علت خلقت و آفرینش انسان چیست؟

علت آفرینش و خلقت انسان

الف ) علت آفرینش انسان چه بود ؟ ب ) چرا پروردگار از روح پاک و مقدس خود در وجود انسان دمید ، با اینکه می دانست ، انسان گناه انجام می دهد ؟
الف: در آفرینش انسان، دو هدف را می‏توان تصور کرد: نخست، هدف متوسط و دوم، هدف غایی و عالی. با مراجعه به آیات قرآن و روایات اهل‏بیت علیهم‏السلام روشن می‏شود که هدف متوسط، آفرینش برای عبادت و بندگی خداست. این مطلب، در همه پدیده‏های عالم ساری و جاری است. درباره همه اشیای مادّی عالم می‏فرماید: “و إن من شی‏ء إلاّ یسبّح بحمده و لکن لاتفقهون تسبیحهم؛ (اسراء، 44) همه موجودات تسبیح خدا می‏گویند؛ اما شما تسبیح آنها را نمی‏فهمید.” و درباره انسان و جنّ نیز می‏فرماید: “و ما خلقت الجنّ و الإنس إلاّ لیعبدون؛ (ذاریات، 56) آفرینش انسان و جنّ برای بندگی است.” بنابراین، از دیدگاه وحی، همه هستی تسبیح گوی ذات او و مشغول عبادت هستند، و عبادت هم هدف متوسط آفرینش است.1 امّا هدف عالی و غایی، وصول به مبدأ نور هستی است؛ یعنی او منتهی الیه سیر مخلوقات است. “إلی ربّک المنتهی؛ (النجم، 42) انتهای سیر انسان به سوی پروردگار است.” “إلی ربّک الرجعی؛ (علق، 8) برگشت به سوی خداست.” “إنّا للّه و إنّا إلیه رجعون” (بقره، 156). که همه این آیات، غایت سیر را روشن می‏کنند؛ البته رسیدن به خدا، همان به کمال مطلق رسیدن مخلوقات است. پدیده‏های هستی، زمانی کمال آخر خود را می‏یابند که به قرب الهی برسند؛ پس روشن شد که هدف غایی آفرینش، به کمال رسیدن همه موجودات و رسیدن انسان به مقام قرب الهی است. در اینجا دو مطلب دیگر را نیز باید مورد توجه قرار داد: نخست اینکه خدای تعالی فیاض به تمام معناست، و باران رحمت او همیشه بر بندگان می‏بارد و مانعی هم برای او نمی‏توان تصور کرد؛ به دیگر سخن، مقتضی موجود و مانع مفقود است؛ پس باید خلق کند؛ چون لازمه ذات او خلاقیت و فیاض بودن است. دوم اینکه آیا خدا در آفرینش ذی‏نفع است یا نه؟ در پاسخ باید گفت: منفعت و سود به خلق برمی‏گردد نه به خالق؛ یعنی خدا ذی‏نفع نیست یا به عبارتی، ناقص نیست که با این کار به کمال برسد؛ بلکه سود به مخلوق برمی‏گردد. من نکردم خلق تا سودی کنمبلکه تا بر بندگان جودی کنم به دیگر سخن، آفرینش، نوعی احسان و فیض از جانب خدا به مخلوقات است و چنین آفرینشی حسن ذاتی دارد و قیام به انجام فعلی که ذاتاً پسندیده است، جز اینکه خود فعل زیبا باشد، به چیز دیگری نیاز ندارد؛ بنابراین اگر کسی سؤال کند که چرا خالق منّان به چنین کار پسندیده بالذات (آفرینش) اقدام کرده است؟ در پاسخ باید گفت: خداوند فیاض علی‏الاطلاق است، و با توجه به اینکه می‏توانست موجودی را خلق کند و به کمال برساند، اگر چنین نمی‏کرد، جای پرسش داشت که چرا این کار پسندیده را انجام نداد؟2 ب) 1. خداوند متعال می‏فرماید: “فاذا سویته و نفخت فیه من روحی فقعوا له سجدین؛ (حجر /29) پس چون به او سامان دادم و از روح خود در آن دمیدم، برایش به سجده درافتید”. باید توجه داشت که منظور از اضافه و نسبت روح به خدا (روحی) شرافت داشتن و بیان عظمت روح است.3 2. گرچه برخی از انسان‏ها مرتکب معصیت و آلوده به گناه می‏شوند، اما بسیاری از همین انسان‏ها، مراحل کمال را طی کرده، به قرب الهی می‏رسند و برخی از آنها حتی گناه صغیره‏ای نیز مرتکب نمی‏شوند، افزون بر این، خداوند انسان را ذاتا موجودی پاک آفرید و او را به قصد گناه خلق نکرد؛ بلکه این انسان است که از اختیار خود ـ که برای رسیدن به نهایت کمال لازم است ـ سوء استفاده می‏کند و مرتکب گناه در پیشگاه خداوند متعال می‏شود. 3. هدف عالی و غایی که همان وصول به مبدأ نور هستی است؛ یعنی منتهی الیه سیر مخلوقات، اوست؛ “و ان الی ربّک المنتهی؛ (نجم /42) انتهای سیر انسان به سوی خداوند است.” “انّ الی ربّک الرجعی؛ (علق /8) برگشت به سوی خداست.” البته رسیدن به خدا، همان رسیدن به کمال مطلق است که نهایت آن رسیدن به قرب الهی می‏باشد. 4. خداوند متعال فیاض به تمام معنا است و باران رحمت او بر بندگان (چه گناه‏کار و چه بی‏گناه) همیشه می‏بارد و مانعی نیز برای آن نمی‏توان تصور کرد؛ به تعبیر دیگر، مقتضی موجود و مانع مفقود است؛ پس باید خلق کند، چون لازمه ذات او خلاقیت و فیاض بودن است و چنین آفرینشی حُسن ذاتی دارد. بنابراین، اصل آفرینش انسان به وسیله خداوند با اینکه می‏دانست برخی از آنها گناه می‏کنند، نه تنها اشکالی ندارد، بلکه حُسن ذاتی نیز دارد.4 ==================== 1. ر.ک: ترجمه المیزان، موسوی همدانی، ج 18، ص 612 ـ 614، نشر بنیاد علمی فرهنگی علامه. 2. اقتباس از تفسیر المیزان، ج 8، ص 60 ـ 64 ـ پرسش‏ها و پاسخ‏های جعفر سبحانی، ص 91 ـ 95. 3. تفسیر المیزان، علامه طباطبایی رحمه‏الله، ج 12، ص 153، انتشارات‏الاعلمی، بیروت. 4. ر.ک: تفسیر المیزان، همان، ج 8، ص 46ـ49 ـ پرسش‏ها و پاسخ‏ها، جعفر سبحانی، ص 91ـ95، انتشارات مؤسسه سیدالشهداء علیهم‏السلام.

دکمه بازگشت به بالا