ملاک تشخیص حق از باطل در قرآن

تشخیص حق از باطل در قرآن

پرسش: همان طور که می دانید ، خداوند در قرآن ، انسان و عقل وی را که آمیخته به هوا و هوس است تخطه می کند و از طرف دیگر ، عقل را میزان تشخیص حق و باطل می داند . لطفاً بفرمایید آیا آیه ای وجود دارد که به صراحت و قدرت بتواند انسان را در برهه های متفاوت زندگی در تشخیص حق از باطل یاری کند؟ ِ

پاسخ: کلمه حق در قرآن به چهار مفهوم کلی به کار رفته است:

1 .تحقق و عینیت خارجی (حق‏الیقین)؛

2. درست و راست در مقابل باطل و غلط و دروغ؛

3. در معنای بهره مخصوص کسی، و آنچه باید ادا کرد (بقره، 282)؛

4. سزاوار و شایسته و در خور. (زمر، 69 و 75) این چهار مفهوم کلی هم در نهایت، به یک مفهوم کلی‏تر و اعم باز می‏گردد؛ یعنی مطابقت با واقع، بلکه خود واقع بودن. ملاک حقیقت، در جریان‏های خبری و گزارش‏های انسان از خارج، تطابق ذهن با عین، یا صورت ذهنی با واقعیت خارجی و محتوا با نفس ‏الامر است و در غیر این صورت، اندیشه و فکر باطل است.

حتما بخوانید:  حق چیست و معیارهای حق و باطل چیست؟و چگونه باید تابع حق بود؟

ملاک تشخیص حق از باطل در قرآن

قرآن، ملاک حق بودن را در این موارد، حقیقت داشتن و انطباق فکر و اندیشه، کلام و سخن و فعل و کار با متن واقع و نفس‏الامر می‏داند؛ “یـأهل الکتـب لاتغلوا فی دینکم و لاتقولوا علی اللّه إلاّ الحقّ.” (نساء، 171) و ملاک حقیقت در قوانین این است که قوانین، سعادت انسان را تأمین کند و با مقتضای آفرینش او مخالف نباشد. (روم، 30) علاوه بر آنکه قرآن کریم ملاک حق و باطل را مشخص کرده، برای شناختن حق از باطل دو شیوه را برگزیده است:

1. ارائه نمونه های بارزی از هر دو که برخی از آنها ملموس انسان است؛ مانند این که می‏فرماید: خداوند (حج، 62)، قرآن مجید (فصلت، 41و42)، توحید و یکتاپرستی (اسراء، 81)، نبوّت پیامبر(قصص، 48) و… از مصادیق بارز حقند.

2. تشریح آثار و ویژگی‏های حق و باطل و ابزار شناخت آنها، که می‏تواند معرف واقعیت هر دو باشد.1 قرآن، یکی از راه‏های شناخت حقیقت را کسب علم مطابق با واقع و رسیدن به مرحله یقین و دور شدن از غفلت، جهل و شک و گمان می‏داند و در آیات فراوانی، با تعابیر مختلف؛ انسان را به تعقل، تدبر و تفکر نسبت به کشف حقیقت و درک واقعیت ترغیب می‏کند و با تعابیر مختلفی، ما را از پیروی کردن از ظن و گمان و تکیه و اعتماد به غیر علم باز می‏دارد؛ “إن یتّبعون إلاّ الظّنّ و إنّ الظّنّ لایغنی مِن الحقّ شیـ?؛ (نجم، 28) گمراهان جز از ظن و گمان پیروی نکنند و حقا که ظن و گمان، [انسان را] از حق بی‏نیاز نمی‏کند.2 یکی دیگر از راه‏های شناخت حق از باطل، خود قرآن کریم است؛ زیرا در پرتو روشن‏گری‏های آیات نورانی این کتاب، حق از باطل به وضوح جدا می‏شود؛ از این رو، به قرآن، فرقان اطلاق شده است؛ “تبارک الّذی نزّل الفرقان علی عبده لیکون للعـلمین نذیرا.” (فرقان، 1) فرقان، بر دو قسم است: یکی به معنای قرآن که همان فرقان بیرونی است و دیگری فرقان به معنای نیروی علمی یا گرایش عملی که همان فرقان درونی است. از آنجا که قرآن، کتابی پیچیده و پوشیده به حق و مصاحب آن نازل شده و حق محض است؛ “بالحقّ أنزلنـه و بالحقّ نزل” (اسراء، 105) معیار تشخیص حق و باطل نیز هست. در زمینه فرقان عملی که همان گرایش قلبی به حق و گریز و دوری از باطل است، انس با قرآن و نفوذ معارف آن در دل و جان، موجب می‏شود که انسان، زشتی و پلیدی گناه را ببیند و بوی بَد گناهان، شامّه روحش را آزرده سازد؛ همان گونه که انسان از بوی مردار آزرده می‏شود، از این رو، در قرآن کریم آمده: “یـأیّها الذّین ءامنوا إن تتّقوا اللّه یجعل لّکم فرقانا؛ (انفال، 29) ای کسانی که ایمان آورده‏اید! اگر در مسیر تقوا بیفتید، خداوند به شما فرقان حق و باطل می‏دهد.”3 در ذیل به برخی از ویژگی‏های حق و باطل در آیات قرآن اشاره می‏شود: 1. راه حق یکی است، امّا باطل دارای راه‏های متفاوتی است؛ (انعام، 153) 2. اکثریت، مقیاسی برای سنجش خوب و بد نیستند؛ بنابراین نباید صاحبان اندیشه و خرد مقهور اکثریت بشوند. (مائده، 100)

حتما بخوانید:  ملاک تشخیص حق و باطل افراد

3. آیه 17 سوره رعد به سه نشانه برای شناخت حق از باطل اشاره می‏کند: الف) حق همیشه مفید و سودمند است؛ همچون آب زلال که مایه حیات و زندگی است؛ امّا باطل بی‏فایده و بیهوده است؛ ب) باطل همواره مستکبر، بالانشین، پر سر و صدا، پر غوغا، ولی تو خالی و بی‏محتواست؛ امّا حق متواضع، کم سروصدا، اهل عمل و پرمحتوا و سنگین وزن است؛ ج) حق همیشه متکی به خود است؛ امّا باطل از آبروی حق مدد می‏گیرد و سعی می‏کند خود را به لباس او در آورد.4

4. آیات “أئمّه یهدون بأمرنا”؛ (سجده، 24) و “أئمّه یدعون إلی النّار”؛ (قصص، 41) معیار شناخت امامان و پیشوایان حق در برابر رهبران پیشوایان باطل است. معیار کار پیشوایان باطل، بر هوس‏های شیطانی است و حکم خود را قبل از حکم الهی قرار می‏دهند؛ امّا رهبران حق، امر خدا را بر امر خودشان مقدم می‏دارند و حکم او را برتر از حکم خود قرار می‏دهند.5 و در نهایت باید گفت : قرآن در سوره طلاق آیه 2 می فرماید: وَ مَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً هرکس تقوا پیشه کند خداوند راه خروج و عاقبت به خیری را به او می دهد پس مهمتر از هر چیزی تقوا انسان است قرآن هم نازل شده است که به گوید عقل به تنهایی بدون پیامبر و امام و قرآن نمی تواند استقلالا تشیخص دهنده حق از باطل باشد اگر عقل با کمک آنها رفت و تقوای الهی داشت یقینا خداوند او را یاری خواهد کرد.

حتما بخوانید:  ملاک تشخیص حق و باطل افراد

پی نوشت ها: 1. ر.ک: مجله مکتب اسلام، دوره 22. 2. اخلاق در قرآن، استاد مصباح یزدی، ج 2، ص 113، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی رحمه‏ الله. 3. قرآن در قرآن، آیه‏اللّه‏ جوادی آملی، ج 1، ص 264، نشر: اسراء. 4. ر.ک: تفسیر نمونه، آیه‏اللّه‏ مکارم شیرازی و دیگران، ج 10، ص 167، دارالکتب ‏الاسلامیه. 5. تفسیر نمونه، همان، ج 17، ص 166.

ملاک تشخیص حق از باطل در قرآن
امتیاز: 5 از 2 رای

برچسب ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن