغرب الادنى.

معرکه بقمونیهعدل

وثار على محمد بن الاشعث أحد قادته اسمه هاشم بن الشاحج وانضم الیه کثیر من الجند فارسل الیه جیشا فانتصر هاشم فأرسل الیه بن الاشعث جیشا اخر فانتصر على هاشم فهرب هاشم إلى المغرب الأوسط بتاهرت.

استعاده المغرب الأوسطعدل

ثم تتبع محمد بن الاشعث الخوارج فی المغرب الأوسط وکان من ضمنهم عبد الرحمن بن رستم مؤسس الدوله الرستمیه حیث طارده إلى جبال سوفجج بالمغرب الأوسط حیث حاصره هناک ناجیاً بنفسه.

معرکه تهودهعدل

ثم ان هاشم بن الشاحج بعد هزیمته فی بقموینه جمع عددا کبیرا من البربر ومن انضم الیه من الجند الناقمین على بن الاشعث فأرسل الیه بن الاشعث جیشا قویا فلقیه بتهوذه بالمغرب الأوسط قرب بسکره واوقع هزیمه منکره بهاشم بن الشاحج وهرب هاشم إلى طرابلس وقتل هناک.

عزل محمد بن الاشعثعدل

ثم ثار على محمد بن الاشعث الخزاعی قائد من کبار قواده اسمه عیسى بن موسى تعصبا لمضریه الذین قتلهم بن الاشعث مع هاشم بن الشاحج اتفق عیسى بن موسى مع القاده على إخراج بن الاشعث وعزله من غیر قتال فقبل محمد بن الاشعث ذلک لما رأى غلبه عیسى بن موسى وانضمام قاده الجند الیه.

وفاتهعدل

خرج محمد بن الأشعث بعد عزله عن المغرب العربی وتوجه إلى الخلیفه أبی جعفر المنصور فی بغداد فأکرمه أبو جعفر المنصور وجعله من أکابر أمرائه. ودام عنده حتى وجهه أبو جعفر المنصور مع ابنه محمد المهدی إلى غزو الروم فتوجه محمد بن الأشعث مع المهدی هو والحسن بن قحطبه فمرض القائد محمد بن الأشعث الخزاعی فی أثناء الطریق وتوفی رحمه الله وذلک سنه 149 هـ ودفن هناک فی بلاد الروم فی اسیا الصغرى ترکیا حالیا.

دکمه بازگشت به بالا