آیا استضعاف فکری با این‌که خداوند می‌فرماید ما حجت را بر همه تمام می‌کنیم منافات ندارد؟

آیا استضعاف فکری با این‌که خداوند می‌فرماید ما حجت را بر همه…

سوال

آیا استضعاف فکری با این‌که خداوند می‌فرماید ما حجت را بر همه تمام می‌کنیم منافات ندارد؟

پاسخ

قاعده اتمام حجت مثل همه قواعد کلی دیگری است که در نظام افعال و سنن الهی جاری است. یعنی گاهی در مقابل این قواعد کلی موانعی ایجاد می‌شود که این موانع از سوی انسان‌هاست نه خداوند. و می‌توان گفت این قوانین اقتضایی هستند و تمامیت آنها منوط به تحقق شرایط است. و البته خداوند نیز در صورتی که خود فرد تقصیری نداشته باشد او را مورد عفو قرار می‌دهد. به عنوان مثال عدالت یک اصل است ولی فراوان مشاهده می‌شود که در کنار انسان‌های سالم، انسان‌هایی یافت می‌شوند که از توانایی‌های جسمی محرومند و البته علت این نقص عضوها هم فعل الهی نیست بلکه به صورت مستقیم یا غیر مستقیم ناشی از عملکرد خودشان و یا انسان‌های دیگر است. در واقع در تحلیل این مشکل باید همه قوانین و سنن الهی را در نظر گرفت نه فقط یک قانون را. و در این بحث نیز هم لزوم اتمام حجت باید در نظر باشد، هم اصل تأثیر و تأثر افعال انسان بر سرنوشت خود و دیگران و هم وجود تزاحم در عالم ماده و … .
در بحث اتمام حجت نیز آن چه بر خداوند لازم است ارسال رسل و انزال کتب برای همه انسان‌هاست، که یا به صورت جهانی جلوه می‌کند و یا منطقه‌ای. حال این که عده‌ای قدرتمند مانع رسیدن پیام الهی به دیگران شوند یا به دلایل دیگری که موانع این دنیایی محسوب می‌شوند، کسی پیام را دریافت نکند، تکلیفی بر خداوند ایجاد نمی‌کند. البته خداوند متعال نیز شرایط هر بنده را ملاحظه می‌کند. و بر اساس همان شرایط فرد را مورد سؤال و جواب قرار می‌دهد. و به عبارت دیگر تا مقداری که بر هر فردی حجت تمام شده همان مقدار معیار ثواب و عقاب اوست. پس اگر نسبت به اصل اسلام حجت بر کسی تمام شود ولی نسبت به مذهب حق یعنی تشیع مستضعف باشد در واقع تکلیف او همان اسلام آوردن بوده و همان هم ملاک محاسبه خواهد بود. به بیان دیگر اتمام حجت را باید نسبت به ثواب و عقاب سنجید، زیرا خداوند هیچ کس را بدون اتمام حجت، مکلف به چیزی نمی‌کند. با این حال خداوند متعال بر اساس قاعده «لا یکلف الله نفسا الا وسعها[1]» فرد بی تقصیر را مجازات نمی‌کند. چنانکه در روایات نیز آمده است که «خداوند بر انسانها با چیزی که به آنها داده و شناسانده احتجاج می‌کند[2]». از اینجا نتیجه می‌شود که برخی از پیروان ادیان و یا مذاهبی که بر حق نیستد، ممکن است مشمول عفو الهی قرار گیرند. و روشن است که نباید استضعاف این افراد ناشی از عملکرد خودشان باشد. در قرآن کریم آیاتی هست که مستضعفین را نیز مورد ملامت قرار می‌دهد که اگر کسانی دیگر باعث استضعاف شما شدند، چرا شما هجرت نکردید مگر زمین خدا وسیع نبود[3]؟ و یا در آیه‌ای دیگر تصویری از قیامت ارائه می دهد که در آن مستکبرین در پاسخ اعتراض مستضعفان می‌گویند ما مانع ایمان آوردن شما نشدیم و سپس مستضعفان گمراهی خود را به مکر روز و شب نسبت می‌دهند[4]. نتیجه آن که استضعافی که به عنوان عذر در قرآن پذیرفته شده است همان است که با عبارت «لا یستطیعون حیلهً و لا یهتدون سبیلاً[5]»، آمده است. یعنی کسانی که هیچ راه چاره نداشته و راهی به هدایت نیابند. با جمع بندی این آیات روشن می‌شود که خداوند متعال نیز اتمام حجت را در صورتی محقق می‌داند که مانعی بر سر راه آن نباشد. پس واضح است که اصل اتمام حجت ملازم با این نیست که حجت بر همه افراد و نسبت به همه حقایق تمام شود.
نکته دیگر آنکه پرسش شما اختصاصی به مستضعفین ندارد زیرا افرادی که حجت بر آنها تمام نشده فقط ایشان نیستند بلکه اطفال و برخی دیگر از گروههای اجتماعی و کلاً کسانی که شرائط تکلیف را ندارند نیز مشمول همین وضعیت هستند. افرادی مثل دیوانگان، کران و کوران و … از آن جمله اند. مرحوم علامه مجلسی در بحارالانوار بابی را به اطفال و کسانی که حجت بر آنها تمام نشده اختصاص داده است[6]. و در آن روایاتی را آورده که تکلیف آنها را در قیامت مورد بحث قرار داده‌اند..

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ طباطبایی، سید محمد حسین، تفسیر المیزان، ج5، ذیل آیات 97 تا 100 سوره نساء.
2ـ مصباح یزدی، محمد تقی، معارف قرآن (انسان شناسی،…) قم، مؤسسه امام خمینی(ره).
3ـ مصباح یزدی، محمد تقی، پرسشها و پاسخها، قم، مؤسسه امام خمینی(ره).

پی نوشت ها:
[1]. بقره/286.
[2]. محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمه، بیروت، ج2، ص542، ح3315.
[3]. نساء/97.
[4]. سبأ/31ـ33.
[5]. نساء/98.
[6]. ر.ک: مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج5، ص288ـ298، باب 13، در این باب 22 حدیث ذکر شده است.

سوال “آیا استضعاف فکری با این‌که خداوند می‌فرماید ما حجت را بر همه تمام می‌کنیم منافات ندارد؟” از طرف اندیشه قم، مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه قم پاسخ داده شد.

دکمه بازگشت به بالا