ترتیب سوره های قرآن بر چه اساسی است؟

ترتیب سوره های قرآن بر چه اساسی است؟ چرا تدوین قرآن کریم بر اساس ترتیب نزول وحی نیست؟
درباره ترتیب فعلی قرآن کریم ، از دو جنبه ترتیب آیات و ترتیب سوره ها بحث می کنیم : پ

الف . ترتیب آیات جمع آوری آیات قرآن در هر سوره ، به ترتیبی که هم اکنون در دست ماست ، غالباً به ترتیب نزول آن ها انجام گرفته است . هر سوره ، با «بسم الله الرحمن الرحیم » آغاز و آیات آن ، یکی پس از دیگری به تدریج نازل و به ترتیب نزول ، ضبط می شده است تا «بسم الله» دیگری نازل می شده که نشانه پایان سوره و آغاز سوره دیگر بوده است . به این ترتیب ، آیه های هر سوره به ترتیب نزول آن ها در عهد پیامبراکرم (ص ) مرتب شده که آن را «ترتیب طبیعی» می نامیم . اکثر قریب به اتفاق آیات در قرآن کنونی ، بر همین اساس ترتیب یافته است ; امّا در برخی سوره ها ترتیب نزول آیات آن مراعات نشده و علتش دستور خاص پیامبر(ص ) بوده است . ایشان گاهی امر می کرده اند که آیه ای در محلی از سوره ای که قبلا کامل شده بود ، ضبط شود . بی تردید حضرتش با فرمان خدای متعال ، به ضبط آن در محل مورد نظر امر می کرده اند; مثلا: روایت شده که آخرین آیه نازل شده به اشاره جبریل که بین دو آیه ربا و دَیْن ضبط شده ، آیه : «واتقوا یوماً ترجعون فیه إلی الله»(بقره ، 281) بوده است .1

ب . ترتیب سوره ها در این باره ، بین پژوهشگران اختلاف است . برخی مانند: آیت الله خویی ، حسن زاده آملی ، سیدمرتضی ، امین الاسلام طبرسی و.. . معتقدند که سوره های قرآن کریم به وسیله پیامبر(ص ) به ترتیب فعلی جمع آوری شده و یکی از حکمت های آن ، ارتباط خاصی است که بین انتهای هر سوره با ابتدای سوره بعد وجود دارد . دانشمندانی مثل : علامه طباطبایی ، آیت الله معرفت ، سیوطی و.. . بر این باورند که قرآن مجید ، پس از رحلت پیامبراکرم (ص ) جمع آوری شده و می گویند: چون به سوره حمد ، فاتحه الکتاب گفته می شد و این نام در زمان پیامبر مشهور بود ، اصحاب پیامبر سوره حمد را در ابتدای قرآن و سپس سایر سوره ها را تقریباً به ترتیب بزرگی سوره ها تنظیم کردند . دلیل دیگر این است که با درگذشت حافظان قرآن در آن زمان ، بیم آن می رفت که قرآن از بین برود . هدف از جمع آوری قرآن و ضبط آیات و سوره های آن ، جلوگیری از اتلاف آن بود; لذا به ترتیب سوره ها توجه خاصی نداشتند .2

پی نوشت ها: 1. آموزش علوم قرآن، محمدهادی معرفت، ترجمه ابومحمد وکیلی، ج 1، ص 339، انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی. 2. ر.ک: همان، ص 241.

دکمه بازگشت به بالا