کسب و کار و روزی حلال در روایات

روایات در مورد کسب و کار / روزی حلال در روایات

خداوند در آیه 56 سوره ذاریات، دلیل خلقت انسان را تعبد و عبادت کردن معرفی می‌کند: «من جنّ و انس را نیافریدم جز برای اینکه عبادتم کنند(و از این راه تکامل یابند و به من نزدیک شوند)!»

عبادت کردن، انسان را به کمال می‌رساند و مقدمات پیشرفت مادی و معنوی او را فراهم می‌سازد، اما منظور از عبادت چیست؟ وقتی واژه عبادت را می‌شنویم، یاد حرکات خاصی مثل رکوع و سجده می‌افتیم و بی‌درنگ نماز، مناجات و دعا در ذهنمان نقش می‌بندد، ولی عبادت کردن محدود به همین افعال و حرکات خاصِ مرسوم نیست و دایره‌ای وسیع‌تر برای آن در اسلام تعریف شده است.

پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید: «الْعِبَادَهُ سَبْعُونَ جُزْءا، أَفْضَلُهَا طَلَبُ الْحَلَال؛ عبادت هفتاد جزء دارد که برترین جزء آن، کسب روزی حلال است.»[1]

با توجه به این حدیث نبوی، عبادت هفتاد جزء دارد، اما جالب است که برخلاف تصور بیشتر مردم، هیچ‌کدام از ادعیه و نمازها، از لحاظ فضیلت و ارزش به رتبه کار کردن، تلاش برای کسب روزی حلال و تامین معیشت خانواده نمی‌رسد.

علت برتری کار و تلاش این است که اگر کار و همت نباشد، تنبلی و کم‌حوصلگی جایگزین می‌شود و در روایتی از امام صادق(ع) آمده است که این دو خصلت، مانع بهره‌گیری از دنیا و آخرت می‌شوند.[2] به همین دلیل پیامبر(ص) فرموده است: گروهی از امت من دعایشان پذیرفته نمی‌شود، از جمله مردی که در خانه بنشیند و بگوید پروردگارا! روزیم ده و در پی کسب روزی نرود.[3] 

پشرفت در سایه کار و تلاش

مسئله ارزش فرهنگ کار و تلاش، فقط یک مسئله فردی نیست، بلکه اگر میزان کار و همت افراد یک جامعه پایین باشد، تمام کشور آسیب دیده و کشوری ایستا و عقب افتاده به وجود می‌آید. بنابراین اگر مردم جامعه‌ای به هیچ دین و مذهبی هم گرایش نداشته باشند، اما شبانه‌روزی برای پیشرفت کشور تلاش کنند،‌ قاعده و قانون دنیا این است که از جوامع تنبل و تن پرور مترقی‌تر و توسعه یافته‌تر می‌شوند؛ زیرا «ان لیس للانسان الا ما سعی؛ برای انسان بهره‌ای جز سعی و کوشش او نیست.»[4] 

یکی از خطراتی که جامعه امروز ما را تهدید می‌کند،‌ ثروت بادآورده را انتظار کشیدن و کسب پول و سرمایه، آن هم بدون کار و تلاش است. بسیاری از سود سپرده‌های بانکی ارتزاق می‌کنند، برخی هم دائما شانس خود را برای برنده شدن در قرعه‌کشی‌های مختلف، که متاسفانه امروز صداوسیما طلایه‌دار آن شده، محک می‌زنند، عده‌ای هم با خرید دلار و سکه در وقت ارزانی و فروش آن در شرایط گرانی می‌خواهند یک شبه، ره صد ساله را بروند؛ امام صادق(ع) به شدت این کار را تقبیح کرده و می‌فرماید: «انسان از خود چیزی دردناک‌تر از مال صامت(پول نقد، طلا یا نقره) بر جای نگذاشت. راوی پرسید: پس چه کند؟ فرمود: آن را در تولید باغ و مزرعه یا خانه به کار گیرد.»[5] 

کسب حلال در روایات

تشویق به رفتن به دنبال تحصیل روزی

لذا شریعت مقدس اسلام براى امرار معاش ما را به تحصیل مال و کسب حلال در حدّ لازم تشویق مى کند نبى گرامى اسلام صلى اللّه علیه و آله و سلّم مى فرماید: عَنْ سَهْلِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ عَنْ مُوسَى بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُوسَى بْنِ جَعْفـَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیه السلام قالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله علیه و آله و سلم ‍ الْعِبَادَهُ سَبْعُونَ جُزْءً أَفْضَلُهَا جُزْءً طَلَبُ الْحَلَالِ؛ عبادت هفتاد جزء است که برترین جزء آن طلب حلال است.(مستدرک الوسائل، ج13، ص12)

امام باقر علیه السلام فرمود: إِنِّی لَأُبْغِضُ الرَّجُلَ فَاغِراً فَاهُ إِلَى رَبِّهِ فَیَقُولُ ارْزُقْنِی وَ یَتْرُکُ الطَّلَبَ؛ من دشمن دارم کسى را که دهان خود را به سوى خدا باز کرده و مى گوید خدایا مرا روزى ده، در حالى که دنبال تحصیل روزى نمى رود.(وسائل الشیعه، ج17، ص28)

و در حدیث دیگرى فرمود: إِنِّی أَجِدُنِی أَمْقُتُ الرَّجُلَ مُتَعَذِّرَ الْمَکَاسِبِ فَیَسْتَلْقِی عَلَى قَفَاهُ و َیَقُولُ اللَّهُمَّ ارْزُقْنِی وَ یَدَعُ أَنْ یَنْتَشِرَ فِی الْأَرْضِ وَ یَلْتَمِسَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ فَالذَّرَّهُ تَخْرُجُ مِنْ جُحْرِهَا تَلْتَمِسُ رِزْقهَا؛ من دوست ندارم کسى را که دنبال کسب و کار نمى رود و بر پشت مى خوابد: در خانه مى نشیند و مى گوید خدایا روزى مرا برسان و براى این که از فضل: روزى خدا استفاده کند گامى برنمى دارد. آنگاه فرمود: مورچه براى این که روزى خود را تحصیل کند از لانه اش بیرون مى رود یعنى انسان نباید براى تهیه روزى از مورچه کمتر باشد.(وسائل الشیعه، ج17، ص30)

امام باقر علیه السّلام مى فرماید: مَنْ طَلَبَ الرِّزْقَ فِی الدُّنْیَا اسْتِعْفَافاً عَنِ النَّاسِ وَ تَوْسِیعاً عَلَى أَهْلِهِ وَ تَعَطُّفاً عَلَى جَارِهِ لَقِیَ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ یَوْمَ الْقِیَامَهِ و َوَجْهُهُ مِثْلُ الْقَمَرِ لَیْلَهَ الْبَدْرِ؛ هر کس براى حفظ آبروى خود در میان مردم، تلاش براى خانواده و نیکى به همسایه ها در جستجوى رزق حلال باشد خدا را در حالى ملاقات مى کند که چهره اش چون ماه شب چهاردهم باشد.(کافى، ج5، ص78)

امام صادق علیه السّلام مى فرماید: الْکَادُّ عَلَى عِیَالِهِ کَالْمُجَاهِدِ فِی سَبِیلِ اللَّه؛ کسى که تلاش و کوشش براى خانواده مى کند (در کسب روزى حلال) مانند مجاهد در راه خدا است.(کافى، ج5، ص88)

اهمیت کسب حلال

در حدیثى از رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله و سلم آمده است: الخصال لی، الامالی للصدوق مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْأَسَدِیُّ الْبَرْدَعِیُّ عَنْ رُقَیَّهَ بِنْتِ إِسْحَاقَ بْنِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهَا عَنْ آبَائِهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله علیه و آله و سلم لَا تَزُولُ قَدَمَا عَبْدٍ یَوْمَ الْقِیَامَهِ حَتَّى یُسْأَلَ عَنْ أَرْبَعٍ عَنْ عُمُرِهِ فِیمَا أَفْنَاهُ وَ شَبَابِهِ فِیمَا أَبْلَاه وَ عَنْ مَالِهِ مِنْ أَیْنَ کَسَبَهُ و َفِیمَا أَنْفَقَهُ وَ عَنْ حُبِّنَا أَهْلَ الْبَیْتِ؛ هیچ بنده اى در روز قیامت قدم از قدم برنمى دارد تا درباره چهار چیز مورد بازجویى قرار گیرد: نخست از عمرش که در چه راه آن را سپرى کرده است، دوم جوانى اش را چگونه و در چه راهى تمام کرده است، سوم از ثروتش که از کجا بدست آورده و در چه راهى آن را مصرف کرده است، چهارم از محبت ما اهل بیت.(بحارالانوار، ج7، ص258)

کتاب بحار الانوار به نقل از کتاب “مَسَائِلِ الرِّجَالِ لِمَوْلَانَا أَبِی الْحَسَنِ الْهَادِی علیه السلام نقل می کند که : قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ هَارُونَ الْجَلَّابُ قُلْتُ رُوِّینَا عَنْ آبَائِکَ أَنَّهُ یَأْتِی عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ لَا یَکُونُ شَیْءٌ أَعَزَّ مِنْ أَخٍ أَنِیسٍ أَوْ کَسْبِ دِرْهَمٍ مِنْ حَلَالٍ فَقَالَ لِی یَا أَبَا مُحَمَّدٍ إِنَّ الْعَزِیزَ مَوْجُودٌ وَلَکِنَّکَ فِی زَمَانٍ لَیْسَ شَیْءٌ أَعْسَرَ مِنْ دِرْهَمٍ حَلَالٍ وَ أَخٍ فِی اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ؛ راوى روایت مى گوید: از امام هادى علیه السلام سؤال کردم که از پدران شما نقل مى شود که فرموده اند زمانى بر مردم مى آید که کمیاب است در آن زمان، برادرى که بتوان با آن مأنوس شد و یا درهم حلالى که بتوان بدست آورد حضرت فرمودند: بالاخره چیز کمیاب یافت مى شود ولى تو در زمانى زندگى مى کنى که بدست آوردن مال حلال و برادر که برادرى او براى خدا باشد سخت تر ازآن چیز دیگرى نیست.(بحارالانوار، ج100، ص10)

پی‌نوشت‌ها:
[1] اصول کافی،‌ ج5، ص 78
[2]همان، ص 85
[3]همان، ص 67
[4]نجم/ 39 
[5] اصول کافی، ج 5، ص 91

دکمه بازگشت به بالا