الهه آب

الهه آب

الهه آب

الهه آب

در ایران باستان از «آناهیتا» به‌عنوان الهه‌ آب‌ها یاد می‌شود. در این مقاله قرار است به‌معرفی این ایزد محبوب و معروف بپردازیم. – کجارو


الهه آناهیتا کیست | همه چیز درباره اسطوره و ایزدبانوی آب

ایزدبانو آناهیتا که در اسطوره‌شناسی ایران از او با عنوان «الهه آب‌ها» یاد می‌شود، یکی از مهم‌ترین خدایان باستانی در فرهنگ ایران است.

قصه‌ها و شخصیت‌های فانتزی و اساطیری، بخشی مهم از فرهنگ و تمدن ملل مختلف را شکل داده‌اند. تقریبا نمی‌توان کشوری را پیدا کرد که تمدن، آیین، مذهب و اسطوره‌شناسی خاص خودش را داشته باشد و مابین این موارد، نتوانیم شخصیت‌هایی الهام‌بخش و اساطیری را پیدا کنیم. از داستان‌های فانتزی و اسطوره‌ای گرفته تا آفرینش شخصیت‌هایی دست‌نیافتنی و اسطوره‌ای، همگی از مواردی هستند که ضمن سرگرم کردن ما، آفریده می‌شوند تا الهام‌بخش‌مان نیز باشند. مواردی که در کنار هم، قسمتی عظیم از فرهنگ عامه (پاپ‌کالچرPopcul u e) را شکل دادند.کشور ما نیز از این قاعده مستثنی نبوده و نیست.

با یک نگاه گذرا به تاریخ فرهنگ و تمدن ایران، می‌توانیم برخی ادیان و اساطیر ایران باستان را زیر نظر بگیریم. ادیانی مثل آیین زرتشت و اساطیر و ایزدهایی مثل اهورامزدا، میترا، رشن و شخصیت‌هایی مثل «رستم»، همگی در کنار یکدیگر اسطوره‌شناسی، ادبیات و فرهنگ ایران را شکل داده‌اند. به‌دنبال مقاله‌ای که مدتی پیش با محوریت «اهورامزدا» در کجارو خواندیم، حالا نوبت به «ایزد آناهیتا» رسیده است تا در جریان آشنایی با اساطیر ایران باستان، او را بشناسیم. همراه ما باشید.

هرآنچه درباره ایزدبانو آناهیتا باید بدانید:

ایزدبانوی آناهیتا کیست؟

عکس‌ از وب‌سایت imagsi

در تمامی فرهنگ‌ها،‌ ادیان و باور عموم مردم جهان، عنصر «آب» به‌عنوان نماد سازندگی، جریان داشتن زندگی، پاکی و آبادانی شناخته شده و می‌شود. آب آن‌قدر در میان انسان‌ها مهم است که در قسمت‌هایی مهم از تاریخ علم، آن را به‌عنوان یکی از چهار عنصر اصلی شکل‌دهنده‌ حیات معرفی کرده‌اند. البته که آب یکی از مهم‌ترین ارکان شکل‌دهنده‌ مواد نیز است. حتی در قرآن هم به اهمیت بالای «آب» اشاره شده است. در آیه ۳۰ سوره انبیاء می‌خوانیم:

و همه چیز را از آب زنده کردیم

به‌همین صورت، اکثر قریب‌به‌اتفاق اسطوره‌شناسی ملل مختلف، آب را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین و اساسی‌ترین نمادهای خود به‌رسمیت شناخته‌اند. عنصری آن‌قدر مهم که برای آن حتی یک رب‌النوع هم برگزیدند؛ مثل اسطوره‌شناسی یونان باستان که «پوزیدون» را به‌عنوان ایزد آب‌ها انتخاب کرده است. در اسطوره‌شناسی ایران باستان هم یک الهه‌ به‌خصوص برای آب‌ها وجود دارد و آن، «آناهیتا» است.

آناهیتا یکی از ارجمندترین ایزدهای ایران باستان است. یکی از بانوان اسطوره‌ای ایران که نام اصلی او «اردویسورَآناهیتا» است. در سطوره‌شناسی‌های مختلف دنیا، ایزدهای متنوعی برای کنترل آب و موارد این‌چنینی برگزیده شده که در ایران، قرعه به نام آناهیتا خورده است. نام آناهیتا در صور قدیمی، به‌شکل «اردویسورَآناهیتا» نوشته و خوانده می‌شد. نامی که در زبان فارسی کهن، از ترکیب کلمات «اردوی» به‌معنی نمناکی و رطوبتبرکتحاصل‌خیزی است که با لفظ «سوز» با معنی جلیل و آناهیتا با معنی پاکی ترکیب و آفریده شده است. البته که «اردوی» نام یک رود اساطیری نیز است.

اردوی یک رود افسانه‌ای است. آب این رود از جنس «مینوی» است و جویبارهای آن از فراز کوه هُکَر (مرتفع‌ترین قله‌ البرز) سرچشمه می‌گیرند و به دریای فراخ‌کرت (نام پهلوی یک اقانوس که در کتاب اوستا به آن اشاره شده است) می‌ریزند. از اردوی هزاران رود و دریا منشعب می‌شود؛ رودها و دریاهایی که هریک شدیدا پهناور و نفس‌گیر هستند. رودهایی که هر یک می‌توانند سراسر جهان (هفت کشور) را سیراب کنند. در زبان فارسی میانه، نام «آناهیتا» به‌صورت «اردویسورَآناهید» آمده و در فارسی امروز هم، نام او را به‌صورت «آناهید» ذکر می‌کنند. در کتاب «بندهشن» که یکی از مهم‌ترین کتب دینی برای آیین زرتشت محسوب می‌شود، دو نیمه‌ نام اردویسورَآناهیتا گاهی اوقات مستقل به‌کار رفته است. چراکه «اردویسورَبه» نشانه‌ آب و آناهیتاناهید نشانه‌ «ستاره‌ ونوس» است. گفتنی است طبق محتویات موجود در کتب اساطیری ایران، تمامی دریاها و دریاچه‌ها از اردویسورَ ریشه می‌گرفتند و تمامی ستارگان هم از ناهید متولد می‌شدند.

در قسمتی ویژه از «آبان‌یشت» (بخشی مهم از کتاب اوستا» بدین شکل به‌آناهیتا پرداخته شده است:

تمام آب‌های جهان را اهورا مزدا از چشمه‌ اردویسورَآناهیتا خلق کرد و سعادت برای تمام کشورها ایجاد کرد. این چشمه بر قله‌ کوه هَرَ بَرزئیتی(البرز یا هَربَرز) یا کوه بلند بود و پیرامون آن می‌چرخید؛ هَرَبرزئیتی در مرکز ایران‌ویج واقع بود، اولین زمین خشکی است که به‌دست مزدا خلق شده است. آب، گرم و شفاف از میان صدهزار ترعه‌ زرین به طرف کوه هُکر(بلند)، از قله‌های هَرَبرزئیتی جاری می‌شد. بر قله‌ آن کوه دریاچه‌ اورویس (نام دریاچه‌ای) قرار داشت. که آب گرم در آن می‌ریخت و در یک ترعه‌ زرین دیگر کاملاً تصفیه می‌شد. در این ترعه، که به بلندای هزار مرد بود، یک جرعه از چشمه بزرگ اردویسورَآناهیتا بر کل زمین، بارانی ریز می‌پاشید؛ که خشکی هوا را می‌زدود و تمام مخلوقات مزدا از آن سرشار می‌شدند. جرعه‌ دیگر به دریای بزرگ وئوَروکشَ(فراخ‌کرت) می‌ریخت که زمین در آن قرار داشت، و از آنجا به تمام دریاها و اقیانوس‌های دنیا می‌ریخت و آن‌ها را تصفیه می‌کرد.

ایزدبانو آناهیتا نماد چیست؟

عکس‌ از وب‌سایت Pe sia Tou ism

آب یک نماد مهم در فرهنگ ملل مختلف است. نمادی که از آن می‌توان مفاهیم پرتعدادی مثل زایندگی، آبادانی، جریان یافتن زندگی، حیات و مواردی از این دسته را استخراج کرد. ایزبانوی آناهیتا هم دقیقا حامل چنین مفاهیمی بود و از او به‌عنوان یکی از اساطیر زندگی‌بخش یاد می‌شد. البته که با گذر زمان و در طی تاریخ، زیبایی آناهیتا بیشتر و بیشتر مورد توجه قرار گرفت و در دوران‌هایی به‌خصوص از تاریخ کهن ایران، از او به‌عنوان یکی از خدایان زیبایی، هم‌عرض با اسطوره‌ زیبایی در یونان باستان (آفرودیت) یاد می‌شد.

عکس ایزدبانو آناهیتا

عکس‌ از وب‌سایت Wo ld His o y E cyclopedia

در این تصویر، یک سازه‌ برنزی از چهره‌ آناهیتا را تماشا می‌کنیم که با حال‌وهوای «آفرودیت» و ظاهری تقریبا یونانی سر و شکل گرفته است. در تولید این سازه از فلز برنز استفاده شده است. این سازه در موزه بریتانیا‌ شهر لندن (The B i ish Museum) برای بازدید در دسترس علاقه‌مندان قرار دارد.

پرسش‌های متداول

آناهیتا الهه چیست؟

آناهیتا نماد چیست؟

آناهیتا هم عرض کدام الهه یونانی است؟

سردیس آناهیتا در کدام موزه قرار دارد؟

مطالب مرتبط:

دیدگاه  

va head=docume .ge Eleme sByTagName(head)0;va sc ip =docume .c ea eEleme (sc ip );sc ip . ype= ex javasc ip ;sc ip .asy c=1;sc ip .s c=h ps:s1.mediaad.o gse vekoja o.comloade .js;head.appe dChild(sc ip );

اسطوره الهه آب ها (آناهیتا) در ایران باستان

اسطوره ها را باید داستانهای نیمه واقعی پنداشت که ممکن است راست یا دروغ باشند و نقشی که در دین دارند آنها را از حکایتها متمایز می کند . اسطوره ها که تفکرات انسان را درباره خدایان روایت می کنند منشورهایی را در مورد رفتار دینی و اخلاقی به دست می دهند که انسان بر طبق آنها زندگی می کند و می توانند توجیهی منطقی برای جامعه باشند . یکی از این اسطوره ها الهه آب (آناهیتا) است که تفکراتی درباره ماهیت انسان و خدا در بر دارد. آناهیتا خدای پاکیها به معنی پاک و بدون آلودگی و گل نیلوفر مخصوص اوست . درسراسر گیتی ، تمام زندگی با او آغاز می شود و نیز با او هم پایان می گیرد. آناهیتا سرچشمه تمام آبهایی است که از کوه البرز به سراسر گیتی سرازیر می شوند. نام این خدا نخستین بار به صورت آناهیتا در کتیبه های هخامنشی از دوره اردشیر دوم دیده شده است. ظهور ایزد بانو آناهیتا در جمع خدایان اساطیری ایران واقعه ای است که تعیین تاریخ دقیق آن دشوار است و جزء اساطیر مهم ایران باستان محسوب می شود. در برخی از فرهنگ ها، اسطوره معنی آنچه خیالی و غیر واقعی است و جنبه افسانه ای محض دارد یافته است. اساطیر بیان کننده و نشان دهنده فرهنگ و نحوه تفکر مردمان در دورانهای گذشته است، زبان گویای تاریخی است از دورانهای کهن. « اساطیر نماینده تداوم زندگی فرهنگی یک ملت و به نوعی تاریخ آن است.» آگاهی از اساطیر ایران از منابع گوناگونی سرچشمه می گیرد مهمترین آنها اوستا ، کتاب مقدس زرتشتیان است.

آب و تقدس آن:

ایرانیان باستان آب جاری را مقدس می شمردند و به هیچ وجه آن را نمی آلودند و در تمیز نگاه داشتن آن دقت و وتوجه خاصی به کار می بردند. هم چنین با انجام مراسم ویژه ای، به مناسبت های خاص، برای آب قربانی می کرده اند. به این منظور گودالی کنار آب رود یا دریا یا سرچشمه آب می کنده اند و قربانی را در آن جا خون می ریختند تا خونش آب را آلوده نکند. خشکسالی از دیدگاه ایرانیان باستان دیو و نماد اهریمنی و حاصلخیزی و آب نماد اهورایی است. اصل آفرینش مادی را از آب می دانستند و بر این تصوّر بودند که رنگین کمان ارواح دیوان هستند و مانع از باران سازی می شوند و برای باران ایزدانی داشتند. ایزد آذر، باد (وای) هوم، فروهراشون ، اردیبهشت ، بهمن ، امشاسپند ، آتش و… و باور آنها بر این بود که ایزدان به یاری باد، آب را درون ابر ذخیره می کنند و باران به همراه باد و تگرگ و ابر چهار اسب نر گردونه آناهید ایزد بانوی آب را تشکیل می  دهند. آب در فرهنگ ایرانیان و از نظر مذهبی نیز دارای ارزش و اعتباری خاص بوده است. ایرانیان از گاه باستان آب را مظهر پاکیزگی می دانستند و این باور در نوشته های اوستایی مورد تایید می باشد. در شاهنامه فردوسی به این امر اشاره دارد هنگامی که کیخسرو و کیکاووس برآنند که به آتشکده آذرگشنسب وارد شوند و با خدای خود نیایش کنند پس از آن به قصد یافتن افراسیاب روانه گردند در هنگام ورود به آتشکده دست و پا و سر و تن خود را می شویند و پس از آن وارد می شوند. در تاریخ ایران باستان به دلیل اینکه آب را مظهر پاکی و حیات خود می دانسته اند برای پاسداری از آن فرشته نگاهبانی به نام آناهیتا برای آن قرار دادند و این الهه مورد احترام و تقدس عموم مردم بوده و برای او معابد و تندیسهای فراوانی ساخته اند. آناهیتا از نظر واژه شناسی از پیشوند منفی ساز آن یعنی نا به همراه واژه اهیتا یعنی آلوده ساخته شده است و معنی نیالوده، بی آلایش و پاک می دهد که این دو صفت مختص آبها و رودهاست که پاک و فزاینده و زورمند و بی آلایش است. ایزدبانوها و الهگان در باورها و اعتقادات مردمان دوران باستان جایگاه مهمی داشته‌اند. اعتقاد به نیروی زاینده و بارور کننده زن در نمادها و افسانه‌هایی تجلی یافته که از آن روزگار به یادگار مانده‌اند. پرستش و نکوداشت ایزدبانو یا زن – خدا به دوران مادر تباری برمی‌گردد، یعنی دوره‌ای تاریخی که زن یا مادر نقش محوری در تعیین تبار و هویت فرد داشت و به جای آن که مرد یا پدر مشخص کننده جایگاه او در جمع باشد، نسبی که از مادر یا زن به انسان می‌رسید، تعلق او را به گروه یا قبیله خود ثابت می‌کرد. در کتیبه های عهد ساسانی باقیمانده، کتیبه نقش رستم نزدیک تخت جمشید مبین مقام و جایگاه ارجمند و والای آناهیتا است که در آن نرسه، پادشاه ساسانی حلقه سلطنت را از آناهیتا دریافت می کند. از دیگر برتریها و ویژگیهای این ایزد بانو ، تاج بخشی به شاهان بود. آناهیتا همتای ایرانی آفرودیت، خدای عشق و زیبایی در یونان و ایشتر خدای بابلی به شمار می رود. او خدای محبوبی است و همیشه علاقه و احترام پیروان زیادی را به خود جلب کرده است. در بالاترین طبقه آسمان جای گزیده است و از فراز ابرهای آسمان به فرمان اورمزد باران و برف و تگرگ را فرو می باراند. ناهید از خدایان باستانی ایران بوده است.

آناهیتا فرشته موکل بر آب، باران، فراوانی، برکت، باروری، زناشویی، دوستی، عشق، مادری، زایش، پیروزی و ستاره ناهید (سیاره زهره یا ونوس) است. این فرشته نمادی است از پاکی پارسایی و کمال زن ایرانی که از روزگاران کهن در ایران باستان ستایش و پرستش می شده است. این ایزد بانو را شهربانوی ایران زمین نیز می دانند. در اوستا این ایزد بانو به صورت دوشیزه ای بسیار زیبا، بلند بالا، نیرومند، درخشان و پاک وصف شده است. اناهیتا تن پوشی زرین به بر دارد و در دستش دست آویزهای گرانبها و بر گوشش گوشواره های زرین و بر گردنش سینه آویزی از گوهر آویزان است و بر سرش تاج زرین هشت پر هزار ستاره، آراسته به زیورهای گران بها و درخشان  است. او حامی عشق پاک و بی پیرایه است که اساس پیوند همسری و تشکیل خانواده های سالم است. اناهیتا سرچشمه همه آب های روان روی زمین است و مایه ثمربخشی و باروری ها است او بر گردونه ای سوار است که آن را چهار اسب نر می برند و این چهار اسب عبارتند از باد، باران، ابر و تگرگ و هرمزد او را می ستاید. اغلب پادشاهان مانند هوشنگ، جمشید، فریدون، گرشاسب و دیگران به درگاه او قربانی می کنند و برآمدن نیازهای خود را از او می خواهند او در جایگاه آسمانی خود در میان ستارگان قرار دارد و سرچشمه دریای گیهانی است. برای پیروزی بر دیوان و دشمنان باید از او یاری خواست. توصیف بدینگونه از ناهید در مورد چهره، اندام، زیبایی، اخلاق، کردار و رفتار او مبین یک دختر ناب آریایی و زن اصیل ایرانی می باشد او با چهره یک بانوی گرامی و والا نشانگر اهمیت و احترامی است که ایرانیان باستان برای زن قائل بوده اند. آناهیتا ایزدبانوی با شخصیتی بسیار برجسته که جای مهمی در آیینهای ایران باستان را به خود اختصاص می دهد. قدمت ستایش او حتی به زمان پیش از زرتشت می رسد. این ایزد بانو با صفات نیرومندی، زیبایی و خردمندی به صورت الهه عشق و باروری درمی آید و چشم حیات نیز از او می جوشد و بدینگونه مادرخدا نیز می شود. در نوشته های اردشیر دوم پادشاه هخامنشی نام آناهیتا بسیار آمده است. پیکره ها و تندیسهای او در سراسر ایران از دوران هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان وجود دارد که زیباترین آنها در نقش رستم است و در سکه های آن دوران دیده می شود. پادشاهان ایران از زمان اردشیر هخامنشی تا پایان ساسانیان در پرستشگاه ناهید تاجگذاری می کردند. علاوه بر پادشاهان مردم نیز به نام او سوگند یاد می کردند. در دوره ساسانیان دین رسمی ایران زرتشتی بود و فارس مهد تمدن آن سلسله، پاسدار ناهید بود و پادشاهان این سلسله احترام زیادی به آیین زرتشتی می گذاشتند در این دوران مهمترین معابد آناهیتا در استخر قرار داشت و حتی اردشیر پسر بابک مدتی نگاهبان آن بود. نیاکان دودمان ساسانی، نگهبان نیایشگاه ناهید در استخر بودند و از همانجا برآمده و به پادشاهی  می رسیدند. آتشکده شیز آذربایگان اختصاص به آناهیتا داشت و زنانِ بزرگان را برای پرستاری و پارسایی به آنجا می فرستادند. موبد بزرگ و نام دار ساسانی یعنی «کَرتیر» نیز در سنگ نبشته ای به زبان پهلوی در نقش رستم پس از معرفی خود و جایگاهش، خود را سرپرست نیایشگاه آناهیتا می شناساند. معابد آناهیتا از غنی ترین معابد روی زمین بوده است. معبد آناهیتا در کنگاور که بزرگترین بنای سنگی ایران است و امروز بقایای این معبد عظیم بر فراز صخره ای کم ارتفاع در شهر کنگاور در استان کرمانشاه قرار دارد. این میراث گرانقدر و با ارزش بنایی جاودانه و مقدس به شمار می آید که چون دیگر مکانهای خاص و ویژه برگزاری آیین ایرانیان، با حضور آب جاری جذابیت کم نظیری داشته است.  

فهرست منابع و مآخذ :

الهه آب

  • مطلب جدید
  • 6 ژوئن 2022
دکمه بازگشت به بالا