Ultimate magazine theme for WordPress.

آغاز پیدایش شیعه از کجاست؟

آغاز پیدایش شیعه از کجاست؟ انواع فرقه های شیعه چه نام دارد؟ شیعه یعنی چه و به چه معناست؟

نقطه آغازین پیدایش شیعه از کجاست؟

پرسش های زیر اگر دغدغۀ شما نیز هست، در این کوتاه سخن پاسخ شان آمده است:

  1. شیعیان کیستند؟ معنای واژگانی و اصطلاحی «شیعه» چیست؟
  2. مفهوم تشیّع از چه زمانی تولد یافت؟ پیش از رحلت رسول خداصلی الله علیه و آله یا پس از آن؟
  3. اینان کیستند: امامیه، زیدیه، اسماعیلیه و اثناعشریه.
    شیعه مذهبی است که از درون اسلام و در عصر نبوی به وجود آمد. شخص پیامبر اعظم، محمد مصطفی صلی الله علیه و آله ، این لقب را برای دوستان و پیروان علی بن ابیطالب علیه السلام قرار دادند. شیعه از آغاز شکل گیری، با فراز و نشیب های فراوانی روبه رو بوده است. ازآنجاکه این مذهب مولود حقیقت گرایی و اهمیت دادن به اصول اسلامی بوده، این موضوع موجب شده است که پیروان تشیّع در طول تاریخ، مردمی منتقد و مصلح بار آیند. ازاینرو، قدرت های حاکم همیشه درپی سرکوب پیروان این مذهب بوده و در راه گسترش آموزه های آن، موانع بیشماری پدید آورده اند.

بااین حال، مذهب تشیّع بی آنکه دربرابر این مشکلات به زانو درآید، آرام آرام، راه پیشرفت را پیمود و با سختکوشیِ رهبران معصوم و پیروان مخلص آنان، مرزهای شبه جزیرۀ عربستان را درنوردید و به سرزمین های دیگر گسترش یافت. این گسترش ادامه یافت تا اینکه پس از چندی، تشیّع به صورت مذهب عمومی و رسمی ایرانیان درآمد.

متفکران اسلامی در آثار خود، در کنار تبیین مسائل کلامی شیعه، به بررسی تاریخچۀ تشیّع نیز پرداخته اند. این نوشتار، به طور خلاصه، به بررسی این موضوع میپردازد.

شیعه یعنی چه؟ واژه شیعه به چه معناست؟

واژۀ شیعه در لغت، به معنای اَتباع و انصار و پیروان آمده است؛ بدین معنا که اگر کسی از شخصی پیروی کند و دوستی و محبت او را در دل داشته باشد و از او حمایت کند، او را شیعه می نامند. لفظ شیعه به این معنا، بر مفرد و جمع و نیز مرد و زن به صورت یکسان اطلاق میشود(ابن منظور لسان العرب ج7 ماده شیع ص 258) و به همین معنا، در قرآن کریم نیز به کار رفته است: هذا مِن شیعتِه و هذا مِن عدوّهِ فاستغاثَهُ الّذی مِن شیعتِه عَلی الّذی مِن عدوِّه.( (= یکی از پیروان او (موسی) بود و دیگری از دشمنانش. آنکه از پیروانش بود، ضد کسی که دشمن وی بود، از او یاری خواست (قصص 15)
کلمۀ شیعه در لغت، به معنای فرقه و طایفه ای که بر امری، بدون تبعیت و پیروی از یکدیگر، توافق کنند نیز آمده(خلیل احمد کتاب العین ج 2 ماده شیع 1414ق ص 960) و به همین معنا، در قرآن مجید نیز به کار رفته است: و اِنّ من شیعتِه لابراهیمُ. (= بیگمان، ابراهیم از شیعیان او (نوح) است.( صافات 83) حضرت ابراهیم صاحب شریعتی مستقل بود و از حضرت نوح پیروی نمی کرد؛ ولی به دلیل آنکه او در دین و دعوت به توحید، با حضرت نوح هماهنگ بود و هر دو هدف واحدی را دنبال می کردند، ازاین رو، وی را «شیعۀ نوح» خوانده اند.( سید محمد حسین طباطبایی تفسیر المیزان ج 17 ص 147)

اصطلاح شیعه

شیعه، به مفهوم کلامی آن، به گروهی از مسلمانان اطلاق میشود که ولایت و محبت علی بن ابیطالب علیه السلام و سایر امامان معصوم علیهم السلام از فرزندان ایشان را در دل دارند و از ایشان پیروی می کنند. به عقیدۀ شیعیان، منصب امامت و خلافت رسول خدا، همانند نبوّت، منصبی الهی است و ازاین رو، امام باید با نصّ خاصی از جانب خدا یا رسول او تعیین شود و مردم نمی توانند از جانب خود، امام و جانشین پیامبر را مشخص کنند. شخص امام نیز باید از ویژگی هایی همچون عصمت برخوردار باشد؛ وگرنه هرکسی لیاقت و شایستگی احراز مقام امامت را ندارد. (شیخ صدوق فضائل الشیعه قم : موسسه امام المهدی 1410ق ص 15)
معنای لغوی کلمۀ شیعه به گروهی خاص اختصاص ندارد و به مطلقِ انصار و اتباع اطلاق میشود؛ ولی در اصطلاح کلامی، این واژه اسم خاصی برای پیروان امام علی علیه السلام است؛ به گونه ایکه با شنیدن آن، همین معنا به ذهن متبادر میشود. دلیل این موضوع آن است
1- که یکی از ویژگی های این گروه، اعتقاد به برتری حضرت علی علیه السلام بر همۀ صحابۀ پیامبرصلی الله علیه و آله وسلم است و بدین روی، از ایشان پیروی میکنند.


اصطلاحات امامیه، زیدیه، اسماعلیه و اثنی عشریه

اصطلاح «امامیه»، به طور عام، به تمام فرقه هایی گفته میشود که به امامت بلافصل علی بن ابیطالب معتقدند؛ اما اصطلاح خاص امامیه، فقط به شیعۀ اثنی عشری (دوازده امامی) اطلاق میشود.

«زیدیه» با اینکه خلافت ابوبکر و عمر را به عنوان امامت مفضول پذیرفته اند، در شمار فرقه های شیعی قرار دارند. در اعتقاد آنان، امامت، حقّ امام علی علیه السلام است که پس از امام حسین علیه السلام، در عموم فرزندان حضرت زهراعلیها السلام تداوم می یابد و با قیام به شمشیر برای گرفتن حق از غاصبان، نمود مییابد. ازاینرو، اینان زیدبن علی، فرزند امام سجادعلیه السلام، را به جای امام باقرعلیه السلام امام دانسته اند.
«اسماعیلیه» از فرقه های مهم شیعه است که به امامت اسماعیل بن صادق، به جای امام کاظم علیه السلام معتقدند. آنان پیش از شهرت به اسماعیله، «سبعیه» یا هفت امامی نامیده می شدند که پس از رحلت امام صادق علیه السلام، در سال 148ق، از شیعه جدا شدند.( احمدرضا خضری و دیگران ، تاریخ تشیع ، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و انتشارات سمت 1384 ، ص7)

آغاز پیدایش شیعه

اندیشمندان دربارۀ آغاز پیدایش تشیّع، نظرهای متفاوتی دارند که به طور کلّی، می توان آن را به دو دسته تقسیم کرد:
دستۀ اول، نویسندگان و پژوهش گرانی اند که می گویند تشیّع پس از رحلت پیامبر اکرم ایجاد شده است. اینان خود چند دسته اند:

  1. گروهی میگویند تشیّع در روز «سقیفه» پدید آمده است. سقیفه همان روزی است که گروهی از بزرگان صحابه باصراحت گفتند علی علیه السلام اُولی به امامت و خلافت است.(1)
  2. گروهی دیگر پیدایش شیعه را به اواخر خلافت عثمان مربوط میدانند و انتشار آرای عبدالله بن سبا در این زمان را به پیدایش تشیّع ربط می دهند.(2)
  3. گروهی معتقدند شیعه در روز «فتنهالدار»، روز قتل خلیفۀ سوم، پدید آمده است. پس از این روز، پیروان علی علیه السلام که همان شیعیان بودند، درمقابل خونخواهان عثمان، قرار گرفتند. ابن ندیم می نویسد: «وقتی طلحه و زبیر با علی مخالفت کردند و جز به خونخواهی عثمان، به چیزی دیگر قانع نشدند، علی خواست با آنها بجنگد تا سر به فرمان حق نهند. آن روز، کسانی را که از او پیروی کردند، شیعه خواندند و خود او نیز به آنها می گفت: شیعیان من.(3)» ابن عبدربه اندلسی نیز میگوید: «شیعیان کسانی هستند که علی را بر عثمان برتری دادند.(4)»
  4. گروهی معتقدند که تشیّع پس از ماجرای حکمیّت تا شهادت علی به وجود آمده است.(5)
  5. این گروه نیز آغاز تشیّع را به واقعۀ کربلا و شهادت امام حسین ربط می دهند(6).

دستۀ دوم، پژوهشگرانی هستند که معتقدند تشیّع در عصر رسول خدا ریشه دارد. ازمیان دانشمندان شیعه، مرحوم کاشف الغطا(7)، شیخ محمدحسین مظفر(8)، محمدحسین زین عاملی(9) و علامه طباطبایی(10) و ازمیان علمای اهل سنّت، محمد کردعلی میگویند شماری از صحابه در عصر پیامبر اکرم، به شیعۀ علی معروف بودند.(11)

با توجه به این نظرها میتوان گفت ایام سقیفه، اواخر خلافت عثمان، جنگ جمل، حکمیّت و حادثۀ کربلا، از دوره های اثرگذار در تاریخ تشیّع است. افزون برآن، وجود شخصی به نام عبدالله بن سبا جای تردید دارد. با همۀ اینها، پیدایش تشیّع در یکی از این دوره ها درست به نظر نمیرسد. بررسی احادیث نبوی نشان میدهد که واژۀ شیعه پیش از همه، از زبان رسول خدا، محمد مصطفی، در احادیث متعددی برای نامیدن دوستداران علی به کار رفته است.

علامه طباطبایی پیدایش شیعه را برای اولین بار، متعلق به زمان حضرت رسول اکرم میداند. ایشان معتقد است که جریان ظهور و پیشرفت دعوت اسلامی در 23 سال دوران بعثت، پیامدهای بسیاری داشت که طبعاً پیدایش چنین جمعیتی را میان یاران پیامبر اعظم ایجاب میکرد. برخی از این علل را میتوان چنین بیان کرد:

  1. پیغمبر اکرم در اولین روزهای بعثت، به نصّ قرآن، مأموریت یافت که خویشان نزدیک تر خود را به دین اسلام دعوت کند.( و انذر عشیرتک الاقربین. شعرا، 214.) ایشان باصراحت به خویشان خود فرمودند: «هریک از شما به اجابت دعوت من سبقت گیرد، وزیر و جانشین و وصی من است.» علی پیش از همه، اسلام را پذیرفتند. پیغمبر اکرم نیز ایمان ایشان را پذیرفتند و وعده های خود را تقبل کردند. طبق عادت، محال است که رهبر نهضتی، در اولین روز نهضت و قیام خود، یکی از یاران نهضت را به سِمت وزیری و جانشینی به بیگانگان معرفی کند و به یاران و دوستان سر تا پا فداکار خود نشناساند یا بعید است فقط او را با امتیاز وزیری و جانشینی بشناسد و بشناساند؛ ولی در تمام دورۀ زندگی و دعوت خود، او را از وظایف وزیری معذول دارد و احترام مقام جانشینی او را نادیده بگیرد و هیچگونه فرقی میان او و دیگران نگذارد.
  2. پیغمبر اکرم بهموجب چندین روایت مستفیض و متواتر که سنّی و شیعه روایت کرده اند(12)، تصریح فرموده اند که علی در قول و فعلِ خود از خطا و معصیت مصون است و هر سخنی که گوید و هر کاری که کند، با دعوت دینی مطابقت کامل دارد و داناترین مردم به معارف و شرایع اسلام است(13).
  3. علی خدمات گرانبهایی انجام داده و فداکاری های شگفت انگیزی کرده بودند: خوابیدن در بستر پیغمبر اکرم در شب هجرت و فتوحاتی که در جنگ های بدر، اُحد، خندق و خیبر انجام دادند. اگر پای ایشان در یکی از این وقایع درمیان نبود، اسلام و اسلامیان را دشمنان حق ریشه کن کرده بودند.
  4. در ماجرای غدیر خم، پیغمبر اکرم علی را به ولایت عامۀ مردم نصب و معرفی کردند و ایشان را همانند خود، متولّی قرار دادند.(14)

بدیهی است چنین امتیازات و فضایل اختصاصی دیگر که همگان بر آن اتفاق داشتند و نیز علاقۀ مفرط پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم به علی علیه السلام، طبعاً عده ای از یاران پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله را که شیفتگان فضیلت و حقیقت بودند، بر این وامیداشت که علی علیه السلام را دوست بدارند و به دورش گرد آیند و از وی پیروی کنند؛ چنانکه عده ای را بر حسد و کینۀ آن حضرت وامی داشت(15).

گذشته از همۀ اینها، نام «شیعۀ علی» و «شیعۀ اهلبیت» در سخنان پیامبر اکرم بسیار دیده می شود؛ برای مثال، میتوان به این نمونه اشاره کرد: مسعودی در کتاب خود، بهنقل از عباس بن عبدالمطلب میگوید: روزی نزد رسول خدا بودیم که ناگهان علی بن ابیطالب وارد شدند. همین که چشم پیامبر به علی افتاد، چهره شان شکفت. عرض کردم: «یا رسول الله، شما به خاطر دیدن این پسر چهره تان باز شد؟» فرمود: «عمو، به خدا سوگند، خداوند او را بیش از من دوست دارد. هیچ پیامبری نیست، مگر اینکه اولادش، از صلب خود اوست؛ ولی اولاد من، پس از من، از نسل علی هستند. در روز قیامت، مردم را به نام خود و نام مادرشان بخوانند، برای اینکه خداوند پرده پوشی میکند؛ جز علی و شیعیانش که آنان را به نام خود و نام پدرانشان صدا می زنند.»(16)
ظهور معنای شیعه در احادیث و سخنان پیامبر آشکار و روشن است و آنان با این تأویل ها خواسته اند از پذیرش حقیقت بگریزند. این را نیز باید دانست که مصداق شیعه در همان عصر پیامبر مشخص بوده است و عدهای از اصحاب پیامبر در همان زمان، به «شیعۀ علی» مشهور بودند.(17)

کوتاه سخن آنکه باید گفت نام شیعه را بر دوستداران علی، پیش از همه، رسول خدا گذاشته بودند و حوادث دیگری مانند سقیفه، جنگ جمل، حکمیّت و واقعۀ کربلا، بر گسترش این واژه و آموزه های تشیّع تأثیر گذاشته است.

برای مطالعۀ بیشتر

  1. محمدحسین طباطبایی، شیعه در اسلام، دفتر انتشارات اسلامی، 1362.
  2. محمدرضا خضری و دیگران، تاریخ تشیّع، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و انتشارات سمت، 1384.
  3. غلام حسین محرمی، تاریخ تشیّع؛ از آغاز تا پایان غیبت، مؤسسۀ امام خمینی، 1382.
  4. علی اصغر رضوانی، شیعه شناسی و پاسخ به شبهات، مشعر، 1382.
  5. محمد نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیّع و امامان، معارف، 1384.

پیوست ها:
1- یعقوبی گفته است: «شماری از بزرگان صحابه از بیعت با ابوبکر خودداری کردند و گفتند: علی اُولی به خلافت است.» تاریخ یعقوبی، ج2، قم: منشورات الشریف الرضا، 1414ق، ص124.
2- مختار اللیثی و الدکتوره سمیره، جهاد الشیعه، بیروت: دار جبل، 1396ق، ص25.
3- محمدحسین زین عاملی، شیعه در تاریخ، ترجمۀ محمدرضا عطایی، آستان قدس، 1375ش، ص33و34، برگرفته از: ابن ندیم، الفهرست، ص249.
4- احمدبن محمدابن عبد ربه اندلسی، العقد الفرید، ج2، بیروت: دارالاحیاء التراث العربی، 1409، ص230.
5- ابومنصور عبدالقادربن طاهربن محمد البغدادی، الفرق بین الفرق، قاهره، 1367، ص134.
6- اصول اسماعیلیه، برگرفته از: برنارد لویس، ص86.
7- دفاع از حقانیت شیعه، ترجمۀ غلام حسن محرمی، مؤمنین، 1378، ص48.
8- تاریخ منشورات، مکتبه بصیرتی، بیتا، ص4.
9- محمدرضا عطایی، شیعه در تاریخ، بنیاد پژوهش های اسلامی، 1375، ص34.
10- محمدحسین طباطبایی، شیعه در اسلام، دفتر انتشارات اسلامی، 1362، ص23.
11- محمدحسین مظفر، تاریخ شیعه، مکتبه بصیرتی، بیتا، ص9، برگرفته از: خطط الشام، ج5، ص251تا256.
12- ام سلمه می گوید: پیغمبر فرمودند: «علی همیشه با حق و قرآن است و حق و قرآن نیز همیشه با اوست و تا قیامت ازهم جدا نخواهند شد.» این حدیث به پانزده طریق از عامه و یازده طریق از خاصه نقل شده است. امسلمه، ابن عباس، ابوبکر، عایشه، علی، ابوسعید خدری، ابولیلی و ابوایوب انصاری از راویان آن هستند. غایه المرام بحرانی، ص539و540. پیامبر فرمودند: «خدا علی را رحمت کند که همیشه حق با اوست.» البدایه و النهایه، ج7، ص36.
13- پیامبر فرمودند: «حکمت ده قسمت شده است: نُه جزء آن بهرۀ علی و یک جزء آن، میان تمام مردم قسمت شده است.» البدایه و النهایه، ج7، ص359.
14- حدیث غدیر، از احادیث مسلّم میان سنّی و شیعه است. متجاوز از صدنفر صحابی، با سندها و عبارت های مختلف آن را نقل کرده اند و در کتب عامه و خاصه ضبط شده است. برای تفصیل، به صفحۀ 79 از کتاب غایه المرام و جلد غدیرِ کتاب عبقات و کتاب الغدیر مراجعه کنید.
15- محمدحسین طباطبایی، شیعه در اسلام، ص23تا26.
16- شیعه در تاریخ، ص42، برگرفته از: مروج الذهب، ج2، ص51.
17- «نخستین نامی که در زمان رسول خدا پیدا شد، شیعه بود و سلمان، ابوذر، مقداد و عمار با این اسم مشهور شدند.» شیعه در اسلام به نقل از حاضر العالم الاسلامی، ج1، ص188.

پرسش و پاسخ

avatar
  اشتراک  
اطلاع از