آیا در قرآن آیات متشابه وجود دارد؟

پاسخ اجمالی:

وجود آیات متشابه در قرآنطبق آیهی شریفه هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتَابَ مِنْهُ آیَاتٌ مُحْکَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ…(9) او کسی است که این کتاب [آسمانی] را بر تو نازل کرد، که قسمتی از آن، آیات (محکم) [= صریح و روشن] است. که اساس این کتاب میباشد. [و هر گونه پیچیدگی در آیات دیگر، با مراجعه به اینها، برطرف میگردد.] و قسمتی از آن، (متشابه) است …

پاسخ تفصیلی:

تعریف محکم و متشابهمحکم – در مقابل متشابه – به معنای استوار و خلل ناپذیر، از ریشهی «حَکَمَ حَکْماً» به معنای «مَنَعَ مَنعاً» است و معنای بازداشتن و جلوگیری از هرگونه اخلالگری و تباهی را میرساند.
راغب اصفهانی میگوید: حَکَم در اصل به معنای منع نمودن و جلوگیری به کار رفته است، البته جلوگیری از افساد به جهت اصلاح.
بنابراین، به هر گفتاری که رسا و شبهه ناپذیر باشد و مورد کج فهمی قرار نگیرد، مستحکم و خلل ناپذیرباشد،(1) محکم میگویند.
آیات محکم، آیاتی است که مفهوم آن به قدری روشن باشد که جای گفت و گو و بحث در معنای آن وجود نداشته باشد. مثل آیات قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ(2) بگو: خداوند، یکتا و یگانه است، فَاطِرُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوَاجًا وَمِنَ الأنْعَامِ أَزْوَاجًا یَذْرَؤُکُمْ فِیهِ لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ وَهُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ(3) او آفریننده آسمانها و زمین است و از جنس شما همسرانی برای شما قرار داد و جفت هایی از چهارپایان آفرید. و شما را به این وسیله [= بوسیله همسران]زیاد می کند. هیچ چیز همانند او نیست و او شنوا و بیناست!، ذَلِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ لا إِلَهَ إِلا هُوَ خَالِقُ کُلِّ شَیْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ وَکِیلٌ(4) این است پروردگار شما! هیچ معبودی جز او نیست. آفریدگار همه چیز است. او را بپرستید و او نگهبان و مدّبر همه موجودات است. و…
آیات محکمات در قرآن «ام الکتاب»(5) نامیده شده است. امالکتاب یعنی ریشه، مرجع و مفسّر آیات متشابه.(6)
متشابه از ریشهی «شُبْه» (اسم مصدر)، به معنای «مثل و همانند» یا «شَبَه» (مصدر)، به معنای «همانند بودن» است، به گونه ای که این همانندی، مایهی شبهه گردد. زیرا حقیقت پنهان گردیده و حق و باطل به هم آمیخته ،مایهی اشتباه است. از این رو گفتار یا یک کردار حقگونه به صورت باطل جلوهگر شده است و همچنین بالعکس.
راغب اصفهانی دربارهی متشابه در قرآن میگوید: متشابهات قرآن آن است که تفسیرش مشکل میباشد، زیرا نمودِ آنچه هست را ندارد و به چیز دیگری شبیه است.(7) پس کلام حق (قرآن کریم) هرگاه نمودی جز حق داشته باشد و به باطل شباهت داشته باشد، آن را متشابه گویند.(8)

وجود آیات متشابه در قرآنطبق آیهی شریفه هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتَابَ مِنْهُ آیَاتٌ مُحْکَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ…(9) او کسی است که این کتاب [آسمانی] را بر تو نازل کرد، که قسمتی از آن، آیات (محکم) [= صریح و روشن] است. که اساس این کتاب میباشد. [و هر گونه پیچیدگی در آیات دیگر، با مراجعه به اینها، برطرف میگردد.] و قسمتی از آن، (متشابه) است …
بخشی از آیات قرآن،محکم و بخشی دیگر متشابه میباشد ،پس بیتردید آیات متشابه در قرآن وجود دارد.
حال که معنای محکم و متشابه روشن شد و قرآن کریم نیز به وجود آیات متشابه تصریح نموده است، به اقسام تشابه در قرآن اشاره میکنیم:

1 – تشابه اصلیتشابه در آیات قرآن، دو گونه است: تشابه اصلی و عرضی.
تشابه اصلی آن است که به جهت کوتاهی لفظ و بلندی معنا به وجود آمده است. از یک سو الفاظ و کلمات موضوعه در زبان عرب، بیشتر برای افادهی معانی کوتاه و سطحی ساخته شده و گنجایش و کشش معانی گسترده و عمیق را ندارد. و از سوی دیگر قرآن ملتزم بود از واژههای عرب و شیوههای کلامی آنان استفاده کند إِنَّا جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ(10) که ما آن را قرآنی فصیح و عربی قرار دادیم، شاید شما [آن را] درک کنید! از این رو برای معانی والا به ناچار راه کنایه و مجاز و استعاره را پیمود و این خود، بر عرب غریب مینمود، برای نمونه آیهی فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَکِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَمَا رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَلَکِنَّ اللَّهَ رَمَی وَلِیُبْلِیَ الْمُؤْمِنِینَ مِنْهُ بَلاءً حَسَنًا إِنَّ اللَّهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ(11). این شما نبودید که آنها را کشتید. بلکه خداوند آنها را کشت! و این تو نبودی [ای پیامبر که خاک و سنگ به صورت آنها] انداختی. بلکه خدا انداخت! و خدا میخواست مؤمنان را به این وسیله امتحان خوبی کند. خداوند شنوا و داناست.
اشاره به قدرت ناچیز انسان در انجام افعال اختیاری است. در مقابلِ عوامل مؤثر در بهوجود آمدن آن، که همگی با اذن الهی انجام میگیرد. درک این معنا برای عرب آن روز دشوار بود، بنابراین بوی جبر از آن استشمام میگردید.

2 – تشابه عَرَضیتشابه عَرَضی در آن دسته از آیات است که درآغازِ اسلام متشابه نبوده، مسلمانان با سلامت طبع و خلوص نیت با آن برخورد میکردند. بدین لحاظ معنا و مراد آن را به خوبی درک نموده، هیچ گاه این آیه شبههای ایجاد نمیکرد.
ولی پس از به وجود آمدن مسائل کلامی و رایج شدن برخی مطالب فلسفی که جسته و گریخته به گونهای ناپخته از یونان به این دیار راه پیدا کرده بود، بر چهرهی بسیاری از آیات هالهای از غبار ابهام نمودار گشت. آیاتی که تا دیروز از محکمات بود، امروز بخاطر شبهاتی که مردم عوام توان شناخت آن و تشخیص آن از ح را نداشتند ،در زمرهی متشابهات درآمد.
به عنوان مثال، در آیهی شریفهی یَوْمَ یُکْشَفُ عَنْ سَاقٍ وَیُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ فَلا یَسْتَطِیعُونَ(12) [به خاطر بیاورید] روزی را که ساق پاها [از وحشت] برهنه میگردد و دعوت به سجود میشوند، امّا نمیتوانند [سجود کنند]. که کلمهی «سَاقٍ»در آن به کار رفته است. استعمال لفظ «سَاقٍ» در متعارف عرب، کنایه از شدت و وخامت امر است، چنانچه گفتهاند: «و قامت الحرب علی ساق. جنگ بر پا ایستاد» یعنی شدت گرفت. «کشف ساق» کنایه از آمادگی کامل برای انجام کار است، یعنی دامن به کمر زدن. زیرا لازمهی آن، کشف ساق پا است. این آیه طبق استعمال متعارف، دلالت بر آن دارد که روز قیامت اوضاع شدت یافته، رو به وخامت میگذاردوکفار در حالت سختی قرار میگیرند.(13) ولی اشاعره و اهل تجسم آن را به ظاهر لفظ گرفته ،گفتهاند: «مقصود، ساق پای خدا است که در آن روزبرهنه شود و کفار مأمور به سجود گردند و نتوانند.»(14)
بنابراین این آیه در اصل از محکمات بوده ولی عده ای باانحراف از مسیر حق آن را تفسیر به رای کردند و مردم عادی را در فهم آیه به شک انداختند.

فلسفهی وجود آیات متشابه در قرآن کریمبا اینکه قرآن نور و روشنایی و سخن حق و آشکار است و برای هدایت عموم مردم آمده است، چرا آیات متشابه دارد و چرا محتوای بعضی از آیات آن چند وجه دارد که موجب سوء استفادهی فتنه انگیزان شود؟
ممکن است جهات زیر، سرّ وجود آیات متشابه باشد:
1ـ الفاظ و عباراتی که در گفت و گوهای انسانها به کار میرود، تنها برای نیازمندیهای روزمره بهوجود آمده و به همین دلیل، به محض این که از دایرهی زندگی محدود مادی بشر خارج شویم و سخن دربارهی ماوراء الطبیعت، به میان آید، به روشنی میبینیم که الفاظ ما قالب آن معانی نیست و ناچاریم کلماتی را به کار بریم که از جهات مختلفی نارسایی دارد،همین نارساییهای کلمات، سرچشمهی قسمت قابل توجهی از متشابهات قرآن است.(15)
2ـ بسیاری از حقایق، مربوط به جهان دیگر یا جهان ماورای طبیعت است که از افق افکار ما دور می باشد و ما به حکم محدود بودن در زندان زمان و مکان، قادر به درک عمق آنها نیستیم. این نارسایی افکار ما و بلند بودن افق آن معانی، سبب دیگری برای تشابه قسمتی از آیات است. مانند بعضی از آیات مربوط به قیامت و امثال آن.(16)
علامهی طباطباییرحمه الله میفرماید: «سراسر قرآن محکم است، ولی چون در نزول به نشئهی فکر بشر غیر معصوم میرسد، تشابه صورت میگیرد. همانگونه که باران پیش از فرود آمدن بر زمین، کف ندارد، ولی پس از فرود و حرکت بر زمین در آن کف ایجاد میشود. از آسمان معرفت نیز کفِ متشابه نازل نشده است بلکه با بارش آن بر درک ناقص بشری تشابه ایجاد شده است».(17)
3ـ صاحبان عقل و علما، اندیشههای خود را به کار گرفته و با تلاش و کوشش و دقت و استدلال به مقصود حقیقی خداوند پی برند و بدین وسیله مراتب فضل و برتری آنان، بر سایر مردم روشن شود و به مراتب عالی برسند.(18)
4ـ سری دیگر که اخبار اهلبیت ـ علیهم السلام ـ نیز آن را تأیید کرده اند، این است که وجود این گونه آیات در قرآن، نیاز شدید مردم را به پیشوایان الهی (راسخان در علم) و پیامبرصلی الله علیه وآله و اوصیای او روشن میسازد و سبب میشود که مردم، به جهت نیاز علمی به سراغ آنان بروند و رهبری ایشان را به رسمیت بشناسند و از علوم دیگر و راهنماییهای مختلف آنان نیز استفاده کنند.(19)

________________________________________

پاورقی:

1. معرفت، محمد هادی، علوم قرآنی، ص 271.
2. اخلاص : 1 .
3. شوری : 11 .
4. انعام : 102 .
5. آل عمران : 7 .
6. مکارم شیرازی ، ناصر . تفسیر نمونه، ج 2، ص32.
7. راغب اصفهانی ، مفردات الفاظ القرآن ، بیروت ، دارالصامیه ، اول ، 1416 ه ق ، ص443 .
8. معرفت، محمد هادی، علوم قرآنی، ص 273.
9. آل عمران : 7 .
10. زخرف: 3.
11. انفال: 17.
12. قلم: 42.
13. اکتشاف، ج 4، ص 592.
14. معرفت، محمد هادی، علوم قرآنی، ص 285.
15. تفسیر نمونه، ج 2، ص 323.
16. همان.
17. جوادی آملی، قرآن در قرآن، ص 416.
18. طوسی، التبیان، ج 2، ص 9. نهاوندی، نغمات الرحمن، ج 1، ص 20.
19. تفسیر نمونه، ج 2 ص 324 . جوادی آملی، قرآن در قرآن، ص 418.

منبع: نرم افزار پاسخ

دکمه بازگشت به بالا