سید محمد باقر صدر

سید محمدباقر صدر

سید محمدباقر صدر (زادهٔ ۱۳۵۳ق۱۳۱۳ش و درگذشتهٔ ۱۴۰۰ق۱۳۵۹ش) فقیه و متفکر شیعه عراقی بود که علوم دینی را نزد سید ابوالقاسم خویی و برخی از علمای نجف آموخت و به تدریس علوم دینی پرداخت. سید محمد صدر، سید محمدباقر حکیم، سید کاظم حسینی حائری و سید محمود هاشمی شاهرودی از شاگردان اویند.

سید محمدباقر صدر در دانش‌هایی چون اصول، فقه، فلسفه سیاست و معرفت‌شناسی نظریه‌های جدیدی ارائه داده است. برخی از نظریه‌های مشهور وی عبارت است از: نظریه حق الطاعه، توالد ذاتی معرفت و منطقه الفراغ. او کتاب‌های فراوانی نیز نوشته است که فلسفتنا، اقتصادنا، دروسٌ فی علم الاصول(مشهور به حلقات) و الاسس المنطقیه للاستقراء از مهم‌ترین آنها است.

مشارکت در تشکیل حزب الدعوه الاسلامیه، صدور فتوای حرمت عضویت مسلمانان در حزب بعث عراق و برپایی راهپیمایی و تظاهرات در شهرهای شیعه‌نشین جنوب عراق و بغداد بخشی از فعالیت‌های سیاسی وی بود. این اقدامات سبب شد که دولت عراق او و خواهرش آمنه صدر را دستگیر و به شهادت برساند.

خانواده و زندگی

سید محمدباقر صدر در ۱۰ اسفند ۱۳۱۳ش۲۵ ذی‌القعده ۱۳۵۳ق)، در شهر کاظمین به دنیا آمد.۱ پدرش سید حیدر صدر عاملی و مادرش دختر شیخ عبدالحسین آل‌ یاسین است.۲ پدربزرگش سید اسماعیل صدر از مراجع تقلید شیعه در نیمه اول قرن چهارده قمری بود.۳ تبار او از فرزندان امام کاظم(ع) و از عالمان دینی بوده‌اند که در ایران، لبنان و عراق زندگی می‌کردند.۴ محمد باقر در سه سالگی پدرش را از دست داد۵ و زیر نظر مادر و برادرش سیداسماعیل صدر، فقیه و مدرس قرار گرفت.۶ اسماعیل ۱۳۸۸ق در ۴۸ سالگی درگذشت.۷ بنت الهدی صدر خواهر او، شاعر و نویسنده بود.۸

محمدباقر صدر در ۲۲ جمادی‌الاول ۱۴۰۰ق۱۹ فروردین ۱۳۵۹ش)، همراه بنت‌الهدی صدر به‌دست نیروهای صدام حسین کشته شد.۹ چند روز پیش از آن، در ۱۶ فروردین۵ آوریل ۱۹۸۰م دولت بعثی عراق پس از ۹ماه محاصره خانگی، صدر را دستگیر کرد.۱۰ از او خواسته شد، این موارد را بپذیرد:

ولی محمدباقر این‌ها را نپذیرفته بود.۱۱

محل دفن

دولت عراق پیکر صدر را به صورت مخفیانه در قبرستان وادی السلام دفن کرد. پس از انتفاضه شعبانیه در سال ۱۹۹۱م، به منظور نابودی قبور شیعیان، جاده‌های زیادی در این قبرستان ایجاد شد و قبر محمدباقر در اتوبان قرار گرفت. علاقمندانش پیکر او را مخفیانه دوبار به محل‌های دیگری در وادی‌السلام جابجا کردند. سرانجام در رمضان ۱۴۲۷ق، قبر او به دروازه ورودی شهر نجف، انتقال یافت تا نهادهای علمی و اجتماعی در کنار آن ایجاد شود.۱۲ یادداشت ۱

تحصیلات

شهید صدر دوره ابتدایی را در مدت سه سال را به پایان رساند و به فراگیری دروس حوزوی دینی پرداخت.۱۳ او کتاب المنطق محمد رضا مظفر و معالم الاصول را نزد برادرش سید اسماعیل فراگرفت. وی کتاب‌های دوره سطح حوزه را در مدتی کوتاه به پایان رساند. اساتید دوره سطح او محمّد تقی جواهری، عبّاس شامی، سید باقر شخص، صدرا بادکوبی و سید محمد روحانی بودند. پس از آن در درس خارج فقه و اصول سید ابوالقاسم خویی و شیخ محمدرضا آل یاسین شرکت کرد.۱۴

شاگردان

گفته شده محمدباقر صدر از بیست سالگی با تدریس کتاب کفایه الاصول، تدریس را آغاز کرد. او چند سال بعد به تدریس اصول و فقه آغاز کرد.۱۵ شاگردان مشهور او به این شرح است:

تألیفات

مرجعیت

محمدحسین فضل‌الله از فقیهان لبنان، چند دلیل را برای جلب نظر و مراجعه گروه‌هایی از مردم عراق و لبنان به محمدباقر صدر شمرده است: سابقه علمی، پرداختن به مباحث روز، فعالیت سیاسی در حزب الدعوه الاسلامیه، مخالفت آشکار با حزب بعث و حمایت ابوالقاسم خویی.۱۸

به گفته هرایر دکمجیان اقتدار آیت‌الله صدر از نظر شیعیان برابر با اقتدار شیخ مرتضی انصاری، شیخ طوسی و علامه حلی است.۱۹

فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی

تشکیل حزب الدعوه اسلامیه

در سال ۱۳۷۷ق، محمد باقر صدر همراه با برخی از علماء عراق، به منظور ساماندهی فعالیت‌های سیاسی مسلمانان عراق، حزب الدعوه الاسلامیه را تأسیس کرد. وی پنح سال بعد، بنا به مصالحی، از آن کنار کشید، اما به دیگر اعضای حزب توصیه کرد که به کار خود ادامه دهند.۲۰

همکاری با جماعه العلماء

سید محمد باقر صدر با جماعه العلماء فی النجف الاشرف که عالمانی همچون شیخ مرتضی آل‌یاسین، شیخ محمدرضا مظفر و سید مهدی حکیم در آن عضو بودند، نیز همکاری داشته است. وی به جهت جوان‌بودن، عضو جماعه العلماء نبود، اما با آنان همکاری جدی داشت و برخی از بیانیه‌های جماعه العلماء و مقاله‌های مجله الاضواء را او می‌نوشت.۲۱

حمایت از انقلاب اسلامی ایران

سیدمحمدباقر صدر، از نهضت امام خمینی در ایران حمایت می‌کرد.۲۲ کتاب‌ شش جلدی الاسلام یقود الحیاه (اسلام راهنمای زندگی) را نیز اندکی پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، به همین منظور نوشت.۲۳ هرایر دکمجیان معتقد است که «حکومت مرجع» مورد نظر صدر و «ولایت فقیه» آیت‌الله خمینی مترادف هستند.۲۴ در زمان اقامت امام خمینی در نجف هم با او ارتباط نزدیک داشت. شهید صدر جمله‌ای با این مضمون درباره امام خمینی گفته است که در امام خمینی ذوب شوید؛ چنانکه او در اسلام ذوب شده است.۲۵

تحریم پیوستن به حزب بعث

شهید صدر درخواست‌های صدام حسین برای همکاری با رژیم بعث را قاطعانه رد کرد۲۶ و در واکنش به الزامی‌کردن عضویت در حزب بعث از سوی دولت عراق، با صدور فتوایی، پیوستن به آن را تحریم کرد. با این فتوا افراد زیادی از پیوستن به این حزب پرهیز کردند.۲۷

اندیشه‌ها

سیدمحمدباقر صدر، در دانش‌هایی چون اصول، فقه، فلسفه سیاست، و معرفت‌شناسی نظریه‌های جدیدی ارائه داده است. برخی از نظریه‌های مشهور وی عبارت است از:

نظریه حق الطاعه

شهید صدر نظریه حق الطاعه را در مقابل نظریه مشهورِ قبح عقاب بلا بیان مطرح کرده است. ۲۸ طبق نظریه حق الطاعه، در شبهات بَدْوی، یعنی در مواردی که احتمال وجود تکلیف هست، اما دلیلی برای آن وجود ندارد، عقل به برائت، حکم نمی‌کند و احتیاط را لازم می‌داند. استدلال او این است که حق اطاعت از خداوند محدود به تکالیفی نیست که ما به آنها یقین داریم؛ بلکه مواردی را که احتمال وجود تکلیف می‌دهیم(تکالیف مُحتَمل)، دربرمی‌گیرد. بنابراین در این‌گونه موارد، حکم عقل، لزوم احتیاط است.۲۹

گفتنی است که شهید صدر مانند دیگر اصولیان، برائت شرعی را در این موارد می‌پذیرد؛ یعنی معتقد است که هر چند عقل پیش از ورود شرع، به احتیاط حکم می‌کند نه برائت،‌ ولی آیات و روایات، احتیاط را لازم نمی‌دانند و به برائت حکم می‌دهند. از این رو او در عمل قائل به برائت بود نه احتیاط.۳۰

ضرورت وجود حکومت اسلامی

در نگاه شهید صدر، وجود دولت ضرورتی اجتماعی و مبتنی بر فطرت انسان است.۳۱ او بر پایه این مبنا، وجود حکومت اسلامی را نیز امری ضروری می‌داند و می‌گوید: دولت اسلامی تنها یک ضرورت دینی نیست؛ بلکه افزون بر آن، ضرورت تمدن بشری است؛ زیرا تنها راه شکوفایی استعدادهای انسان است.۳۲

اقتصاد اسلامی مکتب است، نه علم

محمد باقر صدر معتقد است که آنچه اسلام ارائه می‌دهد، مکتب اقتصادی اسلام است، نه علم اقتصادی اسلامی؛ یعنی اقتصاد اسلامی ارائه‌دهنده روشی عادلانه برای تنظیم زندگی اقتصادی است و هیچ گاه در پی اکتشافات علمی در حوزه اقتصاد نیست؛ برای مثال، اسلام در حجاز به دنبال کشف عوامل رِبا نبود؛ بلکه آن را ممنوع کرد و نظام جدیدی بر اساس مضاربه بنا نمود.۳۳ به باور او زمانی که اقتصاد اسلامی در تمام قلمروهای جامعه اسلامی پیاده شد، آنگاه عالِم اقتصاد می‌تواند پدیده‌های اقتصادی را کشف کند و علم اقتصاد اسلامی را تبیین نماید.۳۴

وجود منطقه الفراغ در مکتب اقتصاد اسلامی

بر اساس دیدگاه شهید صدر، در اسلام، منطقه الفراغ وجود دارد؛ یعنی در مواردی که شریعت حکم الزام‌آوری مبنی بر وجوب یا حرمت نداشته باشد و حکومت اسلامی این اجازه را دارد که خود قانون وضع کند.۳۵ او عقیده دارد که مکتب اقتصادی اسلام، مشتمل بر دو بخش است: یکم، بخشی که شارع، احکام آن را به صورت مشخص، وضع کرده است و قابل تغییر نیست. دوم، بخشی که وضع احکام آن بر عهده دولت اسلامی (ولی فقیه) گذاشته شده است. وی بخش دوم را منطقه الفراغ می‌نامد و می‌گوید: پیامبر(ص) نیز از آن استفاده کرده است.۳۶

توالد ذاتی معرفت و حل مشکل استقراء

شهید صدر افزون بر دو راه عقل(به شیوه توالد موضوعی) و حس، روشی جدید را برای کسب معرفت معرفی کرده و آن را توالد یا زایش ذاتی معرفت نام نهاده است. وی معتقد است با طرح این نظریه جدید، مشکل تاریخی ظنی‌بودن استقراء را نیز حل کرده است. نظریه توالد ذاتی معرفت، عبارت است از زاییدن معرفتی از معرفت دیگر بدون اینکه میان آنها ملازمه وجود داشته باشد. بر طبق این نظریه، توالد موضوعی، یعنی زایش معرفت جدید از طریق ملازمه میان معرفت‌ها، تنها راه کسب معرفت عقلی نیست؛ بر خلاف منطق ارسطویی، عمده علوم و معارف، با روش ذاتی پدید آمده است.۳۷ شهید صدر این نظریه را در کتاب الاسس المنطقیه للاستقراء یا مبانی منطقی استقراء، مطرح کرده است.۳۸

آثار مرتبط

در مورد شهید صدر آثاری تولید شده است. برخی از این آثار عبارتند از:

محمد باقر الصدر

محمد باقر الصدر (1 مارس 1935 الموافق 25 ذو القعده 1353هـ – 9 أبریل 1980 م الموافق 23 جمادى الأول 1400هـ) هو مرجع دینی شیعی ومفکر وفیلسوف إسلامی عراقی، یعد أبرز مؤسسی حزب الدعوه الإسلامیه ومنظری أفکاره. مؤلف لمجموعه کتب تعد الأبرز فی الفکر السیاسی الإسلامی الشیعی. أُعدمه النظام السابق فی عام 1980 أثناء حکم الرئیس الأسبق صدام حسین بتهمه العماله والتخابر مع إیران.1

ولادته وعائلتهعدل

ولد بمدینه الکاظمیه فی 1 مارس 1935 الموافق لیوم 25 ذو القعده عام 1353 هـ. لرجل الدین الشیعی حیدر الصدر. وکانت والدته هی کریمه الشیخ عبد الحسین آل یاسین أخت المرجع الدینی المحقق الشیخ محمد رضا آل یاسین. وینتمی إلى عائله الصدر العلمیه الشیعیه التی برز منها عده شخصیات دینیه منهم شقیقته بنت الهدى وابن عمه محمد صادق الصدر والسید موسى الصدر وإسماعیل الصدر. کما أنه والد زوجه مقتدى الصدر.

دراستهعدل

أخوالهعدل

الهجره إلى النجفعدل

فی عام 1365 هـ هاجر أخوه إسماعیل الصدر إلى مدینه النجف التی تعد أکثر المدن العلمیه التی تحتضن مراجع الشیعه الإمامیه، فاستأجروا داراً متواضعاً فیها. وقد کان أکبر همه هو استیعاب المناهج الدراسیه والعلمیه، وفی تلک الفتره ألف کتاباً یضم اعتراضاته على الکتب المنطقیه بعنوان (رساله فی المنطق).

فی أوائل السنه الثانیه عشره من عمره درس کتاب «معالم الأصول» على ید أخیه إسماعیل الصدر فکان لفرط ذکائه یعترض على صاحب المعالم باعتراضات وردت فی کتاب کفایه الأصول للخراسانی. ومن هذه الاعتراضات أنه ورد فی بحث الضد فی کتاب معالم الأصول الاستدلال على حرمه الضد بأن ترک أحدهما مقدمه للآخر. فاعترض علیه الصدر بقولهِ: «إذاً یلزم الدور» فقال لهُ إسماعیل الصدر «هذا ما اعترض به صاحب الکفایه على صاحب المعالم».

مواقف ضد نظام حزب البعثعدل

أساتذتهعدل

تلامذتهعدل

النشاط التدریسیعدل

کان للصدر مجلسان للتدریس:

مؤلفاتهعدل

وقد استخدم أفکارا فلسفیه غربیه للتحدی عندما تبدو مناسبا ودَمَجها فی نظامه الخاص عند الاقتضاء. وکان هدفه النهائی هو إظهار أن المعرفه الدینیه لیست نقیض المعرفه العلمیه.8 وفیما یلی قائمه بأعماله:9

کتبعدل

مقالاتعدل

للصدر کتب أخرى صادرتها السلطه، منها کتاب لم یحدد له عنواناً ولکن موضوعه هو أصول الدین. کتاب آخر عن تحلیل الذهن البشری. وقد کان الصدر فی نیته تألیف کتاب بعنوان مجتمعنا. مقالات فی بعض المجلات الفکریه التی کانت تنشر فی صیدا وله مقاله عن رجال الفکر فی القرن السادس وممن ذکرهم الشیخ الزاهد عبد القادر الکیلانی، قال فیه: کان مصلحا محبوبا ومحترما من قبل العامه والخاصه من الطائفتین وأشاد بکتابه الفتح الربانی والفیض الرحمانی واعتبره أثره الفکری الحقیقی مؤکدا أن کتابه الغنیه لطالبی طریق الحق تعرض للتحریف من قبل الأجیال التالیه وأکد أنه من المعیب تجیر شخصیه إسلامیه إصلاحیه ک«عبد القادر» لطائفه بعینها ومؤکدا «حسنیه» نسبه وأنه سمع صحه نسبه من مصطفى جواد نفسه، ومن الجدیر بالذکر أن «للخمینی» موقف مشابه من «الکیلانی» و «ابن عربی» ول«مرتضى مطهری» فی کتابه (إیران والإسلام) إشاده ب«الکیلانی» وتأکیدا على نسبه الحسنی وهذا یدلل على سعه أفق «الإمام الصدر» وانفتاحه الفکری على کل المدارس الفکریه.13

مدرسته الأصولیهعدل

نبثقت فی مدرسه أهل البیت مدرستین أصولیتین کبیرتین أحدهما تتمیز بالتوضیح والتبسیط وهی مدرسه السید أبو القاسم الخوئی والثانیه مدرسه محمد باقر الصدر الأصولیه14 التی تتمیز بالشمول والعمق والسعه حیث اهتم الصدر بعلم الأصول وخصص له الکثیر من نتاجاته وبحث حول جذوره وتأریخه ومراحل تطوره .. فاعتبر أن علم الأصول ولد فی أحضان علم الفقه.

وفاتهعدل

فی مساء یوم 9 أبریل 1980 أُعْدِم مع أخته آمنه الصدر بالرصاص بأمر من الرئیس العراقی السابق صدام حسین بتهمه التخابر مع إیران. وفی الیوم التاسع من نفس الشهر بحدود الساعه التاسعه لیلاً قطعت السلطه التیار الکهربائی عن مدینه النجف وفی اللیل تسللت مجموعه من قوات الأمن إلى بیت محمد صادق الصدر وطلبوا منه الحضور إلى بنایه محافظه النجف وکان بانتظاره مدیر أمن النجف فقال له: هذه جنازه الصدر وأخته وقد تم إعدامهما وطلب منه أن یذهب معهم للدفن وبعد أن طلب محمد صادق الصدر أن یرى جثتیهما شاهد محمد باقر الصدر مضرجاً بدمه وآثار التعذیب على کل مکان من وجهه وکذلک أخته آمنه الصدر. وقامت السلطات العراقیه بدفن جثته بالقرب من مدینه النجف بناء على ما ذکره السائق (أو حفار قبور أو دفان) الذی ینقل الجثث والمتفق مع مدیریه أمن النجف لنقل جثته ویذکر الرجل نفسه أنه تم نقل جثته بشکل سری إلى مقبره وادی السلام بالنجف بجانب أهله وأقاربه بعد أربعه عشر عاما من تاریخ وفاته أی عام 1994 یذکر الرجل أیضا أن رجلا کان من الأمن جاء إلیه قاصداً بعد سقوط صدام لیسأله عن قبر محمد باقر الصدر لیقرأ على روحه الفاتحه مع رفیق له فأرشده على قبر وبدوره أخبر رفیقه بذلک وذکر له السائق بأن قبرا إلى جانبه یقال بأنه قبر أخته بنت الهدى (التی على أساس أنها دفنت هناک أصلا أو نقل جثمانها عن طریق غیر هذا السائق أو الدفان) فأجابه رجل الأمن أنه شاهد أخته آمنه الصدر وهی تلقى بأحواض التیزاب الاسم العراقی لمیه النار الاسم المصری لـحامض النتریک HNO3.15

دکمه بازگشت به بالا