رابطه پلورالیسم دینی با خاتمیّت را بیان کرده و توضیح دهید که آیا این دو با هم سازگاری دارند؟

رابطه پلورالیسم دینی با خاتمیّت را بیان کرده و توضیح دهید که…

سوال

رابطه پلورالیسم دینی با خاتمیّت را بیان کرده و توضیح دهید که آیا این دو با هم سازگاری دارند؟

پاسخ

پاسخ مناسب به سؤال مذکور احتیاج به بررسی مفاهیمی همچون خاتمیّت و پلورالیسم دینی دارد؛ چرا که فهم سؤال و توجّه دقیق به آن و واژه های به کار رفته در آن، خود بخشی از پاسخ را در بر می گیرد.
الف) خاتمیّت:
تاریخ بشری شاهد ظهور پیامبران متعدد آسمانی و همچنین ادیان و شرایع متکثّری بوده است و می توان از یک نظر علت این تکثّر را در اختلاف استعداد انسان ها و شرائط محیطی و اجتماعی، جستجو کرد. سیر حکمت و تحوّل انسان در پذیرفتن و تحمّل بار سنگین امانت الهی و وضع شریعت و ارسال کتب آسمانی سیر صعودی و تکاملی داشته است به این صورت که، گذشت زمان و ارسال رسل و همچنین شکوفائی و به بار نشستن استعدادهای آدمی زمینه تکامل ادیان را از دو جهت کمّی و کیفی به وجود آورده است؛ چرا که انسانها در مدرسه ادیان همانند دانش آموزان مقطع ابتدائی اند که برای نیل به مدارج عالی می بایست گام به گام رو به جلو روند و همان طور که مواد درسی دوره های مختلف مدارس، پایه و مکمّل یکدیگرند به همین شکل نیز آئین ها و شرایع مختلف آسمانی مؤیّد و کامل کننده یکدیگرند.[1] در عصرهای مختلف و ظهور ادیان الهی، در شریعت یعنی احکام فرعی، براساس شرائط زمانی و مکانی تفاوت هایی صورت گرفته است. ولی با وجود این روح دین و دین داری در همه‌زمانها،‌تسلیم محض بودن در برابر خداوند متعال و دوری از خود محوری و مبارزه با طاغوت ها در تمام ابعاد فردی و اجتماعی زندگی بشری بوده است.
با پذیرش این تکثّری که در سیر زندگی بشر واقع شده و پیامبرانی که ظهور کرده اند و ادیان و شرایع مختلفی را آورده اند و با ایمان به همه آنها و با توجه به آیات و روایات زیادی که وارد شده، این مسئله نیز از مسلّمات و بدیهی ترین مسائل دین است که پیامبر گرامی اسلام حضرت محمد ـ صلی الله علیه و آله ـ خاتم النبیین است. خاتم به عنوان یکی از صفات پیامبر اسلام ـ صلی الله علیه و آله ـ در قرآن و همچنین در روایات مطرح شده است خداوند در قرآن کریم می فرماید: « ماکان محمدٌ ابا أَحد من رجالکم و لکن رسول الله و خاتم النّبیین» [2] (حضرت محمد ـ صلی الله علیه و آله ـ پدر هیچ یک از مردان شما نیست بلکه او رسول الله و خاتم الانبیاء است.)
روایت بسیار مشهوری از طریق اهلِ سنّت و شیعه رسیده است که پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ به امیرالمؤمنین ـ علیه السلام ـ فرمودند: «انت منی بمنزله هارون من موسی الاّ انّه لا نبیَّ بعدی» (نسبت تو با من نسبت هارون است با موسی با این تفاوت که بعد از من پیامبری نخواهد بود.) با توجه به آیات و روایات زیادی که در این زمینه وارد شده است آنچه مسلّم و قطعی است این است که پیامبر اسلام ـ صلی الله علیه و آله ـ آخرین پیامبر و شریعت وی آخرین شریعت و ختم کننده نبوت است.

پلورالیسم دینی:
آنچه مورد نظر طرفداران پلورالیسم است این مطلب است که همه ادیان چهره­های یک حقیقت واحد هستند. ادیان گوناگون برداشت­های خاص انسان­ها از آن امر مطلق­اند. و ادیان تفسیر مواجهه با آن حقیقت است و این تفاسیر مختلف که موجب تعدد ادیان است ناشی از عوامل انسانی و تاریخی است.[3] همچنان که انسانها دارای افکار و سلیقه های مختلف هستند و هر فکر و سلیقه هم برای خود محترم است و هیچ کس حق ندارد به پیروان ادیان دیگر به چشم حقارت نگاه کند؛ چنان که عده ای اسلام را پذیرفته اند و مسلمان هستند دیگرانی هم هستند که مسیحیّت یا بودیسم یا آئین های دیگری را قبول دارند. صاحبان این اندیشه در توجیه سخنان خود می گویند: همان گونه که پلورالیسم و تکثّرگرایی در عرصه هایی همچون سیاست و اقتصاد امری مطلوب و مفید است، در عرصه دین و فرهنگ هم باید وجود داشته باشد و باید زمینه بروز و ظهور همه‌ ادیان را در جامعه کاملاً باز گذاشت و از نظر اعتقادی و باور قلبی نیز باید معتقد باشیم که برتری میان ادیان وجود ندارد و پذیرش هر یک از آنها کارکرد و ارزشی برابر با پذیرش سایر ادیان دارد و تقسیم آنها به حق و باطل، کامل و ناقص و خوب و بد و عناوین دیگری نظیر آنها کاملاً بی اساس و بی معناست.

نتیجه گیری:
آنچه خاتمیّت بیانگر آن است این مطلب است که دین اسلام آخرین دین و پیام الهی است که توسط حضرت محمد ـ صلی الله علیه و آله ـ به مردم ابلاغ شده است و بعد از آن هیچ پیامبر و شریعتی ظهور نخواهد کرد. از یک سو این سخن برای نفی تکثّرگرایی کافی نیست. بلکه ناسخ بودن دین اسلام نسبت به ادیان گذشته هم باید اثبات شود یعنی؛ این مطلب هم باید اثبات شود که با آمدن دین جدید ملتزم شدن به ادیان قبلی روا نیست و این سخن با مراجعه به آیات قرآن و روایات به دست می آید چرا که بسیاری از آیات قرآن بیانگر دعوت از اهل کتاب است که ایمان به رسول خدا و قرآن بیاورند مثل « و آمِنُوا بما انزلتُ مصدِّقاً‌لِما معکم و لا تکونُوا اوّل کافرِ به» [4] و همچنین روایات متعدّدی بر این مطلب دلالت دارد مثل روایت پیامبر اکرم ـ صلی الله علیه و آله ـ که صریحاً‌ فرموده: «ان الله عزوجل جعل کتابی المهیمن علی کتبهم الناسخ لها.»[5] علاوه بر ادله نقلی و با توجّه به تحریفاتی که در کتب ادیان قبلی رخ داده است و تحقیقات تاریخی و آیات قرآن که به وقوع تحریف شهادت می دهند، عقل نیز در اینجا حکم می‌کند که باید به دین جدید ملتزم شد و ادیان گذشته از اعتبار ساقط اند و نمی توانند بشریت را به سرمنزل مقصود برسانند. ولی از سوی دیگر خاتمیّت و کمال دو امر متلازم اند یعنی ممکن نیست دین و آئین خود را خاتم ادیان بداند و داعیه کمال نداشته باشد و یا این که داعیه کمال داشته باشد و خود را به عنوان دین خاتم معرفی ننماید.[6] ادعای نظریه تکثّرگرایی این است که تمام ادیان حق هستند و نباید سخن از برتری میان ادیان گفت و تقسیم آنها به حق و باطل و کمال و نقص نمی تواند مقبول واقع شود. در حالی که قرآن کریم با بیانی صریح ندای خاتمیّت سر داده و از کمال و برتری دین اسلام سخن می گوید پس چگونه پلورالیسم دینی می تواند با خاتمیّت سازگار باشد.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ جوادی آملی، عبدالله، شریعت در آینه معرفت، قم، نشر اسراء.
2ـ قدردان قراملکی، محمد حسن، اسلام و نسخ ادیان، کیهان اندیشه شماره 83.
3ـ مصباح یزدی، محمد تقی، کاوشها و چالشها، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
4ـ مطهری، مرتضی، خاتمیت، تهران، انتشارات صدرا.

پی نوشت ها:
[1]. قدردان قراملکی، محمد حسن، اسلام و نسخ ادیان، کیهان اندیشه، ش83.
[2]. احزاب/40.
[3]. حسین زاده، محمد، دین شناسی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
[4]. بقره/41: ایمان بیاورید به آنچه که نازل کردم در حالی که آن تصدیق می کند کتب شما را و اوّلین کافر به آن نباشید.
[5]. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج9، ص292، (همانا خداوند عزوجل کتاب مرا مسلط و حاکم و ناسخ کبت ادیان گذشته قرار داده است.)
[6]. جوادی آملی، عبدالله، شریعت در آیه معرفت، قم، نشر اسراء.

سوال “رابطه پلورالیسم دینی با خاتمیّت را بیان کرده و توضیح دهید که آیا این دو با هم سازگاری دارند؟” از طرف اندیشه قم، مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه قم پاسخ داده شد.

دکمه بازگشت به بالا