Ultimate magazine theme for WordPress.

آزادی در قرآن/ انواع، ابعاد و چارچوب آزادی در قرآن

آزادی در قرآن

پرسش: آیا آیه یا آیاتی در قرآن وجود دارد که انواع و ابعاد و چهارچوب آزادی را وصف کند؟

واژه «آزادی » در لغت ، به معنای قدرت انتخاب ، رهایی ، خالص شدن از آمیختگی ، مبرا بودن از عیب و نقص و میانه شئ است و در اصطلاح ، معانی گوناگون دارد که تا بیش از دویست تعریف می رسد; به عنوان نمونه ، آزادی عبارت است از «فقدان موانع در راه تحقق آرزوهای انسان »1 با توجه به گستردگی مبحث آزادی ، در این پاسخ به اختصار به انواع آزادی و سپس به حدود آنها از نظر قرآن اشاره می کنیم .

انواع آزادی

انواع آزادی:

1 . آزادی اندیشه : تعقل و آزاد اندیشی ، زیر بنای انتخاب صحیحِ هدف ، مسیر و شیوه زندگی و شرط برخورداری از هدایت الهی است . قرآن کریم ، در بیش از سیصد آیه ، همگان را به تفکر و آزادی اندیشه دعوت فرموده ; «.. . کذلک یبیّن اللّه لکم الأیـت لعلّکم تتفکّرون ; (بقره ، 219) این گونه ، خداوند آیات ]خود را[ برای شما روشن می گرداند; باشد که در ]کار [دنیا و آخرت بیندیشید» و اساس دعوت حق پرستان را بر بصیرت و برهان می داند . افزون بر این ، قرآن کریم ، برای اندیشیدن ، موضوع و منابعی را معرفی کرده که عبارتند از: 1 . آفاق ; «أفلم ینظروا إلی السّمآء فوقهم کیف بنیناها و زیّنّـاها و ما لها مِن فروج * و الأرض مددنـها و ألقینا فیها رواسی و أنبتنا فیها مِن کلّ زوج بهیج » (ق ، 6و7) 2 . انفس ; «سنریهم ءایـاتنا فی الأفاق و فی أنفسهم حتّی یتبیّن لهم أنّه الحقّ.. .» (فصلت ، 53); 3 . قرآن ; «و لقد صرّفنا فی هـذا القرءان لیذّکّروا; (اسراء ، 41); 4 . تاریخ گذشتگان ; «أفلم یهدلهم کم أهلکنا قبلهم مّن القرون یمشون فی مساکنهم إنّ فی ذلک لأیـات لّأولی النّهی» (طه ، 128) قرآن کریم ، آدمی را از گرفتار آمدن در دام موانع درونی و برونی آزادی اندیشه به شرح ذیل بر حذر می دارد: الف ) تقلید کورکورانه از گذشتگان ; ب ) تعصب های غلط و جمود فکری به نام ارث مقدس پدران ; «و إذا قیل لهم اتّبعوا مآ أنزل اللّه قالوا بل نتّبع مآ ألفینا علیه ءابآءنآ أولو کان ءابَآؤهم لایعقلون شیـئا و لا یهتدون » (بقره ، 170)

2 . آزادی انتخاب دین قرآن کریم ، در راستای تکریم انسان و احترام به اراده ، اندیشه و شعور او ، با نهی و نفی هرگونه تحمیل عقیده و اجبار در امر انتخاب دین ، بر آزادی انسان در انتخاب و پذیرش دین و دعوت به آن به عنوان ابتدایی ترین حق انسانی تأکید فرموده است ; «لآ إکراه فی الدّین قد تّبیّن الرّشد مِن الغیّ» (بقره ، 256) البته چنان که مؤلف المیزان نیز نوشته اند ، توحید در اصل ، روح و اساس همه نوامیس اسلامیو زیربنای معارف ، اخلاق و قوانین و مبنای تشریع دین است ; بر این اساس فقط آزادی دین در دایره ادیان توحیدی (اسلام ، یهودیت ، مسیحیت و زرتشت ) است و آزادی دینی ، به معنای آزادی دعوت ، تبلیغ و نشر همه ادیان نیست .2

3 . آزادی سیاسی اجتماعی الف ) آزادی سیاسی قرآن با به رسمیت شناختن حق دخالت مردم در نظام سیاسی و برخورداری از حق انتخاب (فتح ، 10) و با نهی از استبداد و استبعاد (آل عمران ، 159) و لزوم دخالت مردم در تعیین و تمشیت امور خویش «و شاورهم فی الأمر» (آل عمران ، 159) آزادی سیاسی آنان را تأمین کرده است . از سوی دیگر ، تحمل و مدارای پیامبر اکرم ، حتی در برابر اعتراض نابه جای منافقان ; «و منهم مّن یلمزک فی الصّدقـت » (توبه ، 58) نشانگر رفتار حاکم اسلامی با مردم و دادن آزادی به آنان است ; افزون براین ، حاکمان دینی موظف به تأمین فضای سالم بحث و گفتگو و تحقیق در معارف دینی حتی برای غیر مسلمانانند; «و إن أحد مّن المشرکین استجارک فأجره حتّی یسمع کلـم اللّه ثمّ أبلغه مأمنه » (توبه ، 6) ب ) آزادی بیان آزادی بیان به عنوان یک سنت الهی و توصیه اولیای او در قرآن کریم ، در قالب وجوه مختلفی نشان داده شده . 1 . برخورداری از هدایت را گوش دادن به بیان های مختلف و انتخاب نیکوترین آنها دانسته است ; (زمر ، 18) 2 . امر به معروف و نهی از منکر را بر همه واجب کرده و راه را برای اظهارنظر و بیان حقایق در همه سطوح جامعه گشوده است . 3 . در صورت درخواست مباهله از سوی آنان ، پیامبر(ص ) موظف است بدون هیچ گونه تهدید و ارعابی با آنان به مباهله برخیزد . (آل عمران ، 61)

4 . آزادی جنسی در قرآن کریم بر آزادی انسان در انتخاب همسر و برقراری رابطه جنسی با او تصریح شده است ; «نسآؤکم حرث لّکم فأتوا حرثکم أنّی شئتم » (بقره ، 223) همچنین مذاکره و گفتگوی متین و شایسته با زنان در مورد ازدواج را مجاز شمرده است ; حتی اگر در حال عدّه باشند; (بقره ، 235) و.. . .

5 . آزادی وطن آزادی در انتخاب وطن و سکونت در آن ، حق طبیعی و از سوی قرآن مورد تأیید قرآن گرفته است . از آیات متعددی نظیر (بقره ، 84 و 85 و 191 و 227 و 246) و.. . می توان آزادی انسان ها را در انتخاب مسکن و حرمت سلب آزادی مسکن ـ که میثاق الهی شمرده است ـ استفاده کرد . حدود آزادی آزادی موهبتی الهی است که بر اساس حکمت بالغه خداوند به انسان ها عطا و در تشریع احکام یک پیش فرض تلقی شده است ; ولی بدون شک ، آزادی تامین کننده سعادت انسان ، آزادی حیوانی نیست و در همه جوامع و بر طبق همه ادیان و مکاتب دارای حدودی است ; زیرا آزادی مطلق با بندگی نسبت به خدا ، توحید و با حق فطری انسان ، یعنی اجتماعی بودن قابل جمع نیست . در ذیل ،

ابعاد آزادی از دیدگاه قرآن

دیدگاه قرآن در مورد حدود آزادی در ابعاد مختلف ارائه می شود . الف ) آزادی بیان این آزادی ، محدود به امور ذیل است : ـ عدم مخالفت با حکم خدا و پیامبرانش ; (احزاب ، 36) ـ نیامیختن حق و باطل و عدم کتمان حقایق دینی; (بقره ، 42) ـ عدم بدعت گذاری در دین و اظهار نظرهای خلاف واقع ; (نحل ، 116) ـ عدم غلوّ در دین و پرهیز از گفتار باطل ; (نساء ، 171) ـ عدم اشاعه زشتی ها; (نور ، 19) ـ عدم تمسخر و عیب جویی از دیگران ; (حجرات ، 11) و.. . ب ) آزادی سیاسی ، اجتماعی این آزادی ، محدود به امور ذیل است : ـ عدم پذیرش ولایت و سلطه کافران و بیگانگان ; (نساء ، 144) ـ عدم برقراری ارتباط ویژه ، به عنوان محرم اسرار خود با بیگانگان ; (آل عمران ، 118) ـ عدم افشای اخبار امنیتی; (نساء ، 83) ـ حفظ ادب نسبت به رهبران الهی; (حجرات ، 2) ـ عدم ایجاد فساد در جامعه ; «و لاتعثوا فی الأرض مفسدین ; (بقره ، 60) و در سرزمین سر به فساد بر مدارید .» ـ عدم ایجاد تفرقه و اختلاف ; «و اعتصموا بحبل اللّه جمیعا و لاتفرّقوا» (آل عمران ، 103) ـ عدم تجسس در امور دیگران ; (حجرات ، 12) ـ عدم ورود به خانه دیگران بدون اذن ; (نور ، 27) و.. . . آزادی جنسی با عنایت به آن که برقراری روابط جنسی در اسلام تنها در قالب ازدواج (دایم و موقت ) به رسمیت شناخته شده ، این آزادی محدود به امور ذیل است : 1 . حفظ نگاه ; «به مردان با ایمان بگو دیده فرو نهند و به زنان با ایمان بگو دیدگان خود را ]از هر نامحرمی[ فرو بندند .» 2 . حفظ حریم عفاف ; «ولا یبدین زینتهنّ إلاّ لبعولتهنّ» (نور ، 31) 3 . عدم برقراری ارتباط جنسی نامشروع ; «و لاتقربوا الفوحش ما ظهر منها و ما بطن ; (انعام ، 151) 4 . عدم برقراری روابط جنسی با هم جنس ; (نمل ، 54 و 55) و.. . .

پی نوشت ها: 1. ر.ک: گفتارهای معنوی، شهید مطهری، ص 14، انتشارات صدرا. 2. المیزان، علامه طباطبایی، ج 4، ص 117، انتشارات جامعه مدرسین.

پرسش و پاسخ

avatar
  اشتراک  
اطلاع از