مکاشفه و شهود عرفانی در قرآن

شهود عرفانی و مکاشفه در قرآن

آیاتی که در قرآن بر شهود عرفانی و مکاشفه دلالت می کنند ، کدامند ؟
متن پاسخانسان گاهی بر اثر تزکیه نفس توان درکی پیدا می کند که می تواند با دیده دل خود به جهان غیب راه یابد و قسمتی از این جهان را (به مقدار توانایی و قدرت خویش ) مشاهده کند ، و به تعبیر دیگر ، پرده ها کنار می رود ، و بعضی از حقایق جهان غیب بر او کشف می شود ، به همان روشنی که انسان با چشم سر خود محسوسات را می بیند; بلکه به مراتب از آن روشن تر و اطمینان بخش تر است . این حالت را «مکاشفه » یا «شهود عرفانی» می گویند . چنان که قرآن کریم می فرماید: «کلاّ لوتعلمون علم الیقین * لترونّ الجحیم ; (تکاثر ، 5و6) اگر شما علم الیقین می داشتید جهنم را مشاهده می کردید .» علامه طباطبایی در تفسیر این آیه می فرماید: از ظاهر آیه به نظر می رسد که این آیه به مشاهده جهنم در دنیا ، اشاره دارد; مشاهده ای با چشم دل که از آثار ایمان و یقین است .1 ; یعنی ممکن است انسان در دنیا به مرحله ای از یقین برسد که پرده ها از مقابل چشمش کنار رود و بعضی از حقایق عالم غیب را ببیند . از آنچه در آیات و روایات آمده روشن می شود که قلب و روح انسان ، همچون آینه ای است که گاه بر اثر غبار گناه و زنگار اخلاق بد ، هیچ حقیقتی را منعکس نمی کند; ولی هنگامی که این گردوغبار با آب توبه شسته ، و زنگارها به وسیله تهذیب نفس زدوده شد و دل صیقل یافت ، حقیقت در آن پرتو افکن و صاحب آن ، محرم اسرار الهی می شود و پیام هایی را که گوش نامحرمان از شنیدن آن محروم است ، می شنود و هر قدر ایمان و یقین انسان بالا رود ، و حجاب هایی که بر اثر گناهان و روحیات و صفات زشت ، اطراف دل را می گیرد کنار زده شود ، حقایق بیشتری از جهان هستی برای انسان مکشوف می گردد تا آنجا که می تواند ابراهیم وار بر ملکوت آسمان ها و زمین نظر کند; چنان که در روایتی از پیامبر اکرم (ص ) آمده است : «هر کس چهل روز خود را برای خدا خالص سازد ، چشمه های حکمت از قلبش بر زبانش جاری می شود .2 قرآن کریم نیز این مطلب را در آیات مختلف یادآوری کرده ; از آن جمله : الف ) «یـأیّها الّذین ءامنوا إن تتّقوا اللّه یجعل لّکم فرقانًا; (انفال ، 29) ای کسانی که ایمان آورده اید ! اگر از ]مخالفت فرمان [خدا بپرهیزید ، برای شما وسیله ای جهت جدا ساختن حق از باطل قرار می دهد ، ]=روشن بینی خاصی که در پرتو آن ، حق را از باطل خواهید شناخت ;[» . ب ) «یـأیّها الّذین ءامنوا اتّقوا اللّه و ءامنوا برسوله یؤتکم کفلین مِن رّحمته و یجعل لّکم نورا تمشون به ; (حدید ، 28) ای کسانی که ایمان آورده اید ! تقوای الهی پیشه کنید و به رسولش ایمان بیاورید تا دو سهم از رحمتش را به شما ببخشد و برای شما نوری قرار دهد که با آن ]در میان مردم و در مسیر زندگی خود[ راه بروید» . ج ) «فمن کان یرجوا لقآء ربّه فلیعمل عملا صـلحا و لایشرک بعباده ربّه أحدا; (کهف ، 110) پس هر که به لقای پروردگارش امید دارد ، باید کاری شایسته انجام دهد ، و هیچ کس را در عبادت پروردگارش شریک نکند» . د) «والّذین جـهدوا فینا لنهدینّهم سبلنا و إنّ اللّه لمع المحسنین ; (عنکبوت ، 69) و آنها که در راه ما ]با خلوص نیت [ جهاد کنند ، قطعاً به راه های خود ، هدایتشان خواهیم کرد ، و خداوند با نیکوکاران است » . البته هر کس چنین ادعایی ]شهود عرفانی[ داشته باشد نمی توان از او پذیرفت و نمی توان به سخنان هر مدعی گوش فرا داد; زیرا در برابر کشف و شهود واقعی که گاه بر اثر ایمان و یقین کامل و گاه به جهت ریاضت هایی حاصل می شود ، کشف و شهودهای خیالی و شیطانی نیز فراوان است که گاه بر اثر تلقین های مکرر و انحراف فکر و ذهن از جاده صواب ، و گاه بر اثر القائات شیطان ، صحنه هایی در نظر انسان مجسم می شود که هرگز با واقعیت تطبیق نمی کند و چیزی جز خیال و اوهام نیست که با آگاه شدن از طرق شناختن مدعیان راستین از دروغین می توان فهمید که کدام کشف و شهود ما واقعی و رحمانی و کدام کشف و شهودها خیالی و شیطانی است 3 ____________________________________________ 1. المیزان، علامه طباطبایی، ج 20، ص 352، نشر مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان. 2. سفینه‏البحار، شیخ عباس قمی، ج 2، ص 668، دارالاسوه للطباعه و النشر. 3. ر.ک: پیام قرآن، آیت اللّه‏ مکارم شیرازی و دیگران، ج 1، ص 252ـ294، نشر مدرسه‏الامام امیرالمؤمنین ـ معرفت شناسی در عرفان، سیدحسین ابراهیمیان، نشر مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.

دکمه بازگشت به بالا