بانکداری اسلامی چیست؟

بانکداری اسلامی چیست

کلمات کلیدی: بانکداری اسلامی چیست؟ مقاله بانکداری اسلامی, تفاوت بانکداری اسلامی و بانکداری بدون ربا و غیر اسلامی, بانکداری اسلامی ppt, ویژگی بانکداری اسلامی, اهداف بانکداری اسلامی, ساختار بانکداری اسلامی.

بانکداری اسلامی
بانکداری اسلامی

بانکداری اسلامی در گذر زمان و بانک های ربوی

نهاد بانک با دو شکل بانکداری اسلامی و ربوی آن ازموضوعاتی است که بعد از انقلاب اسلامی در کشور مطرح و مورد بحث و بررسی قرار گرفت و در نهایت در سال 62 قوانینی جهت اجرایی شدن بانکداری اسلامی تصویب شد.

بانک نهادی حقوقی است که عملیات‌های پولی، مالی و اعتباری را بر عهده دارد

به عبارتی باید گفت بانک می‌خواهد افراد پس انداز کننده را به افراد قرض گیرنده وصل کند . یا به عبارت دیگر، شخصی را که می‌خواهد سرمایه‌گذاری کند به شخصی که به آن سرمایه نیاز دارد وصل می‌کند.

در این میان این سیستم که یک نهاد وارداتی از غرب بشمار میرود و اصل آن بر مبنای قرض ربوی طراحی شده است ، برای تامین هزینه های جاری خود از راهکارهای متعددی پیروی میکند ، در خواستگاه بانک ، یعنی کشورهای غربی این راهکارها بر اساس سودهای ربوی انجام میگیرد اما از آنجایی که در شریعت اسلامی ربا به صورت قاطعانه تحریم شده است متفکرین اسلامی بر آن شده اند تا علاجی را برای حل این معضل بیابند .

با نگاهی منصفانه پیرامون بانکداری جاری در کشور، نه میتوان به صورت افراطی اظهار کرد که نشانی از بانک بدون ربا در نظام بانکی کشور وجود ندارد و نه با ذوق‌ زدگی می‌توان گفت که آنچه در نظام بانکی کشور اجرا میشود، دقیقاً‌همان چیزی است که بانکداری اسلامی در نظر دارد.

بانک در گذر زمان

در گذشته های دور مردم طلا و نقره و اشیاء با ارزش خود را برای نگهداری و حفظ از سرقت ، در معابد و پرستش گاه ها امانت می‌گذاشتند و در مقابل آن هم مبلغی به متصدیان معابد می پرداختند کم‌کم بخش خصوصی به این فکر افتاد که این نقش معابد را برعهده گیرد و در مقابل دریافت اجرت ، امانتدار مردم باشند .

به تدریج با یکدست شدن سکه ها ، مردم به این فکر افتادند که در معاملات خود به جای آنکه برای خرید جنس به صراف رجوع کرده ، سکه های خود را بگیرند می توانند رسید سکه ای که صراف داده است به فروشنده بدهند تا خود او با مراجعه به صراف سکه را دریافت کند.

در این مرحله نطفه استفاده از اسکناس به جای طلا و نقره در معاملات بسته شد. به تدریج صراف ها دریافتند که رسید آنها در نزد مردم معتبر شده است و دست به دست می گردد و کمتر کسی به سراغ اصل طلا و نقره می آید و اینها می‌توانند بخشی از سکه‌های موجود را در به دیگران قرض داده و سود دریافت کنند و یا با دادن رسید های اضافه قدرت خرید را برای قرض گیرنده ایجاد کنند و در مقابل آن سود دریافت نمایند.

به تدریج صرافان دریافتند که اگر به جای گرفتن مزد برای حفظ طلای مردم مبلغی به آنها سود بدهند مقدار بیشتری طلا در نزد آنها خواهد آمد و در نتیجه می توانند با دادن وام درآمد بیشتری کسب کنند

تجهیز و تخصیص منابع به صورت ابتدایی در صرافیها مقدمه‌ای برای تشکیل موسسات پولی به نام بانک گردید .

تعریف بانک

بانک یک موسسه انتفاعی است که با سرمایه ی خود و سپرده های مشتریان به منظور کسب سود ، اقدام به جمع‌آوری سپرده‌ها ، دادن تسهیلات ، اعتبار و خدمات بانکی می نماید.

مطالعه تاریخ بانکداری و سیر تکاملی آن نشان می‌دهد

اولا :  اولین فعالیت‌های متنوع بانکی عصر حاضر همه با هم و در یک بانک خاصی به وجود نیامده بلکه پیدایش آنها به تدریج در کشورهای مختلف و در بانک‌های مختلف انجام شده است.

ثانیا : اگر چه فعالیت و معاملات بانک‌ها انواع و اشکال گوناگون پیدا کرده است لیکن محور اساسی فعالیت و معاملات و قالب آنها قرض به ویژه قرض با بهره (قرض ربوی ) است

با تشکیل بانک ها در کشورها و در میان اقوام مختلف بر اساس قرض با بهره و گسترش این نوع بانکداری در جوامع گوناگون بهره نیز نقش بسزایی در عملیات بانکی یافت.

 تاریخ تاسیس بانک در ایران

تا قبل از سال ۱۲۶۶ شمسی ( ۱۸۸۸ میلادی) صرافی های بزرگ و کوچک مهمترین نهادهای مالی ایران را تشکیل می دادند . در این سال اولین بانک در ایران به نام “بانک جدید شرق ” تاسیس شد . مرکز این بانک در لندن و حوزه عملیاتش در مناطق جنوبی آسیا بود و بدون هیچگونه اجازه نامه رسمی از دولت ایران به گشودن شعبه ها و انجام دادن عملیات بانکی اقدام کرد .

این بانک انگلیسی برای جلب مشتریان در شروع فعالیت،  به حساب جاری معادل 2/5% و به حساب سپرده های ثابت به مدت شش ماه ،  ۴ درصد  و یک سال،  ۶ درصد سود می پرداخت . بانک با این اقدام خود در بازار پولی ۱۲ درصد از نرخ بهره را پایین آورد و برای اولین بار به انتشار نوعی پول کاغذی به صورت حواله خزانه بانک اقدام کرد . بدین ترتیب برای اولین بار موسسه‌ی بانکی به مفهوم واقعی و امروزی خود در ایران تاسیس شد و به جهت آشنایی با روش های بانکی جدید شروع به کار کرد که طی قرنها تکامل در کشورهای اروپایی حاصل شده بود.

دومین بانک بانک شاهی ایران بود . مبتکر بانک « پاول جولیوس رویتر » بود. که با پرداخت 40 هزار لیره امتیازتاسیس بانک را به مدت 60 سال از ناصر الدین شاه دریافت کرد . این بانک با پرداخت 20 هزار لیره به « بانک جدید شرق » کلیه شعبه ها و اثاث آن را خرید . از جمله عملیات عمده این بانک حق انحصاری نشر اسکناس و رواج مشروط آن در ایران بود و بدین ترتیب اسکناس های مزبور از پرداخت هر گونه مالیات معاف شناخته شد . کمی پس از واگذاری امتیاز بانک شاهی ایران به رویتر امتیازی نیز جهت تاسیس بانک به یکی از اتباع روسیه داده شد و در سال 1269 شمسی اجازه تاسیس «انجمن استقراضی » به « ژاک بولیاکوف » که بعدها به بانک استقراضی ایران تبدیل شد .

در نهایت « بانک سپه » به عنوان اولین بانک ایرانی در 14/2/1304 ش با سرمایه گذاری اولیه به مبلغ 3883950 ریال که موجودی صندوق بازنشستگی درجه داران ارتش بود ، تشکیل و شروع به فعالیت کرد . همچنین بانک ملی ایران در سال 1307 ش با سرمایه ای معادل 20 میلیون ریال شروع به کار نمود . عملیات بانک ملی ایران در ابتدای تاسیس عبارت بود از قبول سپرده های دیداری و مدت دار و پذیرفتن اسناد تجارتی داخلی و خارجی و دادن وام و اعتبار . از اقدامات مهم و اساسی بانک ملی برای خارج ساختن کنترل اقتصاد پولی ایران از دست باک های خارجی ، تحصیل امتیاز نشر اسکناس از بانک شاهی ایران در سال 1311 ش بود.

این بانک تا قبل از سال 1329 علاوه بر انجام دادن وظایف بانک معمولی ، وظیفه بانک مرکزی ، یعنی انتشار اسکناس و کنترل نقدینگی و اعمال سیاست های پولی را نیز به عهده گرفت .

از سال 1329 ش به بعد ، بانک های خصوصی ایران با استفاده از قانون تجارت و به صورت شرکت های سهامی تاسیس و شروع به فعالیت بانکی نمودند . تعداد بانکها در سال 1340 ش بالغ بر 28 بانک دولتی و خصوصی و مختلط بود. افزایش تعداد بانک ها در این دوره موجب ازدیاد رقابت بین بانک های قدیمی و جدید التاسیس شد .

در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی ، اعتماد عمومی به سیستم بانکی دچار تزلزل شد و تعداد زیادی از مدیران و سهام داران اصلی بانک ها به خارج از کشور گریختند و فرار سرمایه رقم قابل ملاحظه ای را تشکیل میداد از این رو در سال  1358 ش برای حفظظ حقوق صاحبان سپرده و سرمایه و رهایی سیستم بانکی از ورشکستگی بانک های ایران ملی اعلام شد. همچنین برای استقرار نظام اقتصادی اسلامی به عنوان یکی از ضرورتهای اقصادی کشور ، ربا از سیستم بانکی حذف گردید . اقدامات اولیه برای اسلامی کردن سیستم بانکی را میتوان در تلاش برای حذف بهره بانکی ، تاسیس بانک اسلامی و توسعه صندوق های قرض الحسنه خلاصه کرد .

البته تشکیل صندوق های قرض الحسنه از اواخر دهه 40 در ایران شروع شد و به عنوان یک اقدام دینی و شرعی که وجهه ی مخالفت با بانک و دولت هم داشت به تدریج توسط مساجد و تجار متدین ساماندهی شد و خدمات بسیار خوبی به مردم ارائه میکردند . اما متاسفانه پس از پیروزی انقلاب اسلامی این صندوق ها گسترش بی رویه ای پیدا کرد و گروهی سود جو با استفاده از اعتماد عمومی توانستند به سود های باد آورده برسند و چهره این صندوق ها را هم لکه دار نمایند .مسئولین بانک مرکزی و اقتصاددانان هم فکر با آنان هم بجای اصلاح وضع موجود در صدد تعطیل فعالیت های این صندوق برآمدند که با عایت مقام معظم رهبری از این اقدام جلوگیری و به قانونمند شدن آنها اقدام گردید .

جالب توجه اینکه همزمان با شروع بانکداری در ایران سید جمال الدین اسدآبادی نامه معروف خود را به میرزای شیرازی در نجف با این عبارت شروع می کند « البنک و ما ادراک ما البنک » و آثار و تبعات سلطه اقتصادی بیگانگان بر اقتصاد کشور های اسلامی را متذکر می شود.

پیشینه بانکداری اسلامی

از زمان طرح بانک در دنیای سرمایه داری مسئله بانکداری اسلامی اندیشه بسیاری از علمای اسلام را به خود مشغول کرده است جوامع اسلامی در ابتدا ابزارها و نهادهای مالی را با رعایت اصول شرعی به وجود آوردند و آنها را توسعه دادند ولی با قدرت گرفتن  کشورهای اروپایی ، کشورهای مسلمان تحت نفوذ غرب درآمدند و مدتی طولانی قواعد اسلامی در زمینه مسائل اقتصادی متروک ماند .

از اوایل قرن بیستم و با نهادینه شدن بانک در نظام های اقتصادی ، مسلمانان کوشیدند نیازهای پولی خود را در نظامی متمایز از نظام رایج در جهان غرب بوجو آورند. بر این اساس عده ای از دانشمندان مسلمان تلاش کردند که مشکل ربوی بودن بانک های رایج را حل کنند در میان انیشمندان اسلامی از نخستین افرادی که به تحقیق در زمینه بانکداری اسلامی پرداختند میتوان از شهید سید محمد باقر صدر ، شهید بهشتی ، شهید مطهری، قریشی ، اقبال و محسن خان نام برد .

 

بانکداری اسلامی یک پدیده مدرن و جدیدی است که در نیمه دوم قرن بیستم میلادی به وقوع پیوست . در سال ۱۹۶۳ میلادی بانکداری اسلامی برای اولین بار در مصر با تاسیس « بانک پس انداز های روستایی » یا همان « میت قمر» آغاز شد در همین زمان طی سالهای ۱۳۶۳ هجری قمری تجربه دیگری در مالزی به وقوع پیوست که به عنوان « تابون حاجی » شناخته می‌شد . تجربه بانکداری اسلامی در پاکستان با تأسیس بانک تعاونی در کراچی در سال 1965 آغاز شد که تا حد زیادی موفقیت آمیز نبود . در مجموع از دو تجربه بانکداری « میت قمر » تجربه موفقی بود اما این بانک هم تنها حدود ۴ تا ۵ سال به کار خود ادامه داد و سرانجام در اواخر سال 1964 به دلایل غیر اقتصادی به کار خود پایان داد

اولین بانک های اسلامی معروف

اولین تمام عیار اسلامی بانک اسلامی دبی بود . که در مارس 1975 م تاسیس شد . این تجربه به سرعت تکرار شد. دراواخر سال ۱۹۹۶ بیش از  ۱۶۶ نهاد مالی در حداقل ۳۴ کشور اسلامی و غیر اسلامی در بخش خصوصی یا دولتی تاسیس شد.

یکی دیگر از موسسات اسلامی معروف « موسسه دار المال اسلامی » است که در سال 1981 م با سرمایه یک میلیارد دلاری در ژنو تاسیس شد .

سومین بانک اسلامی بزرگ گروه مالی اسلامی « البرکه » میباشد که در لندن پایگذاری شد . این گروه در سال 1982 م در جده عربستان با بیش از پانصد میلیون دلار سرمایه ، کار خود را آغاز کرد و هم اکنون در لندن ،تونس ، سودان ، ترکیه ، عربستان ، دبی ، بحرین ، عراق و سنگاپور عملیات بانکداری انجام میدهد .

چهارمین بانک بزرگ اسلامی ، نظام بانکداری اسلامی بین المللی لوکزامبورگ است . 25 درصد از سهام این بانک به گروه بانک البرکه متعلق میباشد و پانزده درصد به بانک اسلامی کویت و شصت درصد سهام به سایر سرمایه گذاران اختصاص دارد  .

رشد بانکداری اسلامی

به طور کلی میتوان گفت بانکداری اسلامی راهی طولانی برای جهانی شدن دارد اما با وجود ای رشد بالای بانکدرای اسلامی خدمات مالی اسلامی طی سالهای خیر بسیار بالاتر از رشد صنعت بانکداری جهان بوده است و انتظار میرود که طی دهه های آینده ، بانکداری اسلامی جایگاه مهمی در عرصه جهانی داشته باشد .

صندوق بین المللی پول ، تقاضای روز افزون مسلمانان برای خدمات مالی اسلامی ، افزایش درآمدهای نفتی کشورهای مسلمان و توانائی رقابت بانکهای اسلامی با بانکهای غربی را عامل چشمگیر صنعت بانکداری اسلامی طی سالهای اخیر میداند کهه حتی موجب جذب بسیاری از سرمایه گذاران غیر مسلمان نیز شده است ، به طوری که تعداد بانک های اسلامی در سطح جها از 75 عدد در سال 1975 به 300 عدد در سال 2005 افزایش یافته است . در این میان کشوره ای خاورمیانه و جنوب آسیا پذیرای بیشترین بانک های اسلامی هستند و بحین و مالزی نیز دو قطب اصلی خدمات مالی اسلامی بشمار میروند .

به طور تقریبی 300  موسسه مالی اسلامی در سطح جهان با 500 میلیارد دلار دارایی طی سال 2007 تاسیس شدند. این دارایی ها با نرخ 2 درصدی در طی سال 2009 رشد کردند و 882 میلیارد دلار ارزش گذاری شدند.

توجه کشورهای غیر اسلامی به بانکداری اسلامی

گرچه مدت زمان بسیاری از طرح نظری و اجرای بانکداری بدون ربا نمیگذرد ، این نوع بانکداری توانسته است توجه دانشمندان متخصص را در سرتاسر دنیا به خود جلب کند .

هم اکنون بانک های اسلامی نه تنها برای مسلمانان که ربا را حرام میدانند جالب میباشد بلکه برای غیر مسلمانان هم جذابیت خاصی پیدا کرده است ، زیرا بر خلاف بانک های معمول که تمام ضررهای مالی بدهکاران به بانک را بر عهده وام گیرنده میگذارند ، بانک اسلامی ، در صورت اجرای عقود مشارکتی، سهمی از این ضرر و زیان را خود متقبل میشود و یا لا اقل در صورت اثبات عدم سود ، سودی دریافت نمیکند . هم چنین ، این موضوع که موسسه هایی که با مواد مخدر و مشروبات الکلی و قمار سروکار داشته باشند ، نمیتوانند از اعتبارهای این بانک استفاده کنند برای سرمایه گذاران پیرو اخلاق ، جذاب بوده است .

هم اکنون بانک های غربی به ارائه کارت های اعتباری اسلامی ، رهن های اسلامی و اوراق قرضه منطبق با شریعت اسلام اقدام میکند و هر چه رشد اقتصادی کشورهای خاورمیانه افزایش میابد ، خدمات اسلامی بانک ها نیز افزایش میابد .

معتبرترین بانک های جهان از « سوسیته جنرال » و « پاریباس » گرفته تا « دویچه بانک » و «استاندارد چارترد » به صنعت بانکداری اسلامی وارد شده اند .طی سالهای اخیر بانک های غربی با تاسیس شعبه های اسلامی توانسته اند مبالغ بسیاری سپرده منطبق با شریعت اسلام جذب کنند .

سه دهه طول کشید تا بانکداری اسلامی چنین گسترش یابد و اکنون در سراسر جهان اقتصاددانان ، بانکداری اسلامی را به عنوان سیستم کامل بانکی میشناسند و در حال تحقیق درمورد آن هستند . در کل، بانک های رایج در سراسر جهان ، یا در حال تبدیل شدن به بانک های اسلامی هستند و یا شعبه هایی بر پایه بانکداری اسلامی ایجاد میکنند .

منابع :

کتاب « بانکداری بدون ربا از نظریه تا تجربه »

نوشته آقایان « دکتر محمد نقی نظر پور » و « دکتر سید عباس موسویان »

و بحث های ارائه شده توسط استاد ارجمند « سید محمد تقی علوی فریدونی ».

دکمه بازگشت به بالا