فلسفه و هدف از روزه گرفتن چیست؟

هدف از گرفتن روزه چیست؟

پاسخکده: اجمالا اینکه انسان علاوه بر جنبه مادی و جسمی، دارای جنبه معنوی و روحی هم است و هر یک از آن‌ها در رسیدن به کمال مطلوب خود، برنامه‌های خاصی احتیاج دارند. یکی از برنامه‌هایی که هم جنبه معنوی را با خود به همراه دارد و هم جنبه مادی، روزه است. روزه فواید جسمی و روحی فراوان دارد، شفابخش جسم و توان‌بخش جان است، پاک کننده آدمی از رذایل حیوانی است، در ساختن فرد صالح و اجتماع سالم بسیار مؤثر بوده و در تهذیب و تزکیه نفس و رهاندن انسان از روزمرگی و واماندگی در نیازهای تن تأثیر بسزایی دارد. روزه یکی از احکام انسان‌ساز اسلام است که آگاهی از همه فواید و پی بردن به فلسفه کامل آن همچون سایر احکام الهی برای انسان عادی ممکن نیست، دانش محدود بشر نمی‌تواند راه‌گشای همه اسرار نهفته باشد و اندیشه را به پاسخ همه مجهولات رهنمون شود، شاید روزی دانش انسان به حدی از کمال برسد که دریچه تازه‌ای بر روی بشر بگشاید و حکمت‌ها و دستورات اسلام را باز شناسد.
بنابراین ندانستن فلسفه احکام الهی نباید ما را از انجام آن باز دارد و موجب نافرمانی و عصیان شود، چرا که این اطاعت کورکورانه نیست، بلکه بر علم و یقین تکیه دارد زیرا مسلمانان می‌دانند که خدای جهان بر همه چیز دانا و از همه چیز آگاه است و نقص و نیازی در ذات متعال او نیست که از اعمال بنده سودی بخواهد یا از زیانی بهراسد، خدای مهربان بسیار مهربانست و برای بندگان خود جز خیر و سعادت نمی‌خواهد، پس اگر به چیزی فرمان می‌دهد خیر و سعادت ما در آن است و کمال و تعالی ما بدان بستگی دارد و هر چیزی را نهی می‌فرماید برای ما زیان‌بخش است و بر مصالح مادی و معنوی ما لطمه می‌زند.
این اموری که بیان شد حکمت‌هایی بوده که به صورت خلاصه بدان اشاره شد؛ و در این مقاله در مقام بیان حکمت و فلسفه تشریع روزه در قرآن و سنت و آنچه را که در علوم روز مطرح شده، هستیم.

قرآن کریم وقتی حکم روزه را بیان می‌کند در ذیل آن با جمله‌ای کوتاه به فلسفه روزه اشاره کرده می‌فرماید: «لعلّکم تتقون»[سوره‌بقره، آیه 183] این جمله که ذیل آیه «کتب علیکم الصیّام کما کتب علی الّذین من قبلکم» آمده بیان‌گر این است که روزه روح تقوی و پرهیزگاری را در انسان زنده می‌کند، از شدت غرایز می‌کاهد روح را تلطیف و صفا می‌بخشد و نورانیت ایجاد می‌کند، عزم و اراده انسان را در مقابل خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها قوی و در انسان قدرت تصمیم‌گیری ایجاد می‌کند و راه را برای سیر و سلوک بسوی خدای متعال هموار می‌سازد و در ابعاد مختلف بر کامل شدن انسان کمک می‌کند. در ادامه مطلب میتوانید جنبه های مختلف فلسفه و هدف از روزه گرفتن را بخوانید:

چرایی کنکاش در مورد فلسفه احکام

برخى نسبت به فهم و تحقیق فلسفه احکام اظهار نگرانى کرده و آن را کار پسندیده‌ای نمی‌پندارند زیرا معتقدند:
اولاً: توجه به آثار حاصله از عبادت ممکن است لطمه به قصد قربت بزند.
ثانیاً: چون در همه موارد ارائه علت احکام و درک فلسفه آن‌ها میسّر نباشد و عقل را یارای درک مصالح و مفاسد قوانین الهی نبوده و به تعبیری بعضی از احکام در چراگاه عقل نمی‌باشد و اصولاً دانش بشر در حال تکامل و تغییر است، شاید بهتر باشد اجراى احکام تعبّدى انجام گیرد.[ مجله مکتب اسلام، شماره 48 بهمن و اسفند ماه، مقاله دکترعلی‌اکبر شهابی] ولی در جواب باید گفت: طبع کنجکاو و وسوسه‌انگیز انسان، به ویژه افراد تحصیل کرده و جوانان روشنفکر با این مطلب قانع نمی‌شود که بگوییم احکام تعبّدى است و دیگر حدّ و مرز آن را توضیح ندهیم. افزون بر این، بیشتر فقها این مسلک را پذیرفته‌اند و این قاعده را قبول کرده‌اند که: «الشّرع معلّل بالمصالح» و بر این اساس، عقل را در شناخت بخشى از علت‌های احکام و مصالح و مفاسد آن، موفّق دانسته‌اند هرچند که در بخش دیگر، تعبد را لازم شمرده‌اند؛ زیرا در شرع، اموری به عنوان سبب حکم و یا شرط و مانع براى حکم معرفى شده است که علت مناسبت آن‌ها براى ما روشن نیست.
هم‌چنین اگر به سیره پیامبر اکرم (ص) که از قرآن کریم استفاده می‌شود توجه کنیم، مى‌فهمیم مردم زمان پیامبر اکرم (ص) هرگاه راجع به فلسفه احکام از قبیل حرام بودن قمار و شراب از آن حضرت می‌پرسیدند، پیامبر گرامى اسلام نمی‌فرمود شما نمی‌دانید و نمی‌فهمید بلکه بسیار متین و منطقى جواب می‌داد و گاه خداوند متعال، آن حضرت را راهنمایى می‌فرمود که فلسفه احکام را به مردم بگو؛ مثلاً در سوره بقره درباره قمار و شراب خداوند می‌فرماید:
«َسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیسِرِ قُلْ فیهِما إِثْمٌ کَبیرٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ وَ إِثْمُهُما أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما»[ قرآن کریم، سوره بقره، آیه216]
و یا در آیه دیگر به پاره‌ای از زیان‌های آشکار شراب و قمار پرداخته و می‌فرماید:
«إِنَّما یریدُ الشَّیطانُ أَنْ یوقِعَ بَینَکُمُ الْعَداوَهَ وَ الْبَغْضاءَ فِی الْخَمْرِ وَ الْمَیسِرِ وَ یصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ عَنِ الصَّلاه»[قرآن کریم، سوره مائده، آیه91]
اگر ما تمام کوشش‌های لازم را براى آگاهى از فلسفه یک حکم به کار بردیم ولى مطلب قابل توجهى به دست نیاوردیم، هرگز نمى‏توانیم آن حکم را نادیده بگیریم و یا بگوییم این حکم هیچ فایده و مصلحتى در بر ندارد، زیرا عدم درک مصلحت غیر از آن است که مصلحتى نداشته باشد. حضرت رضا (ع) مى‏فرماید:
«إِنَّا وَجَدْنَا کُلَّ مَا أَحَلَّ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى فَفِیهِ صَلَاحُ الْعِبَادِ وَ بَقَاؤُهُمْ وَ لَهُمْ إِلَیهِ الْحَاجَهُ الَّتِی لَا یسْتَغْنُونَ عَنْهَا وَ وَجَدْنَا الْمُحَرَّمَ مِنَ الْأَشْیاءِ لَا حَاجَهَ لِلْعِبَاد إِلَیهِ وَ وَجَدْنَاهُ مُفْسِداً دَاعِیاً الْفَنَاءَ وَ الْهَلَاک‏»[شیخ صدوق، علل‌الشرایع، ج1، ص93]

فلسفه روزه گرفتن

بطور کلّی فلسفه روزه را در ابعاد گوناگون می‌توان به چهار دسته تقسیم کرد:

1. بعد عرفانی: روزه مایه تقرب به خداوند متعال است زیرا روزه‌ها شهوت نفس را می‌کوبد و قوّلاً قدسی و معنوی انسان را تقویت می‌نماید، آدمی را بیاد ترس روز قیامت می‌اندازد و عطش و گرسنگی آن روز را یادآوری می‌کند و انسان را از کسالت‌ها و مفاسد سیری که بزرگترین ریسمان محکم شیطان است می‌رهاند. و دلیل این مطلب روایتی است که از امام صادق ـ علیه‌السّلام ـ نقل شده است که شیطان آمد نزد یحیی من ثریای پیغمبر ـ علیه‌السّلام ـ حضرت یحیی دید از هر دو چیزی بخود نمونه‌ آویخته، حضرت فمود این‌ها که به خود آویخته چیست؟ شیطان گفت: شهواتی است که به وسیله آن‌ها فرزندان آدم را دچار می‌کنم حضرت فرمود: آیا برای من هم در آن چیزی هست؟ شیطان گفت هرگاه شکم خود را سیر کردی از خوراک، پس تو را باز می‌دارم از نماز و یاد خدا، حضرت یحیی قسم یاد کرد که شکم خود را هرگز از طعام پر نخواهم کرد.[میر سید احمد روضاتی، فلسفه روزه، قم، انتشارات طباطبائی، 1385 قمری، صص 90ـ92.]

بدون شک فرو رفتن در شهوات انسان را از خدا غافل و دور می‌سازد دانائی و زیرکی را می‌کشد، مجرّب‌ترین وسیله برای کشتن و تعدیل شهوت گرسنگی کشیدن است که از اثار آنان دانائی و زیرکی و تقرب به خدای تعالی می‌باشد. چنانچه دانشمند معروفی ملاهادی سبزواری در اشعاری درین رابطه چنین فرموده است: گرسنگی و دوری از طعام برای بدست آوردن علم و حکمت و دانش همچون ابرهای بارنده است و سیری و شکم پر از غذا زیرکی و دانائی را کشنده است بلکه تمام فتنه‌ها در سیری است زیرا سیری زاینده تمام شهوات است.[ میر سید احمد روضاتی، فلسفه روزه، قم، انتشارات طباطبائی، 1385 قمری، صص 90ـ92.]

احادیث فراوانی که روزه و روزه‌دای را مایه تقرب به خداوند دانسته است در متون کتب روائی ما به چشم می‌خورد به طور نمونه به احادیث ذیل توجه نمائید.

1. پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ در ضمن توصیه‌ای به اسامه بن زید چنین فرموده است: «عَلَیْکَ بِا الَّوْمِ فَاِنَّهُ قُربُهُ اِلَی الله؛ بر توباد روزه‌داری زیرا که روزه موجب تقرّب به خدا می‌شود.»[محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج 930، بیروت لبنان، ص 285.]
2. خداوند متعال در حدیث قدسی می‌فرماید: «الصَّومُ لیِ و اَنا اُجْزی بِهِ؛ روزه برای من است و من خودم پاداش او هستم، یعنی تقرب بهمن بهترین پاداش اوست.»
3. پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ در شب معراج سؤال کرد خدایا برترین اعمال چیست؟ خداوند در جواب فرمود! توکّل بر من و راضی بودن به آنچه قسمت بنده‌ام نموده‌ام… بعد در ضمن همین حدیث خداوند می‌فرماید: ای احمد آیا می‌دانی کدام وقت بنده به من نزدیک می‌شود. حضر فرمود: نه ای پروردگار من؛ خداوند فرمود: «؛ موقعی که گرسنه و یا در سجده باشد.[محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج 930، بیروت لبنان، ص 285.]

2. بعد اخلاقی و تربیتی: علم اخلاق برای تزکیه روح انسان وضع شده با آموختن و به کار بستن آن می‌توان روح سرکش انسانی را از چنگال رذائل اخلاقی نجات داد؛ و آماده درک انوار معنوی شد؛ اگر انسان بخواهد سیر و سلوکی داشته باشد و به مراحل بالای کمال و معنویت برسد تزکیه و تخلیه از مهم‌ترین مراحل است و یکی از فوائد مهم روزه مسئله تزکیه روح و تخلیه روان است. چون روزه تنها امساک نیست که انسان فقط از خوردن و آشامیدن پرهیز کند و بس ـ چنان‌چه در حدیث شریف می‌خوانیم «رُبَّ صائم لیس له من صیامه اِلا الجوع و العطش»[سید مهدی شمس‌الدین، آداب روزه داری، قم، انتشارات قدس، چاپ اوّل، 1374، صص 10 و 23ـ24.] چه بسا روزه‌داری که فقط گرسنگی و تشنگی می‌کشد، ـ بلکه روزه حقیقی آن است که چشم و گوش و زبان انسان هم روزه باشد یعنی از ارتکاب گناهان چه کبیره و چه صغیره … اجتناب نماید و از دستورات دینی بطور کامل پیروی نماید، عمل به دستورات الهی و ترک نواهی موجب تصفیه باطن و تزکیه روح از آلودگی‌ها و وارستگی‌ از رذائل اخلاقی نصیبتش می‌شود.
3. بعد اجتماعی: یکی از فلسفه‌های روزه بعد اجتماعی آن است، پیامبر ـ صلی الله علیه و آله و سلّم ـ فرمود: «و هو شهر المواسات» (ماه رمضان، ماه همدردی است)[حر عاملی، وسائل‌الشیعه، بیروت لبنان، ج 7، ص 7.] و امام باقر ـ علیه السّلام ـ فرمود: «فَرَض اللهُ عزّوجلّ الصیّام لیجد الغنی مضض الجوع فیضو علی الفقیر» خداوند روزه را واجب ساخته تا ثروت‌مندان درد گرسنگی را بفهمند و بر فقراء عطوفت کنند.[همان، ص 223.]
یکی از مهم‌ترین منفعت روزه همین مطلب است که به انسان هشدار می‌دهد که مسلمانی تنها نماز و عبادت و زیارت و اصول عبادی اسلام را بجا آوردن نیست بلکه باید از حال فقیران و مستمندان مطلع باشی و به آنها رسیدگی کنی، زیرا هر اجتماعی که اغنیاء آن به فکر مستمندان باشند روی فقر و محرومیت را نخواهند دید و این از فوائد روزه به شمار می‌آید.
4. بعد بهداشتی و پزشکی: پیامبر ـ صلی الله علیه و آله و سلّم ـ فرمود: «صوموا تصحّوا» روزه بگیرید تا سالم و تندرست باشید.[ محمد باقر مجلسی، بحارالانوار، بیروت، لبنان، احیاء التراث الاسلامی، ج 96، ص 255.] پس یکی از آثار و فوائد روزه سلامتی جسم و بعد پزشکی آن می‌باشد. که اهمیت به سزائی دارد چون بدن انسان در طول سال آزادانه به تغذیه خود می‌پردازد و معده انسان که آن را مرکز همه دردها دانسته‌اند در هر زمان که انسان اراده کرده مملو از خوردنی‌ها و نوشیدنی‌ها شده است و محدودیت خوردن و آشامیدن در یک ماه و روز گرفتن بهترین وسیله برای سلامتی جسم و استراحت معده انسان می‌باشد.
دانشمندی در این رابطه چنین می‌گوید: «فایده روزه برای بدن مانند نوعی درمان پزشکی است. پزشکان همه به این نکته رسیده‌اند که روزه گرفتن روزهای ماه مبارک رمضان هم‌چون سی عدد قرص است که هر سال مصرف می‌شود تا معده تقویت و خون تصفیه و بافت‌های خون ترمیم گردد.»[به نقل از کتاب آموزش دین و اخلاق برای همه تألیف: سید مهدی شمس‌الدین، قم انتشارات قدس چاپ اوّل، سال 1374، ص 20.]

در اثر روزه زائده‌های بدن ذوب شده و دستگاه گوارش که حساس‌ترین سیستم بدن انسان می‌باشد استراحت نیمه وقت در آن ماه می‌نماید. در روایتی از رسول خدا چنین آمده است: «المعده بیت کل داء و الحمیّه (ای الامساک) رأس کل دواء». یعنی: معده خانه تمامی دردها است و امساک بالاترین داروها.[مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، تهرانی، دارالکتب الاسلامیه، بیت چهارم، 1375، ج 1، ص 632ـ633.]
دانشمندی به نام «الکسی سوفورین» بیش از 23 مرض را برشمرده که بوسیله روزه مداوا می‌شود.[مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، تهرانی، دارالکتب الاسلامیه، بیت چهارم، 1375، ج 1، ص 632ـ633.]

هدف از روزه گرفتن چیست؟

الف. فلسفه و هدف روزه گرفتن از نظر قرآن

آیات قرآن مجید مهم‌ترین و متقن‌ترین منبع شناخت فلسفه احکام می‌باشند. در قرآن کریم به ده‌ها آیه برمى‌خوریم که حکمت افعال و احکام الهى را بیان کرده است. از جمله این آیات، آیه 183 سوره بقره است که در باب تشریع حکم روز می‌فرماید:
« یا أَیهَا الَّذینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیکُمُ الصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَى الَّذینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ»[قرآن کریم، سوره بقره، آیه183]
خداوند در این آیه بعد از بیان وجوب روزه، فلسفه این فریضه الهی را تقوا و پرهیزگاری می‏داند. تقوا به معنای پرهیزگاری، ترسیدن از حق تعالی و دوری دل از گناه است[مفردات راغب، ص530، ماده وفی؛ لغت‌نامه دهخدا، ج16، ص852] و در پرتو این تقوا است که انسان حقیقت بین می‌شود.
چون که تقوا بست دو دست هوا
حق گشاید هر دو دست عقل را
به بیان دیگر؛ فایده و علت غایی روزه در این آیه، تقوا بیان شده است و آن سودی است که عاید خود شخص می‌شود، و فایده داشتن تقوا مطلبی است که احدی در آن شک ندارد، چون هر انسانی به فطرت خود این معنا را درک می‌کند که اگر بخواهد به عالم طهارت و رفعت متصل شود و به مقام بلند کمال و روحانیت ارتقا یابد، اولین چیزی که لازم است بدان ملتزم شود این است که از افسار گسیختگی خود جلوگیری کند و بدون هیچ قید و شرطی سرگرم لذت‌های جسمی و شهوات بدنی نباشد و خود را بزرگ‌تر از آن بداند که زندگی مادی را هدف بپندارد. سخن کوتاه آنکه از هر چیزی که او را از پروردگار تبارک و تعالی مشغول سازد بپرهیزد. وقتی پیامبر (ص) در خطبه شعبانیه، فضائل ماه رمضان و روزه را برشمرد، امیرالمؤمنین علی (ع) پرسید: بهترین اعمال در این ماه چیست؟ در پاسخ پیامبر (ص) فرمود:
«الْوَرَعُ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ
پرهیز و اجتناب از معاصی و گناهان»[ ملکی تبریزی، حاج میرزاجواد، المراقبات، ص211، این روایت را سیدمرتضی در کتاب «اقبال» به نقل از کتاب «بشاره‌المصطفی لشیعه‌المرتضی» با استناد آن به حسن‌بن‌فضال از امام رضا (ع) از پدرانش از حضرت علی (ع) روایت کرده است.]
بنابراین روزه عامل بازدارنده از گناه و عامل سرکوب کننده نفس عصیان‌گر است.
و این تقوا تنها از راه روزه و خودداری از شهوات به دست می‌آید و نزدیک‌ترین راه و مؤثرترین رژیم معنوی و عمومی‌ترین آن است به طوری‌ که همه مردم در همه اعصار بتوانند از آن بهره‌مند شوند، و آن عبارت است از خودداری از شهوتی که همه مردم در همه اعصار مبتلای به آنند و آن عبارت است از شهوت شکم از خوردن و آشامیدن، و شهوت جنسی که اگر مدتی از این سه چیز پرهیز کنند و این ورزش را تمرین نمایند، به تدریج نیروی خویشتن‌داری از گناهان در آنان قوت می‌گیرد و نیز به تدریج بر اراده خود مسلط می‌شوند، آن وقت در برابر هر گناهی عنان اختیار از کف نمی‌دهند و نیز در تقرب به خدای سبحان دچار سستی نمی‌گردند، پر واضح است کسی که خدا را در دعوتش به اجتناب از خوردن و نوشیدن و عمل جنسی که امری مباح است اجابت می‌کند، قهراً در اجابت دعوت به اجتناب از گناهان و نافرمانی‌ها شنواتر و مطیع‌تر خواهد بود، این است معنای آنکه فرمود: «لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ»[طباطبایی، سیدمحمدحسین، ترجمه المیزان، ج2، ص231]
مولوی گوید:
هست روزه ظاهر، امساک طعام
روزه معنی، توجه دان تمام
این دهان بستی، دهانی، باز شد
که خورنده، دانه‌های راز شد
جوع مر خاصان حق را داده‌اند
تا شود از جوع شیر زورمند
بیان این آیه و موضوع تقوا به عنوان هدف و فلسفه روزه به این معنا نیست که هیچ هدف و حکمت دیگری در روزه منظور نشده باشد و تمام فلسفه و حکمت آن، همین باشد، بلکه ممکن است تقوا و خودسازی، مهم‏ترین هدف و حکمت آن بوده و اهداف و حکمت‏های دیگر نیز در آن باشد، یا تقوا، هدف نهایی روزه باشد و اهداف و حکمت‏های دیگر پیش از آن و یا در ضمن آن نیز در روزه گرفتن تحقق داشته باشد، به همین خاطر در روایات و احادیث، حکمت‏های بی‏شماری برای روزه‏داری بیان شده است؛ که در ادامه به ارزیابی آن می‌پردازیم.

ب. فلسفه روزه از نگاه پیامبر اکرم (ص)

در مورد روزه از رسول رحمت (ص) چندین سخن روایت شده که هر کدام پیام و اشاره به سرّ و اسرار این وظیفه عبادی دارد که به اختصار به بیان چند کلام بسنده می‌کنیم.
پیامبر اکرم (ص) می‌فرمایند:
« الْمَعِدَهُ بَیتُ کُلِّ دَاءٍ وَ الْحِمْیهُ رَأْسُ کُلِّ دَوَاءٍ
معده مرکز و خانه هر دردی است، و پرهیز و اجتناب (از غذاهای نامناسب و زیاده‌خوری) اساس هر داروی شفابخش است».[ارکان اسلام، ص108]
همچنین می‌فرمایند:
«صُومُوا تَصِحُوا
روزه بگیرد تا سالم بمانید».
شاید به همین دلیل باشد که قضای روزه بر همه واجب است. حتی زن حائض که قضای نمازهایش بر او واجب نیست، ولی قضای روزه‌های نگرفته بر او واجب است؛ و یا می‌فرمایند:
« لِکُلِّ شَی‏ءٍ زَکَاهٌ وَ زَکَاهُ الْأَبْدَانِ الصِّیام
برای هر چیزى زکاتى است و زکات بدن‌ها روزه است».[کلینی، محمدبن‌یعقوب، اصول کافی، ج4، ص62]
این سخنان اشاره به اثرات و بازتاب‌های مادی و فیزیکی روزه و سلامتی دارد که برای بدن به همراه می‌آورد.
همچنین رسول اکرم (ص) در خطبه شعبانیه فرمودند:
« وَ اذْکُرُوا بِجُوعِکُمْ وَ عَطَشِکُمْ فِیهِ جُوعَ یوْمِ الْقِیامَهِ وَ عَطَشَهُ
به وسیله گرسنگی و تشنگی از روزه‌داریتان، گرسنگی‌ها و تشنگی‌های روز قیامت را به یاد آورید، که این یادآوری انسان را به فکر تدارک برای قیامت می‌اندازد تا جد و جهد بیشتری در کسب رضای خدا کند».[حر عاملی، وسایل‌الشیعه، ج7، ص3]

ج. فلسفه فردی وجوب روزه

روزه، کارکردهای مختلف در زمینه فردی و اجتماعی دارد که در ادامه به بیان فلسفه فردی و فوایدی که برای شخص روزه‌دار به همراه دارد، می‌پردازیم:
1. حکمت و یقین
رسول گرامی (ص) فرمودند: در شب معراج گفتم:
«یا رَبِّ وَ مَا مِیرَاثُ الصَّوْمِ قَالَ الصَّوْمُ یورِثُ الحِکْمَهَ وَ الحِکْمَهُ تُورِثُ الْمَعْرِفَهَ وَ الْمَعْرِفَهُ تُورِثُ الْیقِینَ فَإِذَا اسْتَیقَنَ الْعَبْدُ لَا یبَالِی کَیفَ أَصْبَحَ بِعُسْرٍ أَمْ بِیسْرٍ
در معراج عرض کردم: پروردگارا! میراث روزه‌داری چیست؟ ندا رسید: روزه باعث پیدایش “حکمت”[محمدی ری‌شهری، محمد، میزان‌الحکمه، ج5، ص475] [در انسان] است و حکمت نیز مایه پیدایش “معرفت” است و معرفت عامل حصول “یقین” [در جان آدمی] است و آن‌گاه که بنده‌ای به یقین برسد، باکی ندارد که چگونه زندگی وی می‌گذرد؛ در سختی یا راحتی»؟[شیخ صدوق، علل‌الشرایع، ج1، ص246؛ بحارالانوار، ج96، ص368]
2. تقویت اخلاص
حضرت زهرا (س) در این باره می‌فرمایند:
«فَرَضَ اللّه ُ الصِّیامَ تَثبِیتا لِلإخلاصِ
خداوند روزه را واجب گردانید تا اخلاص را [در زندگی انسان‌ها] تثبیت نماید».[ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج1، ص631]
3. تندرستی بدن
عامل بسیاری از بیماری‌ها، زیاده‌روی در خوردن غذاهای مختلف است؛ چون مواد اضافی جذب نشده به صورت چربی‌های مزاحم در نقاط مختلف بدن، یا به صورت چربی و قند اضافی در خون باقی می‌ماند. این مواد لجن‌زارهای متعفنی برای پرورش انواع میکروب‌های عفونی است و در این حال، بهترین راه برای مبارزه با این بیماری‌ها، نابود کردن این لجن‌زارها از طریق روزه است.[ارکان اسلام، ص108]
4. تقویت صبر و بردباری
قرآن در بیانی، مؤمنان را به صبر و پایداری دعوت کرده و می‌فرماید:
«یا أَیهَا الَّذینَ آمَنُوا اسْتَعینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاهِ
ای کسانی که ایمان آورده‌اید از صبر و نماز کمک بگیرید».[محمدی ری‌شهری، محمد، میزان‌الحکمه، ح10927]
مفسران معتقدند منظور از «صبر» در آیه مورد نظر «روزه» است.[قرآن کریم، سوره بقره، آیه153] در حقیقت روزه روحیه صبر و شکیبایی را در آدمی تقویت می‌کند و موجب رهایی انسان از تمامی مشکلات می‌شود.
5. یادآوری قیامت برای فرد
روزه گرفتن و تحمل گرسنگی و تشنگی، گرسنگی و تشنگی روز قیامت را به یاد می‌آورد و همین توجه، در رفتار و منش و اعمال او اثر بسزایی می‌گذارد. اگر انسان اعمالش را با توجه، انجام دهد و خود را موعظه کند که حسابرسی دقیقی در پیش دارد، متواضع‌تر و متخلق‌تر خواهد شد و از اجر و ثواب بیشتری برخوردار خواهد گردید. امام رضا (ع) در بیان فلسفه وجوب روزه فرمودند:
«مردم به انجام روزه امر شدند تا گرسنگی و تشنگی را بفهمند و به واسطه آن فقر و بیچارگی آخرت را درک کنند.»[علامه ورام، تنبیه‌الخواطر، ج1، ص303]
یادآوری تشنگی و گرسنگی و حسابرسی دقیق روز قیامت، آدمی را از قدم برداشتن به سوی انحرافات و آلوده شدن به گناهان باز می‌دارد.
روزه حالت شکستگی و ذلت و دور شدن شرارت و طغیان از وجود است؛ هنگامی که نفس شکسته و خوار گردد، در برابر پروردگارش آرامش یافته و خاشع می‌شود. دیوار شهوات و قوایی که موجب معصیت می‌شود و انسان را در گناهان کبیره می‌افکند، با روزه شکسته می‌شود.
6. پاداش الهی
پیامبر گرامی (ص) فرمود: خداوند تبارک و تعالی فرمود:
«الصَّوْمُ لِی وَ أَنَا أُجْزَى بِهِ.
روزه از آن من است و من به آن پاداش می‌دهم».[شیخ صدوق، من لایحضره‌الفقیه، ج2، ص43]
این حدیث در منابع اهل‌سنت نیز از رسول خدا (ص) از طریق «طبرانی» و «بیهقی» این گونه نقل شده است:
«رسول خدا (ص) فرمودند: ثواب اعمال نزد خدا هفت نوع است… و یکی این که ثواب، عامل آن عمل را جز خدا کسی دیگر نمی‌داند، و آن روزه است. روزه فقط مال خداست و ثواب آن را جز خدا کسی دیگر نمی‌داند».[کلینی، محمدبن‌یعقوب، کافی، کتاب صوم، ج4، ص63]
7. آمرزش گناهان
پیامبر اسلام (ص) فرمود:
«مَا مِنْ صَائِمٍ یحْضُرُ قَوْماً یطْعَمُونَ إِلَّا سَبَّحَتْ أَعْضَاؤُهُ وَ کَانَتْ صَلَاهُ الْمَلَائِکَهِ عَلَیهِ وَ کَانَتْ صَلَاتُهُمْ لَهُ اسْتِغْفَارا
هیچ روزه‌داری نیست که بر عده‌ای در حال غذا خوردن وارد شود، مگر اینکه اندام‌هایش تسبیح گویند و فرشتگان بر او درود فرستند و درود فرشتگان آمرزش خواهی است».[علی ناصف، شیخ منصور، التاج‌الجامع للاصول فی احادیث‌الرسول]
8. استجابت دعا
امام صادق (ع) فرمود:
«نَوْمُ الصَّائِمِ عِبَادَهٌ وَ صَمْتُهُ تَسْبِیحٌ وَ عَمَلُهُ مُتَقَبَّلٌ وَ دُعَاؤُهُ مُسْتَجَابٌ
خواب روزه‌دار عبادت و سکوتش تسبیح و عملش پذیرفته و دعایش مستجاب است».[ثواب‌الاعمال، ص77]
احمدبن‌حنبل و ترمذی از رسول خدا روایت کرده‌اند که: سه گروه هستند که دعای آن‌ها ردّ نمی‌شود، بلکه اجابت می‌شود: 1. روزه‌دار هنگام افطار 2. …[شیخ صدوق، من لایحضره‌الفقیه، ج2، ص76، ح1783]
9. تضعیف شهوت
پیامبر اکرم (ص) فرمود:
«علَیکُم بالصَّومِ؛ فإنّهُ‏ مَحسَمَهٌ للعُرُوقِ ومَذهَبَهٌ للأشَرِ
بر شما باد به روزه گرفتن که آن رگ‌ها را می‌برد (شهوت را کم می‌کند) و سرمستی را می‌برد».[شعرانی، عبدالوهاب، مشارق‌الانورالقدسیه فی بیان‌العهودالمحمدیه]
د. فلسفه اجتماعی روزه
روزه، گاه آثاری را به همراه دارد که جنبه اجتماعی و فراتر از امور شخصی است، در این قسمت به بررسی و بیان این آثار و حکمت‌ها بر می‌آییم:
1. ایجاد حس همدردی و مساوات
روزه، درس مساوات و برابری در میان افراد اجتماع است. با انجام این دستور مذهبی، افراد متمکن، وضع گرسنگان و محرومان اجتماع را به طور محسوس درمی‌یابند و این باعث می‌شود که به کمک محرومان بشتابند. هشام بن حکم، متکلم توان‌مند امامی، وقتی از امام صادق (ع) درباره فلسفه روزه سؤال می‌کند، امام در جواب می‌فرماید: روزه به این دلیل واجب شد که میان فقیر و غنی مساوات برقرار گردد و این بدان جهت است که غنی، طعم گرسنگی را بچشد و نسبت به فقیر ادای حق کند؛ چرا که اغنیا معمولاً هر چه را بخواهند، برای آن‌ها فراهم است. خدا می‌خواهد میان بندگان خود مساوات باشد و طعم گرسنگی و درد و رنج را به اغنیا بچشاند تا به ضعیفان و گرسنگان رحم کنند.[محمدی ری‌شهری، محمد، میزان‌الحکمه، ح10918]
همچنین امام رضا (ع) در فلسفه روزه این چنین می‌فرمایند: علت روزه برای درک درد گرسنگی و تشنگی است تا بنده، ذلیل، متضرع و صابر باشد.
2. موجب آرامش قلب و روح
قال الباقر (ع): «الصِّیامُ وَ الْحَجُّ تَسْکِینُ الْقُلُوب
روزه و حج، آرامش دهنده قلوب آدمیان است».[ شیخ صدوق، علل‌الشرایع، ج2، ص378؛ مرحوم مجلسی، بحارالانوار، ج96، ص371، ح53]
3. مانعی در مقابل ناهنجاری‌های جنسی
پیامبر عظیم‌الشأن اسلام (ص) در راه تعدیل غرائز جنسی و کنترل شهوات، به جوانان یک دستورالعمل بسیار ارزشمند می‌دهد و نسل جوان را از هرزگی‌ها و افسارگسیختگی‌ها جداً بر حذر می‌دارد و نظام عادله طبیعت را از هرج و مرج و فساد جوانان حفظ و حراست می‌نماید و در سخنان بسیار حکیمانه خویش چنین می‌فرمایند:
« یا مَعْشَرَ الشَّبَابِ عَلَیکُم بالبائه فَمَنْ لَمْ یسْتَطِعْ فَعَلَیهِ بِالصَّوْمِ فَإِنَّهُ لَهُ وِجَاءٌ
ای جوانان بر شما باد ازدواج و نکاح، (که برای اجرای این سنت نبوی بشتابید) و هر گاه بعضی از شما قدرت بر ازدواج ندارد، پس روزه بگیرد، زیرا روزه کنترل کننده و مهار کننده است (که باید با روزه نفس سرکش را از طغیان و تجاوز و به گناه افتادن حفظ نمود)».[شیخ صدوق، علل‌الشرایع، ج2، ص378؛ مرحوم مجلسی، بحارالانوار، ج96، ص371، ح53]
4. اثر تربیتی روزه در فرد و اجتماع
در اسلام، هم امر تربیت، ‏یک امر بسیار مهم است و هم زمینه‏ها و بسترهاى تربیتى کاملاً هموار گشته است؛ اما از آن‌جایی که امر تربیت، ‏ یک امر بسیار ظریف است و همسان گل لطیف، انسان‌های معمولى در این زمینه چندان موفق نبوده‏اند؛ زیرا اولاً: شناخت و آگاهى کافى در این امر وجود ندارد و ثانیاً: شیوه درستى در امر تربیت وجود ندارد. هرکس شب خوابیده و صبح بلند شد، یک الگوى تربیتى اختیار مى‏کند و بدون هیچ‌گونه انعطاف، بر یک مسئله غلط اصرار و پافشارى مى‏نماید؛ غافل از اینکه در قرآن شریف آمده است:
« وَ قَدْ خَلَقَکُمْ أَطْواراً
در حالى که شما را در مراحل مختلف آفریده است».[قرآن کریم، سوره نوح، آیه14]
یعنى روحیات و خصوصیات هیچ کدام از دو انسان، شبیه و یکسان نیست ‏بنابراین، در امور تربیتى، به تعداد انسان‌ها به شیوه و «استانداردهاى تربیتى ویژه‏اى‏» نیازمندیم که غفلت از آن باعث ‏خسران خواهد شد.
با این مقدمه، آیا روزه مى‏تواند در امور تربیتى اثراتى داشته باشد یا خیر؟ «از فواید مهم روزه این است که روح انسان را تلطیف‏ و اراده انسان را قوى و غرائز او را تعدیل مى‏کند».[مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج1، ص628] به تعبیر امام على (ع): روزه ریاضتى است سازنده؛ که اثرات تربیتى زیادى را به بار مى‏آورد. ایشان مى‏فرمایند:
«صَوْمُ النَّفْسِ اِمْساکُ الْحَواسِّ الْخَمْسِ عَنْ سائِرِ الْمَآثِمِ وَ خُلُوُّ الْقَلْبِ مِنْ جَمیعِ اَسْبابِ الشَّرِّ
روزه جان، خوددارى کردن حواس پنج‌گانه از باقیمانده گناهان است و خلوت و آسوده ماندن دل از تمام اسباب پلید».[غررالحکم و دررالکلم، ج‏1، ص416]
اگر جان‏ انسان روزه باشد، حواس پنج‌گانه، براى همیشه حواسش جمع خواهد بود و به سوى پلیدی‌ها و پلشتی‌ها، پا نخواهد نهاد.
گواه این اثر تربیتی در روزه را در ماه مبارک رمضان شاهدیم؛ زیرا زمانی که به آمار جرم و جنایات در اجتماع در ماه مبارک رمضان می‌نگریم، شاهدیم که افعال مجرمانه و تخلفات در جامعه از کاهش بسیار محسوسی برخوردار است و این جز به برکت این عمل عبادی مقدور نیست.

کلام آخر درباره هدف از روزه گرفتن چیست؟

با توجه به احکام و فلسفه عبادی روزه، می‌توان نتیجه گرفت، روزه یکی از بهترین عبادات و اعمال ایجاد تعادل در جسم و روح انسان و عامل مؤثر جلوگیری کننده از بسیاری بیماری‌ها و امراض کشنده است. همچنین روزه در تعالی روح انسان و تطهیر وجود آدمی از تمامی پلیدی‌های گناهان، وسیله بسیار تأثیرگذاری است. روزه عبادتی مخفی بین آدمی و خالق است و محصول این عبادت تقوی و پرهیزگاری در تمامی احوال است. در یک کلام، روزه حقیقی می‌تواند اسباب عروج معنوی آدمی را به ملکوت اعلی به وجود آورد و سرچشمه‌های حکمت و معرفت را در قلب انسان مؤمن جاری سازد.
همچنین اجتماع مؤمنان را سرشار از مودت و لطافت و پاکی سازد و جامعه‌ای بدون طبقه و سالم را به وجود آورد که در آن جرمی رخ نمی‌دهد.

منابع: برگفته از پایگاه های پرسمان دانشجویی و موعود.

برچسب ها

نوشته های مشابه

پرسش و پاسخ

avatar
  اشتراک  
اطلاع از
دکمه بازگشت به بالا
بستن