ربذه

رَبَذِه یکی از آبادی‌های مدینه و مدفن ابوذر غفاری است. این مکان که در فاصله سه فرسخی مدینه قرار داشته است، به‌عنوان محلی برای چهارپایان زکات بوده که بعدهاابوذر غفاری به این مکان تبعید شده و بعد از مدتی در همان‌جا از دنیا رفت.

برخی از اصحاب پیامبر(ص) و همچنین افراد دیگر در این منطقه زندگی کردند. این شهر در سال ۳۱۹ق در جریان درگیری‌های بین مردمان این منطقه با قرامطه رو به نابودی رفت و امروزه تردیدهایی در مورد مکان دقیق آن وجود دارد.

معرفی اجمالی ربذه

ربذه نام مکان‌های مختلفی بوده است[یادداشت ۱] که مهم‌ترین آن‌ها قریه‌ای[۱] از آبادی‌های مدینه[۲] با فاصله چهار شب راه از آن[۳] و یا به عبارتی در سه فرسخی این شهر در مسیر مکه قرار داشته است.[۴] برخی قدمت آن را زمان جاهلیت دانسته‌اند[۵] و بعد از اسلام یکی از توقفگاه‌های حاجیان به شمار آمده[۶] و حتی آن را از بهترین مواقف مسیر دانسته‌اند.[۷]

ربذه در تاریخ دارای آب[۸] و مراتعی بوده است؛ که به سبب کیفیت بالای علوفه آن،[۹] پیامبر(ص)[۱۰] و یا خلیفه دوم آن را به چراگاهی اختصاصی برای شتران زکات تبدیل کرد[۱۱] و خلفای بعدی نیز آن را گسترش داده تا این که در زمان مهدی عباسی مراتع آن آزاد شد.[۱۲] همچنان‌که از مالکیت فرزندان زبیر هم بر این منطقه سخن گفته شده است.[۱۳]

محل تبعید ابوذر غفاری

ربذه را مکان زندگی ابوذر غفاری از صحابه پیامبر(ص) دانسته‌اند؛[۱۴] اما آنچه سبب شهرت بیش از پیش این مکان گردیده است، دفن ابوذر در آن جاست.[۱۵] علت مهاجرت وی را عصبانیت خلیفه سوم و تبعید به این مکان دانسته‌اند.[۱۶] شرح حال ابوذر و نوع برخورد عثمان با او و تبعید به ربذه در بسیاری از کتب تاریخی آمده است؛[۱۷] [یادداشت ۲]

در هر حال پاره‌ای از اخبار تاریخی به مرگ ابوذر در این خطه با غربت و تنها با حضور همسر و غلامش اشاره کرده‌اند که البته پس از مرگ با تدفین با شکوه گروهی از عراقیان به رهبری عبدالله بن مسعود روبرو شد و آن را تعبیر پیش‌بینی پیامبر(ص) در جنگ تبوک در هنگام رویارویی با ابوذر جامانده از لشکر دانسته‌اند که فرمود ابوذر تنها راه می‌رود و تنها می‌میرد و تنها برانگیخته می‌شود.[۱۸]

رخدادهای دیگر

بعد از وفات ابوذر غفاری، جمعیتی این منطقه را برای زندگی برگزیدند؛ تا آن‌جا که برخی آن را دارای مسجدی[۱۹] جامع[۲۰] نیز دانسته‌اند. همچنان که دفن همسر ابوذر غفاری نیز در این مکان گزارش شده[۲۱] و از زندگی برخی اصحاب پیامبر(ص) در این خطه سخن به میان آمده است؛[۲۲] به همین جهت عنوان «ربذی» برای کسانی است که نسبشان بدین مکان می‌رسد.[۲۳]

از ربذه به‌عنوان محلی برای تبعید برخی یاران امام حسین(ع) که در حادثه عاشورا زنده ماندند، یاد شده است[۲۴] و در این مکان جنگی بین لشکریان مروان بن حکم و ابن زبیر درگرفت که به «روز ربذه» معروف است[۲۵] وسعید بن جبیر در نزدیکی این مکان به شهادت رسید.[۲۶]

سرانجام ربذه

ربذه در سال ۳۱۹ق در خلال جنگ‌های مردم این منطقه با قرامطه رو به نابودی رفت؛[۲۷] به‌گونه‌ای که سفرنامه‌نگاران معاصر از مخروبه‌های به جامانده از آن سخن گفته‌اند و البته از قبر ابوذر غفاری نیز چنین گزارش کرده‌اند که در کنار خرابه‌ها، بدون ضریح و گنبدی قرار داشته و جز سالخوردگان و افراد بومی متخصص، از محل قبر او اطلاعی ندارند.[۲۸]

امروزه در مورد محل دقیق ربذه اختلافاتی وجود دارد و به رغم اطلاعاتی که برخی از متون جدید از فاصله ربذه با شهرهای دیگر ارائه داد‌ه‌اند،[۲۹] برخی از مکان‌هایی نام برده‌اند که به غلط به‌عنوان ربذه شهرت یافته است و به تحقیقی قابل توجه در مورد مکان آن دست زده‌اند.[۳۰]

پانویس

  1. پرش به بالا زبیدی، تاج العروس، بیروت، ج۵، ص۳۶۷؛ حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۳، ص۲۴.
  2. پرش به بالا حمیری، الروض المعطار، ۱۹۸۴ق، ص۲۶۶.
  3. پرش به بالا فراهیدی، کتاب العین، قم، ج۸، ص۱۸۳؛ ابن منظور، لسان العرب، بیروت، ج۳، ص۴۹۱.
  4. پرش به بالا بغدادی، مراصد الإطلاع، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۶۰۱.
  5. پرش به بالا حمیری، الروض المعطار، ۱۹۸۴ق، ص۲۶۶.
  6. پرش به بالا اسکندری، الأمکنه، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۵۰۰؛ هروی، الإشارات، ۱۴۲۳ق، ص۷۴؛ بغدادی، مراصد الإطلاع، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۶۰۱.
  7. پرش به بالا حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۳، ص۲۴.
  8. پرش به بالا حمیری، الروض المعطار، ۱۹۸۴ق، ص۲۶۶.
  9. پرش به بالا علی، حجاز در صدر اسلام، ۱۳۷۵ش، ص۲۹۱.
  10. پرش به بالا صالحی شامی، سبل الهدی، ۱۴۱۴ق، ج۹، ص۳۹؛ مقریزی، إمتاع الأسماع، ۱۴۲۰ق، ج۷، ص۲۵۹.
  11. پرش به بالا ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۲۳۲؛ حمیری، الروض المعطار، ۱۹۸۴ق، ص۲۶۶؛ ابن کثیر دمشقی، البدایه و النهایه، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۷۳.
  12. پرش به بالا بکری، معجم ما استعجم، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۶۳۳؛ علی، حجاز در صدر اسلام، ۱۳۷۵ش، ص۲۸۹–۲۹۰.
  13. پرش به بالا علی، حجاز در صدر اسلام، ۱۳۷۵ش، ص۲۹۰.
  14. پرش به بالا حمیری، الروض المعطار، ۱۹۸۴ق، ص۲۶۶.
  15. پرش به بالا هروی، الإشارات، ۱۴۲۳ق، ص۷۴؛ حمیری، الروض المعطار، ۱۹۸۴ق، ص۲۶۶؛ بغدادی، مراصد الإطلاع، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۶۰۱.
  16. پرش به بالا بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۵، ص۵۴۳؛ ابن اثیر، أسد الغابه، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۳۵۷؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۲۵۳؛ سمعانی، الأنساب، ۱۳۸۲ق، ج۱۰، ص۶۵.
  17. پرش به بالا برای نمونه رجوع کنید به: یعقوبی، تاریخ یعقوبی، بیروت، ج۲، ص۱۷۱؛ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۳۳۹.
  18. پرش به بالا ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۱،ص:۲۵۳؛ ابن سیدالناس، عیون الأثر، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۲۷۰؛ قاضی ابرقوه، سیرت رسول الله، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۹۷۱.
  19. پرش به بالا بسوی، المعرفه و التاریخ، ۱۴۰۱ق، ج۱، ص۵۶۴.
  20. پرش به بالا حمیری، الروض المعطار، ۱۹۸۴ق، ص۲۶۶.
  21. پرش به بالا هروی، الإشارات، ۱۴۲۳ق، ص۷۴.
  22. پرش به بالا ابن حجر، الإصابه، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۱۲۷؛ ج۴، ص۱۰۸؛ ج۶، ص۲۹؛ ابن کثیر دشقی، البدایه و النهایه، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۲۷؛ ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۱۳ق، ج۵، ص۴۱۴.
  23. پرش به بالا سمعانی، الأنساب، ۱۳۸۲ش، ج۶، ص۷۲-۷۴.
  24. پرش به بالا دینوری، الأخبار الطوال، ۱۳۶۸ش، ص۲۵۹.
  25. پرش به بالا طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۶۱۲؛ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۸۸م، ص۳۶۴.
  26. پرش به بالا طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ش، ج۶، ص۴۸۸.
  27. پرش به بالا علی، حجاز در صدر اسلام، ۱۳۷۵ش، ص۲۹۱؛ بغدادی، مراصد الإطلاع، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۶۰۱.
  28. پرش به بالا فراهانی، سفرنامه میرزا فراهانی، ۱۳۶۲ش، ص۲۴۱.
  29. پرش به بالا شراب، المعالم الأثیره، ۱۴۱۱ق، ص۱۲۵.
  30. پرش به بالا قاضی عسکر، ربذه کجاست؟، تابستان ۱۳۸۳، ص۱۲۹-۱۵۰.

یادداشت‌ها

  1. پرش به بالا ربذه در لغت به معنای سختی و شدت دانسته شده(زبیدی، تاج العروس، بیروت، ج۵، ص۳۶۷؛ حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۳، ص۲۴.) و به همین جهت ریسمان پشمی بر گردن شتر را نیز ربذه می‌گویند(حمیری، الروض المعطار، ۱۹۸۴ق، ص۲۶۶.) و یا در مقابل به معنای سستی در کار نیز گفته شده است.(فراهیدی، کتاب العین، قم، ج۸، ص۱۸۳؛ ابن منظور، لسان العرب، بیروت، ج۳، ص۴۹۱.) از مکانی با نام ربذه در مرزهای روم نیز یاد شده است.(حمیری، الروض المعطار، ۱۹۸۴ق، ص۲۶۷)
  2. پرش به بالا هرچند برخی معتقدند که وی به علت اعتراض و با اختیار خود مدینه را ترک کرده و ربذه را برای زندگی انتخاب کرده است.(ابن سعد، طبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۴، ص۱۷۱؛ حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۳، ص۲۴.) برخی چنین گزارش کرده‌اند که ابوذر بعد از رفتن به ربذه از سوی عثمان مورد عنایت قرار گرفته و برای او مقرری و چهارپایانی اختصاص داده شد.(طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ش، ج۴، ص۲۸۴؛ ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۵۸۸.)

منابع

  • ابن أثیر، أبوالحسن علی بن محمد الجزری، أسد الغابه فی معرفه الصحابه، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۹ق.
  • ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الإصابه فی تمییز الصحابه، تحقیق عبدالموجود و معوض، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق.
  • ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد، دیوان المبتدأ و الخبر فی تاریخ العرب و البربر و…، تحقیق خلیل شحاده، بیروت، دارالفکر، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
  • ابن سعد، محمد بن منیع الهاشمی البصری، الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۰ق.
  • ابن سیدالناس، أبوالفتح محمد، عیون الأثر فی فنون المغازی و الشمائل و السیر، تعلیق ابراهیم محمد رمضان، بیروت، دارالقلم، ۱۴۱۴ق.
  • ابن عبدالبر، أبو عمر یوسف بن عبدالله بن محمد، الاستیعاب فی معرفه الأصحاب، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت، دارالجیل، ۱۴۱۲ق.
  • ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق.
  • ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت،‌ دار صادر، چاپ سوم، بی‌تا.
  • اسکندری، نصر بن عبدالرحمن، الأمکنه و المیاه و الجبال و الآثار و نحوها المذکوره فی الأخبار و الآثار، ریاض، مرکز الملک فیصل للبحوث و الدراسات الاسلامیه، ۱۴۲۵ق.
  • بسوی، أبویوسف یعقوب بن سفیان، کتاب المعرفه و التاریخ، تحقیق اکرم ضیاء العمری، بیروت، مؤسسه الرساله، چاپ دوم، ۱۴۰۱ق.
  • بغدادی، ابن عبد الحق، صفی الدین عبد المومن، مراصد الإطلاع علی أسماء الأمکنه و البقاع، دارالجیل، بیروت، ۱۴۱۲ق.
  • بکری، عبدالله بن عبدالعزیز، معجم ما استعجم من أسماء البلاد و المواضع، بیروت، عالم الکتب، چاپ سوم، ۱۴۰۳ق.
  • بلاذری، أبوالحسن أحمد بن یحیی، فتوح البلدان، بیروت،‌ دار و مکتبه الهلال، ۱۹۸۸م.
  • بلاذری، أحمد بن یحیی بن جابر، انساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۷ق.
  • حموی، شهاب الدین ابوعبد الله یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت،‌ دار صادر، چاپ دوم، ۱۹۹۵م.
  • حمیری، محمد بن عبدالمنعم، الروض المعطار فی خبر الأقطار، بیروت، مکتبه لبنان ناشرون، چاپ دوم، ۱۹۸۴م.
  • دینوری، احمد بن داود، اخبار الطوال، تحقیق عبد المنعم عامر، قم، منشورات الرضی، ۱۳۶۸ش.
  • ذهبی، شمس الدین محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، تحقیق تدمری، بیروت، دارالکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
  • زبیدی، مرتضی محمد بن محمد، تاج العروس، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالفکر، بی‌تا.
  • سمعانی أبو سعید عبد الکریم بن محمد، الأنساب، تحقیق عبدالرحمن بن یحیی المعلمی، حیدرآباد، مجلس دائره المعارف العثمانیه، ۱۳۸۲ق.
  • شراب، محمد محمد حسن، المعالم الأثیره فی السنه و السیره، بیروت، دارالشامیه، ۱۴۱۱ق.
  • صالحی الشامی، محمد بن یوسف، سبل الهدی و الرشاد فی سیره خیر العباد، تحقیق عبدالموجود و معوض، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۴ق.
  • طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد أبوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ش.
  • علی، صالح احمد، حجاز در صدر اسلام، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران، نشر مشعر، ۱۳۷۵ش.
  • فراهانی، محمد حسین بن مهدی، سفرنامه میرزا محمد حسین فراهانی، تهران، فردوسی، ۱۳۶۲ش.
  • فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، قم، نشر هجرت، چاپ دوم، بی‌تا.
  • قاضی ابرقوه، رفیع الدین اسحاق بن محمد همدانی، سیرت رسول الله، تحقیق اصغر مهدوی، تهران، خوارزمی، چاپ سوم، ۱۳۷۷ش.
  • قاضی عسکر، علی، ربذه کجاست؟، مجله میقات حج، تابستان ۱۳۸۳، شماره ۴۸.
  • مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، قم، دارالهجره، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
  • مقریزی، تقی الدین أحمد بن علی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفده و المتاع، تحقیق محمد عبدالحمید النمیسی، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۲۰ق.
  • هروی، علی بن ابوبکر، الإشارات إلی معرفه الزیارات، قاهره، مکتبه الثقافه الدینیه، ۱۴۲۳ق.
  • یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، تاریخ یعقوبی، بیروت، دار صادر، بی‌تا.

منبع: ویکی شیعه

دکمه بازگشت به بالا