احکام خمس 1

فهرست سوالات

فصل اوّل (جایگاه خمس)

اهمیت خمس
پرسش 1. اهمیت خمس را بیان فرمایید. ···

دلیل خمس
پرسش 2 . دلیل وجوب خمس ـ به ویژه خمس درآمد ـ چیست؟···

زمان تشریع خمس
پرسش 3 . اگر خمس سود تجارت و کسب یک فریضه است، چرا دیر هنگام وضع شده و ائمه معصومین علیهم السلام در زمان متأخر آن را واجب کرده اند؟···

فلسفه خمس
پرسش 4 . فلسفه پرداخت خمس چیست؟···

خمس و سادات
پرسش 5 . چرا در اسلام خمس را باید به سادات داد؟ آیا این کار نوعى امتیاز محسوب نمى شود؟···
فصل دوم (محاسبه خمس)

محاسبه خمس
پرسش 6 . راه محاسبه خمس را ذکر نمایید.···
پرسش 7 . آیا شخص مى تواند خودش خمس اموال را محاسبه کند و سپس آنچه را بر او واجب است به مرجع تقلید یا نمایندگان او بدهد؟···
پرسش 8 . کسى که درآمد کسب دارد؛ ولى تا به حال خمس نمى داده و اکنون مى خواهد خودش محاسبه کند و خمس اموال خود را بپردازد؛ باید به چه شکل عمل نماید؟···
کسر خمس
پرسش 9 . کسانى که حقوق ثابت دارند (مانند کارمند، کارگر و …) و از پول خمس داده هزینه هاى زندگى خود را تأمین کرده اند؛ آیا مى توانند این مقدار از مؤونه را از حقوق دریافتى ماه هاى بعد کسر کنند؟···

پس انداز مال مخمس
پرسش 10 . کسى که سر سال، خمس پولش را داده است؛ آیا مى تواند آن را پس انداز کند و براى مخارج زندگى از درآمد سال آینده هزینه نماید؟···
پرسش 11 . شخصى سر سال خمسى، مقدارى مواد غذایى اضافه آورده و خمس آن را پرداخته است. سپس آنها را در طول سال مصرف مى کند و دوباره مقدارى مواد غذایى خریدارى مى کند حال اگر سر سال خمسى مقدارى از آن باقى بماند، چه مقدار باید خمس بدهد؟···

خمس اجناس
پرسش 12 . سر سال خمسى مقدارى مواد غذایى زیاد آمده است؛ آیا به قیمت فعلى باید محاسبه شود یا قیمت خرید نیز کفایت مى کند؟···
پرسش 13 . کسى که دو جور مال دارد و از یکدیگر جدا هستند (یکى مخمس و دیگرى غیرمخمس) آیا مى تواند مخارج سال خود را تنها از مال غیرمخمس تأمین کند؟···

خمس اقساط
پرسش 14 . کسى که مقدارى از نیازهاى زندگى خود را به صورت اقساط بلند مدت (مثلاً سه ساله) تهیه کرده است، آیا مى تواند سر سال خمسى، همه بدهى خود را از درآمد سال کسر کند؟···

خمس بدهى
پرسش 15 . کسى که براى نیازهاى زندگى مبلغى قرض کرده و در آن راه صرف نموده است، آیا مى تواند سر سال مبلغ بدهى را از درآمد سال کم کند؟···

بدهى مؤجل
پرسش 16 . بدهى که به جهت نیاز زندگى بوده و چند ماه بعد از سال خمسى، زمانش فرا مى رسد؛ آیا مى توان هنگام محاسبه مقدار آن را از درآمد کم کرد؟···

خمس مال میت
پرسش 17 . کسى که درآمد کسب داشته و در بین سال از دنیا مى رود، خمس مال او را چگونه حساب کنند؟···

اختلاط مال مخمس
پرسش 18 . اگر مال مخمس با مال غیر مخمس، در یک حساب بانکى جمع شود؛ آیا مى توانیم براى مخارج زندگى نیت کنیم مال غیرمخمس کسر شود؟···

فروش مال مخمس
پرسش 19 . جنسى که به آن خمس تعلق گرفته فروخته ام؛ آیا مى توانم در پولى که به دست آورده ام، تصرف کنم؟ وظیفه ام چیست؟···
فصل سوم (شرایط و زمان پرداخت خمس)

مبدأ سال خمسى
پرسش 20 . شخص از چه زمانى باید سال خمسى داشته باشد؟···

سال شمسى و قمرى
پرسش 21 . آیا سال خمسى باید به «قمرى» باشد یا اینکه مى تواند به «شمسى» نیز قرار گیرد؟···

تغییر سال خمسى
پرسش 22 . آیا تغییر زمان حساب سال خمسى جایز است؟···

نیت در خمس
پرسش 23 . آیا در پرداخت خمس، قصد قربت شرط است؟···

سال خمسى مجرد
پرسش 24 . آیا تعیین سال خمسى بر جوانان مجردى که با پدر و مادر خود زندگى مى کنند، واجب است؟···

سال خمسى نابالغ
پرسش 25 . آیا به جوان نابالغ که سرمایه اى داشته و از آن منافعى به دست آورده، خمس واجب است؟···

سال خمسى فقیر
پرسش 26 . کسى که درآمد او کمتر از مخارجش باشد و در عین حال سر سال مقدارى پول، خوراکى و… زیاد مى آورد، باز هم واجب است حساب سال داشته باشد و خمس بپردازد؟···

سال خمسى چند شغل
پرسش 27 . بنده دو شغل دارم، هم درس مى دهم و هم با ماشین کار مى کنم، آیا مى توانم براى هر کدام حساب سال جداگانه اى قرار دهم؟···
پرسش 28 . کسى که در طول سال یک بار به طور اتفاقى معامله مى کند، از چه زمانى سال خمسى داشته باشد؟···
فصل چهارم (خمس درآمد و حقوق)

خمس حقوق بگیران
پرسش 29 . آیا به حقوق کارمندان دولت خمس تعلق مى گیرد؟···
پرسش 30 . من کارمند دولت هستم. دو روز پیش از سر سال خمسى، حقوقم را به بانک ریخته اند و من از آن بى خبر بوده ام، آیا به آن خمس تعلق مى گیرد؟···
پرسش 31 . اشخاصى که حقوق بگیر دولت هستند، آیا به مجرد واریز شدن حقوق در حساب بانکى شان، در حالى که قبض نکرده اند و سال خمسى آنها برسد، بر آن خمس تعلق مى گیرد و یا اینکه تا قبض نشده، خمس آن واجب نیست؟···

خمس دانشجوى دبیرى
پرسش 32 . دانشجوى دبیرى هستم. مبلغى به عنوان حقوق دریافت مى دارم. آیا با گذشتن یک سال، باید خمس مبلغ اضافه را بپردازم یا نه؟···
خمس درآمد دانشجو
پرسش 33 . آیا به درآمد دانشجویى که تحت تکفّل خانواده است، خمس تعلق مى گیرد؟···

خمس بورسیه
پرسش 34 . آیا به پولى که دانشگاه به عنوان بورسیه مى دهد، خمس تعلق مى گیرد؟···

خمس کمک هزینه
پرسش 35 . آیا به پولى که در مدت تحصیل در دانشگاه به عنوان کمک هزینه دریافت مى شود، خمس تعلق مى گیرد؟···

خمس حق الزحمه
پرسش 36 . آیا به حق الزحمه دانشجویى خمس تعلق مى گیرد؟···

خمس بازنشستگى
پرسش 37 . به حقوق بازنشستگى کارمندان، چه زمانى خمس تعلق مى گیرد؟···

خمس حقوق معوقه
پرسش 38 . آیا خمس حقوقى که از سال قبل به تعویق افتاده و در سال جارى شده، فورا باید پرداخت شود؟···

خمس درآمد زن
پرسش 39 . آیا به درآمد زنى که براى خود کسبى داشته و مخارج او را شوهر مى دهد، خمس تعلق مى گیرد؟···

خمس خانواده شهید
پرسش 40 . آیا به حقوق خانواده شهید که از طرف بنیاد شهید پرداخت مى شود ـ چنانچه سر سال زیاد بیاید ـ خمس تعلق مى گیرد؟··· فصل پنجم (خمس سرمایه و ابزار)

خمس سپرده گذارى
پرسش 41 . آیا به پولى که در بانک سپرده گذارى شده و از درآمد (سود) آن ارتزاق مى شود، خمس تعلق مى گیرد؟···

خمس سرمایه
پرسش 42 . کسى که با سختى سرمایه اى را تهیه کرده است که اگر خمس آن را بدهد با بقیه آن نمى تواند کارى را شروع نماید که با آن مى خواهد امرار معاش کند آیا باید خمس این سرمایه را بدهد؟···

خمس ارزش افزوده
پرسش 43 . خمس سرمایه (مثل زمین، مغازه، ماشین و…) را داده ام؛ پس از چند سال، قیمت آن افزایش پیدا کرده است. آیا به قیمت افزوده، خمس تعلق مى گیرد؟···

خمس سهام بورس
پرسش 44 . آیا سهامى که از سازمان بورس خریدارى مى کنیم، خمس دارد؟···

خمس شرکت
پرسش 45 . اگر شریک من، خمس سهم و سرمایه خود را ندهد، تکلیفم چیست؟ آیا ادامه شرکت با او جایز است؟···

خمس موبایل
پرسش 46 . آیا به تلفن سیار (موبایل) خمس تعلق مى گیرد؟···

خمس محل کار
پرسش 47 . آیا به مطب و کلینیک خمس تعلق مى گیرد؟···

خمس وسایل و ابزار
پرسش 48 . آیا به وسایل کار دندانپزشکى خمس تعلق مى گیرد؟···
فصل ششم (خمس هدیه، عیدى و جایزه)

خمس جایزه
پرسش 49 . آیا جوایز بانکى، چنانچه یک سال از آن بگذرد، خمس دارد؟···
پرسش 50 . آیا به جوایز مسابقات ورزشى و قرآنى، خمس تعلق مى گیرد؟···

خمس سوغاتى
پرسش 51 . آیا سوغاتى که برایمان مى آورند، خمس دارد؟···

خمس هدیه
پرسش 52 . اگر پدر و مادر یا هر شخص دیگر، چیزى به انسان هدیه کنند، آیا باید خمس آن را داد؟···
پرسش 53 . کسى که شیعه است؛ ولى خمس نمى دهد، عین مالى که خمسش را نداده به من هدیه مى کند آیا باید خمس آن را بدهم؟···

خمس و پیروان ادیان
پرسش 54 . کسى که به دادن خمس عقیده ندارد (مانند پیروان ادیان و مذاهب غیرشیعه) مالى به من هدیه مى کند، آیا باید خمس آن را بدهم؟···

خمس عیدى دولت
پرسش 55 . آیا عیدى و پاداشى که دولت به کارمندان مى دهد و به صورت پول نقد و یا سکه طلا است، خمس تعلق مى گیرد؟···

خمس بن کارمندى
پرسش 56 . آیا به بن و کالابرگ هایى که دولت به کارمندان مى دهند، خمس تعلق مى گیرد؟···

خمس بن دانشجویى
پرسش 57 . آیا به بن و کالابرگ هایى که به دانشجویان مى دهند، خمس تعلق مى گیرد؟···

خمس پاداش بازنشستگى
پرسش 58 . آیا به پاداشى که بعد از بازنشستگى به کارمندان مى دهند، خمس تعلق مى گیرد؟···

خمس پول توجیبى
پرسش 59 . آیا به پولى که پدر و مادر جهت تأمین مخارج تحصیل به فرزندان مى پردازند، خمس تعلق مى گیرد؟···
فصل هفتم (خمس مهریه و ارث)

خمس مهریه
پرسش 60 . آیا مهریه زن خمس دارد؟···

خمس ارث
پرسش 61 . ارثى که از خویشان نزدیک (مانند پدر، مادر و همسر) به انسان مى رسد، خمس دارد؟···
پرسش 62 . اگر قیمت روز چیزى که انسان به ارث برده، افزایش یابد و آن را بفروشد، آیا به مقدار افزوده، خمس تعلق مى گیرد؟···
پرسش 63 . اگر ارثیه را به قصد تجارت و افزایش ارزش آن نگه دارد، آیا به ترقى قیمت آن پس از فروش خمس تعلق مى گیرد؟···

فصل اول : جایگاه خمس

اهمیت خمس
پرسش 1 . اهمیت خمس را بیان فرمایید.
«خمس» یکى از فرایض اسلامى است. قرآن مجید در بیان اهمیت آن، ایمان را با آن پیوند داده است: «وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبى وَ الْیَتامى وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللّهِ وَ ما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا یَوْمَ الْفُرْقانِ یَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ وَ اللّهُ عَلى کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ»؛ «و بدانید که هر چه غنیمت گرفتید، یک پنجم آن براى خدا و رسول و از آن خویشاوندان [او ]و یتیمان و بینوایان و در راه ماندگان است؛ اگر به خدا و آنچه بر بنده خود (حضرت محمد) در روز جدایى [حق از باطل ]ـ روزى که آن دو گروه با هم رو به رو شدند ـ نازل کردیم، ایمان آورده اید و خدا بر هر چیزى توانا است».1
خمس و جهاد دو اصل از ریشه ایمان است و صداقت آن به وسیله مبارزه با مال اندوزى و تطهیر نفس خود، از مظاهر فریبنده دنیا و تزکیه آن از آزمندى و حرص تجلّى مى یابد.
خداوند متعال، خمس را به پیامبر اسلام و ذریه گرامى او، جهت اکرام و احترام آنان، اختصاص داده است.
حضرت باقر علیه السلام فرموده است: «براى هیچ کس جایز نیست از مالى که خمس به آن تعلق گرفته، چیزى بخرد؛ مگر اینکه حق ما را به ما برساند».2
عمران بن موسى مى گوید: آیه خمس را بر حضرت خواندم، پس فرمود: «هر آنچه از آن خدا است، به پیامبر مى رسد و هر آنچه از آن پیامبر گردد، به ما (اهل بیت) خواهد رسید». سپس فرمود: «خداوند ارزاق مؤمنان را به پنج قسمت به آنان ارزانى داشته است، تا یکى را در راه خدا انفاق کنند و چهار قسمت را به حلال بخورند … این دستورها سخت و دشوار است و کسانى به آن عمل مى کنند و سختى ها را تحمل دارند که خداوند آنان را در راه ایمان امتحان کرده است».3

دلیل خمس
پرسش 2 . دلیل وجوب خمس ـ به ویژه خمس درآمد ـ چیست؟
یکى از واجبات مهم مالى در اسلام «خمس» است که از فروع دین و جزء عبادات شمرده مى شود. از این رو باید با قصد قربت انجام گیرد. تمام مذاهب اسلامى (شیعه و سنى) در اصل وجوب خمس، اتفاق نظر دارند. تنها اختلاف میان آنان، موارد و مصارف آن است؛ لذا بیشتر اهل سنت بر این باورند که تنها به غنایم جنگى و گنج خمس تعلق مى گیرد.4 امّا فقیهان شیعى معتقدند: خمس در هفت چیز واجب است: 1. غنایم جنگى، 2. غواصى (اشیایى که با فرو رفتن در آب دریاها به دست مى آید)، 3. گنج، 4. معدن، 5. سود تجارت، 6. مال حلال مخلوط به حرام، 7. زمینى که کافر ذمى از مسلمان بخرد.
پنج قسم اول مورد اتفاق شیعه و دو قسم اخیر نظر مشهور آنان مى باشد.
آنچه که اکنون مورد بحث و پژوهش است، خمس سود و درآمد کسب مى باشد. خداوند متعال مى فرماید: «وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ …».5 این آیه ـ که به آیه خمس معروف است ـ به نظر فقیهان شیعى نه تنها بر وجوب خمس غنایم جنگى دلالت مى کند؛ بلکه شامل هر گونه درآمد کسب نیز مى باشد. واژه «غنیمت» از نظر لغت معناى گسترده اى دارد و به هرگونه درآمد و فایده اى که به انسان مى رسد، گفته مى شود.6
غنیمت جنگى و سود تجارت، هر دو غنیمت شمرده مى شوند و مشمول آیه مى گردند. البته هر چند شأن نزول آیه در مورد غنایم جنگى است، ولى این سخن معروف است که شأن نزول، هیچ گاه مخصص نیست و نمى تواند آیه را به آن محدود کند. در تقریرات درس حضرت آیه اللّه بروجردى چنین آمده است:
درست است که آیه در مورد خاص نازل شده است؛ ولى هیچ گاه مورد، مخصِص نیست و دانشمندان اهل سنت هم ـ که خمس را در غیر غنایم جنگى انکار نموده اند ـ در این آیه، مورد را تخصیص دهنده و محدود کننده ندانسته اند، در حالى که آیه در غزوه بدر نازل شده، آن را شامل تمامى جنگ ها شمرده اند و اگر قرار بود مورد خاص، در آیه مخصص باشد، باید آن را محدود به جنگ بدر بدانند.7
گذشته از همه اینها، در روایت معتبرى (معروف به صحیحه على بن مهزیار)، امام جواد علیه السلام غنیمت در آیه را به معناى گسترده اى در نظر گرفته و آن را به درآمد کسب تفسیر نموده است. در بخشى از آن آمده است: «فامّا الغنائم و الفوائد فهى واجبه علیهم فى کل عام قال اللّه تعالى: و اعلموا انّما غنمتم من شى ء فانّ للّه خمسه…».8
در این حدیث امام علیه السلام واژه «الفوائد» را در کنار «الغنائم» جاى داده و هر دو را مصداق آیه قلمداد نموده است و تردیدى نیست که منظور از «فواید» هر گونه سود و درآمدى است که به انسان مى رسد. بنابراین از مجموع موارد و قراین یاد شده، به دست مى آید که خمس درآمد در قرآن، به صراحت از آن یاد شده و بر وجوب آن دلالت مى کند؛ به ویژه آنکه حضرت علیه السلام نیز از آن معناى وسیعى را دریافته و براى ما تبیین و تفسیر کرده است. چنانچه کسى در تمام آنچه که بیان شد، اشکال کند و آیه را در خمس غنایم جنگى منحصر کند، در پاسخ خواهیم گفت: به جز قرآن، روایات متعددى از ائمه علیهم السلام وارد شده است که به خوبى بر وجوب خمس درآمد دلالت مى کند.9 و تمامى فقیهان شیعى نیز به آنها استناد جسته و در کتاب هاى فقهى خود ذکر کرده اند.
گفتنى است که از سویى اکثر اهل سنت، خمس در غیر غنایم جنگى را انکار نموده اند و از دیگر سوى، دسترسى به صندوق زکات بر سادات بنى هاشم حرام شمرده اند در حالى که در بین این دسته نیز، همانند سایرین یتیم و مسکین به چشم مى خورند. اکنون این سؤال پیش مى آید، که فقراى سادات بنى هاشم، از چه بودجه اى امرار معاش کنند؟ با این اعتقاد که جنگ در تمام دوران زندگى و در همه جوامع پا بر جا و همیشگى نیست که بتوانند از خمس غنایم جنگى ارتزاق کنند.10

زمان تشریع خمس
پرسش 3 . اگر خمس سود تجارت و کسب یک فریضه است، چرا دیر هنگام وضع شده و ائمه معصومین علیهم السلام در زمان متأخر آن را واجب کرده اند؟
تردیدى نیست که آیه خمس در عصر رسالت نازل شده و پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله این فریضه را به اجرا درآورده اند و آنچه مسلّم است اینکه حضرت رسول صلى الله علیه و آله خمس غنایم جنگى را اخذ مى کرد. اما خمس سود تجارت بنا به ضرورت و مصالحى تا عصر امامان علیهم السلام به تأخیر افتاد. شاید این ضرورت را بتوان در چند امر خلاصه کرد:
1. خمس با زکات این تفاوت را دارد که منفعت زکات به عموم مسلمانان بر مى گردد؛ ولى موضوع خمس به شخص پیامبر اکرم و خویشان او اختصاص دارد؛ لذا مصلحتى بر اجراى آن نمى دیدند.11
2. در عصر رسالت، فقر عمومى بر جامعه حاکم بود و مسلمانان به جهت تنگدستى، قدرت پرداخت خمس را نداشتند. از این رو پیامبر گرامى صلى الله علیه و آله از بیان و جمع آورى خمس درآمد صرف نظر کردند.
3. رویکرد سیاسى مهم ترین عاملى بود که نگذاشت، ائمه معصومین تا زمان امام باقر علیه السلام به بعد، این فریضه الهى را به اجرا درآورند، زیرا جلب و جمع اموال، از وظایف سلطان بوده و هر کس با آنان رقابت مى کرد، به عنوان فرد متمرد از قانون و مخالف حاکمیت و به اتهام جمع آورى سلاح و توطئه علیه رژیم، تحت تعقیب قرار مى گرفت. اما پس از برقرارى آزادى نسبى در عصر عباسیان و شرایط موجود بر ائمه علیهم السلام، این امکان را داد تا به طور غیرعلنى خمس را از مسلمانان دریافت کنند.12
4. پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله از یک سو به جهت ارتباطش با غیب مى دانستند که در آینده نه چندان دور، امر خلافت و حکومت از مسیر اصلى خود ـ که شایسته آنان است ـ منحرف شده و به دست نااهلان و غاصبان زورگو مى افتد و از دیگر سوى خمس «وجه الاماره» است و باید به دست حاکم و سلطان سپرده شود و اگر حضرت رسول صلى الله علیه و آله وجوب خمس درآمد کسب را بیان و آشکار مى کردند؛ این امر فرصتى را براى حاکمان جور پیش مى آورد تا با دستاویز شرعى، اموال مسلمانان را به غارت برند و بر ظلم و ستم خود بیفزایند. این پیش بینى و تیزبینى حضرت صلى الله علیه و آله باعث شد که این حکم الهى در پرده خفا پنهان بماند.13

فلسفه خمس
پرسش 4 . فلسفه پرداخت خمس چیست؟
آنچه بیان مى شود، تنها بر اساس فهم ما از کتاب و سنت است و چه بسا وجوب خمس، حکمت و علل زیادى داشته باشد که از دید ما مخفى مانده است:
1. تردیدى نیست که اسلام به صورت یک مکتب اخلاقى، فلسفى و یا اعتقادى محض ظهور نکرد؛ بلکه به عنوان یک آیین جامع ـ که تمام نیازمندى هاى مادى و معنوى در آن پیش بینى شده ـ پا به عرصه ظهور گذاشت. از سوى دیگر، این مکتب از همان عصر پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله با تأسیس حکومت همراه بود؛ در نتیجه براى اداره آن نیاز به یک پشتوانه مالى غنى و منظم داشت که بتواند در سایه تشکیل حکومت اسلامى از بینوایان، بیماران، بى سرپرستان، معلولان و یتیمان جامعه دستگیرى نماید و این خلأ اقتصادى را پر کند. خداوند متعال با نزول آیات زکات، دست یارى و رحمت بى پایانش را به کمک نبى اکرم صلى الله علیه و آله فرستاد و با واجب ساختن زکات، این نقص و کاستى را برطرف کرد. این فریضه الهى از مالیات هایى است که در حقیقت جزو اموال عمومى جامعه اسلامى محسوب مى شود و نیز به غیر بنى هاشم (سادات) اختصاص دارد و لذا مصارف آن عموما موارد یاد شده است. ولى امام علیه السلام به عنوان رئیس حکومت نیز هزینه هایى دارد که باید تأمین شود. او براى پیشبرد نظام اسلامى و اداره جامعه، به بودجه فراوانى نیاز دارد. فریضه خمس براى تأمین این منظور، بر متمکنان جامعه واجب گردیده است.14 لذا در روایت از خمس به عنوان «وجه الاماره» یاد شده است.15
2. خداوند متعال براى حفظ کرامت و عزت پیامبر اسلام، محل تأمین بودجه فقرا از بنى هاشم و منسوبان به آن حضرت را از خمس قرار داد و سهم آنان را قرین سهم خود و رسول فرمود تا زمینه تحقیر نسبت به آنان را از بین ببرد؛ چون ممکن است برخى از مردم در پرداخت زکات به فقیران، یک نوع برترى براى خود و حقارتى نسبت به گیرنده احساس کنند. در حالى که در پرداخت خمس و آنچه که به عنوان «وجه الاماره» تلقى مى شود، قضیه عکس آن است و برترى براى گیرنده مى باشد.16
3. خمس براى تأمین بودجه هر کار خیرى است که امام بخواهد انجام دهد و براى هر موردى که صلاح بداند، مصرف کند.17
4. خمس وسیله اى براى رشد و کمال انسان محسوب مى شود. همچنان که هر فرد با انجام دادن هر وظیفه اى، مرحله اى از کمال را مى پیماید؛ با اداى خمس به قصد قربت و بریدن از دنیا نیز وظیفه اش را انجام داده و خود را از گناهان پاک نموده و به سوى کمال ترقى مى کند.18
5. تحقق احیاى دین خدا و پیاده کردن حکومت اسلامى ـ که هدف اصلى این مکتب است ـ19 نیاز به بودجه مستقل و جداى از بودجه زکات دارد. خمس ثروت بسیار عظیمى براى تأمین هزینه هاى یک انقلاب جهت رسیدن به حکومت عدل الهى است.
«قدرت» موجودیت دینى تشیع و زنده ماندن این مکتب در طول عصر حضور و غیبت، بر اساس خمس استوار بوده است و به اهل بیت علیهم السلام و علما ـ که وارثان آنان هستند ـ این توانایى را داد تا با فشار و اختناق دستگاه ظلم در راه خدا ایستادگى کنند.

خمس و سادات
پرسش 5 . چرا در اسلام خمس را باید به سادات داد؟ آیا این کار نوعى امتیاز محسوب نمى شود؟
به نظر عده اى از مفسران حکم وجوب زکات در مکه نازل گردید و مسلمانان به پرداخت این فریضه الهى موظف شدند؛ ولى هنگامى که پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله به مدینه پا نهاد و حکومت اسلامى را پایه گذارى کرد، از طرف خدا مأمور به دریافت زکات از مردم شد تا با آن، دست مستمندان و محرومان جامعه را بگیرد؛ ولى بنى هاشم (سادات) حق نداشتند چیزى از این بودجه دریافت کنند20 و این امر شاید به دو جهت بود:
1. بهانه اى به دست مخالفان نیفتد که پیامبر صلى الله علیه و آله خویشان خود را بر اموال عمومى (زکات) مسلط ساخته است. این امر باعث گردید که بنى هاشم از دستیابى به زکات دور نگه داشته شوند.
2. استفاده بنى هاشم از زکات یک نوع تفوق و برترى جویى براى غیر بنى هاشم محسوب شده و ذلت و خوارى را براى سادات به همراه داشت. خداوند متعال جهت حفظ کرامت و مقامشان زکات را بر آنان حرام ساخت. البته سادات به خودشان مى توانند زکات بدهند؛ چرا که حس برترى جویى در این داد و ستد به چشم نمى خورد21.22
این دو امر سبب شد این قشر از زکات محروم بمانند و از سوى دیگر مى دانیم که در میان سادات افراد از کار افتاده، در راه مانده، یتیم و… وجود دارند که باید به طریقى تأمین شوند. خداوند متعال جهت پر کردن این خلأ و اکرام و احترام آنان، آیه خمس را پس از جنگ بدر نازل فرمود و محل ارتزاق مستمندان از این خاندان را، خمس قرار داد. در حقیقت در اسلام دو صندوق وجود دارد: صندوق خمس و صندوق زکات و این جداسازى نه براى این است که سادات سهم بیشترى پیدا کنند؛ بلکه تنها به جهت احترام و اکرام این خاندان در جامعه مى باشد.
افزون بر آنکه بناى اسلام بر آن است که سلسله نسب سادات به طور مشخص باقى بماند و به شکلى گم نشود و یاد پیامبر و امامان علیهم السلام در خاطره ها زنده بماند و احترام سادات را به عنوان تکریم جدشان پیامبر اسلام بدانند.23

فصل دوم  :  محاسبه خمس

محاسبه خمس
پرسش 6 . راه محاسبه خمس را ذکر نمایید.
کشاورزان، کارمندان، کارگران، کاسب ها و هر کس که درآمد کسب دارد، واجب است براى خود حساب سال خمسى داشته باشند و جهت محاسبه خمس، به صورت زیر عمل کنند:
هنگامى که از دریافت اولین درآمد24 یک سال گذشت، آن روز وقت حساب سال است. هر چه از مؤونه که مورد استفاده قرار مى گیرد و عین آن از بین مى رود (مانند خوراکى ها، موادهاى شوینده، وسایل تحصیلى (دفتر، خودکار و… و غیر آنها) چنانچه تا آخر سال خمسى زیاد بیاید و در بازار ارزشى داشته باشد، باید خمس (یک پنجم) آن را با قیمت روز بپردازند و چیزهایى از مؤونه که مورد نیاز انسان است و با استفاده عین آن از بین نمى رود (مانند وسایل زندگى مثل فرش، یخچال و…، وسیله نقلیه و…) هر چند سال هم بر آنها بگذرد، خمس به آنها تعلق نمى گیرد.25
مثال: کارمندى پایان خرداد سال 80، اولین حقوق خود را دریافت مى کند، حساب سال او پایان خرداد سال 81 است. در این تاریخ 10 کیلو برنج، 5 کیلو لپه، پنج عدد تاید و مبلغ 50 هزار تومان زیاد آمده است. او مى تواند یک پنجم هر یک از اجناس بالا را جدا کرده و بابت خمس بپردازد و جایز است قیمت آن را به روز حساب نموده و یک پنجم آن را به صورت پول نقد بدهد.
تبصره 1. کسى که شغل ندارد، اگر اتفاقا معامله اى کند و سودى ببرد ـ بعد از آنکه یک سال از وقتى که فایده برده، بگذرد ـ باید خمس مقدارى را که از خرج سالش زیاد آمده بدهد.26
تبصره 2. درباره خمس بعضى از درآمدها (مانند: حقوق خانواده شهداء، هدیه، جایزه بانکى و…) میان مراجع تقلید اختلاف نظر است که در خمس هدیه به آنها پرداخته شد.
تبصره 3. شخص مى تواند در بین سال نیز هر وقت حقوقى به دستش آمد خمس آن را بدهد و لازم نیست یک سال صبر کند.

پرسش 7 . آیا شخص مى تواند خودش خمس اموال را محاسبه کند و سپس آنچه را بر او واجب است به مرجع تقلید یا نمایندگان او بدهد؟
همه مراجع: آرى، اشکال ندارد؛ ولى تا پیش از اداى خمس نمى تواند در اموال تصرف کند.27

پرسش 8 . کسى که درآمد کسب دارد؛ ولى تا به حال خمس نمى داده و اکنون مى خواهد خودش محاسبه کند و خمس اموال خود را بپردازد؛ باید به چه شکل عمل نماید؟
همه مراجع: اگر از درآمد خود، چیزى را که به آن احتیاج ندارد، خریده و یک سال از خرید آن گذشته باشد؛ باید خمس آن را بدهد. اما اگر اثاث خانه و چیزهاى دیگرى که به آنها نیاز دارد، مطابق شأن خود خریده، در این صورت چنانچه بداند آنها را در بین سالى خریده که در آن سال فایده برده است؛ لازم نیست خمس آن را بدهد و اگر نداند که در بین سال یا بعد از تمام شدن سال بوده، بنابر احتیاط واجب، باید با حاکم شرع (مجتهد جامع الشرایط) یا نماینده او مصالحه کند. بدین صورت که تمام اموال مشکوک خود را محاسبه و حاکم شرع بدهى او را جهت خمس به مقدارى تخمین مى زند و با او مصالحه مى کند و با پرداخت آن تمام اموالش پاک مى شود.28
تبصره 1. باید توجه داشت آیه اللّه صافى و آیه اللّه نورى در جهت مصالحه با حاکم شرع، قائل به احتیاط مستحبى شده اند و آیه اللّه خامنه اى فتوا به وجوب داده اند.
تبصره 2. برخى مراجع معتقدند؛ منافعى مانند هدیه، جایزه و… حکم در آمد کسب را دارد. (ر.ک: «هدیه»)
تبصره 3. در این که مبدأ سال خمسى چه روزى است و از چه تاریخى باید یک سال را محاسبه کرد، میان مراجع اختلاف نظر است.29

کسر خمس
پرسش 9 . کسانى که حقوق ثابت دارند (مانند کارمند، کارگر و …) و از پول خمس داده هزینه هاى زندگى خود را تأمین کرده اند؛ آیا مى توانند این مقدار از مؤونه را از حقوق دریافتى ماه هاى بعد کسر کنند؟ و در نتیجه سر سال خمس زاید را بپردازند؟ به عنوان مثال صد هزار تومان پول مخمس دارند و آن را در زندگى خرج مى کنند و در کنار آن صد و بیست هزار تومان حقوق نیز دریافت مى نمایند؛ آیا جایز است سر سال خمسى تنها خمس بیست هزار تومان را بپردازند؟
آیات عظام امام، خامنه اى، صافى و مکارم: خیر، نمى توانند این مخارج را از آن حقوق کم کنند و باید در فرض مذکور، خمس صد و بیست هزار تومان را بپردازند.30
آیات عظام بهجت، سیستانى، فاضل و نورى: آرى مى توانند این مخارج را از آن حقوق کم کنند و در فرض مذکور، جایز است تنها خمس بیست هزار تومان را بپردازند.31
آیات عظام تبریزى و وحید: اگر پیش از خرج کردن پول مخمس، حقوق خود را دریافت کند و سپس از آن پول (پول مخمس) خرج نماید؛ مى تواند آن مخارج را از حقوق دریافتى کم کند؛ ولى اگر از پول مخمس در هزینه هاى زندگى خرج و سپس حقوق خود را دریافت کند، نمى تواند این مخارج را از آن حقوق کم نماید.32

پس انداز مال مخمس
پرسش 10 . کسى که سر سال، خمس پولش را داده است؛ آیا مى تواند آن را پس انداز کند و براى مخارج زندگى از درآمد سال آینده هزینه نماید؟
همه مراجع: آرى، جایز است.33

پرسش 11 . شخصى سر سال خمسى، مقدارى مواد غذایى (مثلاً 20 کیلو برنج، 3 قوطى روغن و یک قوطى چاى) اضافه آورده و خمس آن را پرداخته است. سپس آنها را در طول سال مصرف مى کند و دوباره مقدارى مواد غذایى (مثلاً 50 کیلو برنج، 5 قوطى روغن و 3 قوطى چاى) خریدارى مى کند و اندکى از آن را به مصرف مى رساند. حال اگر سر سال خمسى 30 کیلو برنج، 4 قوطى روغن و 2 قوطى چاى باقى بماند، چه مقدار باید خمس بدهد؟ آیا به تمامى مواد غذایى باقى مانده خمس تعلق مى گیرد؟ یا آنکه مى تواند مواد غذایى اول سال گذشته را ـ که مخمس بود ـ از آن کسر نماید و در نتیجه تنها خمس ده کیلو برنج، یک قوطى روغن و یک قوطى چاى را بپردازد؟
آیات عظام امام، تبریزى، خامنه اى، صافى و مکارم: باید خمس هر مقدار از مواد غذایى سال جارى را ـ که تا سر سال زیاد آمده ـ بپردازد و نمى تواند مواد غذایى مخمس را از آن کم کند. بنابراین در فرض مذکور، باید خمس 30 کیلو برنج، 4 قوطى روغن و 2 قوطى چاى را بپردازد.34
آیات عظام بهجت، سیستانى، فاضل و نورى: مى تواند مواد غذایى مخمس را از آن کم کند و در نتیجه در فرض مذکور جایز است تنها خمس ده کیلو برنج، یک قوطى روغن و یک قوطى چاى را بپردازد.35

خمس اجناس
پرسش 12 . سر سال خمسى مقدارى مواد غذایى زیاد آمده است؛ آیا به قیمت فعلى باید محاسبه شود یا قیمت خرید نیز کفایت مى کند؟
همه مراجع: باید به قیمت فعلى محاسبه شود.36
تبصره. اگر مواد غذایى از سوى نهادهاى دولتى با قیمت پایین به کارمندان داده شود و در حقیقت بخشى از آن مجانى و در برابر قسمتى، پول دریافت کنند، طبق فتواى (آیات عظام امام، خامنه اى و نورى) هدیه خمس ندارد. تنها از مواد غذایى باقیمانده به نسبت مقدارى که پول در برابر آن پرداخت شده واجب است خمس آن را به قیمت فعلى بپردازند.

پرسش 13 . کسى که دو جور مال دارد و از یکدیگر جدا هستند (یکى مخمس و دیگرى غیرمخمس) آیا مى تواند مخارج سال خود را تنها از مال غیرمخمس تأمین کند و مال مخمس را پس انداز کند؟«»
همه مراجع: آرى، این کار جایز است.37

خمس اقساط
پرسش 14 . کسى که مقدارى از نیازهاى زندگى خود را به صورت اقساط بلند مدت (مثلاً سه ساله) تهیه کرده است، آیا مى تواند سر سال خمسى، همه بدهى خود را از درآمد سال کسر کند؟
آیات عظام امام، سیستانى، مکارم و نورى: خیر، تنها قسط هایى که در آن سال باید بپردازد، جزء مخارج آن سال شمرده مى شود.38
آیات عظام بهجت، تبریزى، خامنه اى، صافى و فاضل: خیر، تنها قسط هایى که در آن سال پرداخته مى شود ـ در صورت پرداخت بدهى ـ جزء مخارج آن شمرده مى شود و از درآمد سال کسر مى گردد.39

خمس بدهى
پرسش 15 . کسى که براى نیازهاى زندگى مبلغى قرض کرده و در آن راه صرف نموده است، آیا مى تواند سر سال مبلغ بدهى را از درآمد سال کم کند؟
آیات عظام امام، سیستانى، مکارم و نورى: اگر براى نیاز سال جارى قرض کند، مى تواند به مقدار بدهى کسر نماید؛ ولى اگر بدهى او براى نیاز سال هاى گذشته اش بوده، کسر آن جایز نیست؛ بلکه مى تواند قرض خود را از درآمد بپردازد تا به مقدار آن خمس تعلق نگیرد.40
آیات عظام بهجت، خامنه اى، صافى و فاضل: آرى، خمس تعلق مى گیرد و جایز نیست مقدار بدهى خود را از درآمد کم کند؛ بلکه مى تواند قرض خود را از درآمد بپردازد تا به مقدار آن خمس تعلق نگیرد.41
آیات عظام تبریزى و وحید: اگر بدهى خود را تا پیش از سر سال نپردازد، نمى تواند از درآمد سال کم کند؛ مگر آنکه قرض بعد از به دست آوردن منفعت بوده باشد.42
تبصره. در عبارت رساله هاى عملیه مراجع، بین واژه «کسر» و «ادا» تفاوت است و نباید آن دو را در هم آمیخت.

بدهى مؤجل
پرسش 16 . بدهى که به جهت نیاز زندگى بوده و چند ماه بعد از سال خمسى، زمانش فرا مى رسد؛ آیا مى توان هنگام محاسبه مقدار آن را از درآمد کم کرد؟
همه مراجع: اگر بدهى را پیش از سال خمسى ادا کند، به مقدار آن، از درآمد کسر مى شود.43

خمس مال میت
پرسش 17 . کسى که درآمد کسب داشته و در بین سال از دنیا مى رود، خمس مال او را چگونه حساب کنند؟
همه مراجع: اگر اموالى داشته که متعلق خمس بوده، با مرگ او باید خمس آن را بدهند و نباید منتظر پایان سال خمسى بود.44

اختلاط مال مخمس
پرسش 18 . اگر مال مخمس با مال غیر مخمس، در یک حساب بانکى جمع شود؛ آیا مى توانیم براى مخارج زندگى نیت کنیم مال غیرمخمس کسر شود؟
آیات عظام امام، بهجت، تبریزى، سیستانى و نورى: آرى، جایز است.45
آیات عظام خامنه اى، فاضل، مکارم و وحید: خیر، جایز نیست؛ بلکه باید در پایان سال، خمس باقى مانده را به نسبت اموال بپردازید؛ مگر آنکه پیش از هزینه کردن، آن دو را جدا و از مال غیرمخمس خرج کنید.46
آیه اللّه صافى: بنابر احتیاط واجب، باید در پایان سال، خمس باقیمانده را به نسبت اموال بپردازید؛ مگر آنکه پیش از هزینه کردن، آن دو را جدا و از مال غیرمخمس خرج کنید.47

فروش مال مخمس
پرسش 19 . جنسى که به آن خمس تعلق گرفته فروخته ام؛ آیا مى توانم در پولى که به دست آورده ام، تصرف کنم؟ وظیفه ام چیست؟
همه مراجع (به جز تبریزى و سیستانى): معامله یک پنجم جنس فضولى است و نیاز به اجازه حاکم شرع (مجتهد جامع شرایط) دارد. اگر آن را امضا کرد، خریدار باید خمس جنس را به حاکم شرع بدهد و به مقدار آن از شما پس بگیرد.48
آیات عظام تبریزى و سیستانى: باید خمس جنس را بدهید و بر خریدار چیزى نیست.49

فصل سوم : شرایط و زمان پرداخت خمس

مبدأ سال خمسى
پرسش 20 . شخص از چه زمانى باید سال خمسى داشته باشد؟
آیات عظام امام، بهجت، خامنه اى، فاضل و صافى: آغاز سال خمسى براى کسانى که درآمد تدریجى روزانه دارند (مانند تاجر و کاسب) از وقتى است که شروع به کار مى کند و براى کارمند و کارگر اولین درآمد و حقوق آنان است و براى کشاورز و مانند آن، از اولین محصولى است که برداشت مى کند و چنانچه از مخارج سال زیاد آمد، باید خمس آن را بپردازد.50
آیات عظام تبریزى، مکارم و نورى: آغاز سال خمسى براى هر کسى، اولین درآمد او است و چنانچه از مخارج سال زیاد آمد، باید خمس آن را بپردازد.51
آیات عظام سیستانى و وحید: آغاز سال خمسى براى هر کسى، از وقتى است که شروع به کار مى کند و چنانچه از مخارج سال زیاد آمد، باید خمس آن را بپردازد.52

سال شمسى و قمرى
پرسش 21 . آیا سال خمسى باید به «قمرى» باشد یا اینکه مى تواند به «شمسى» نیز قرار گیرد؟
همه مراجع (به جز بهجت و وحید): تفاوتى میان آن دو نیست و هر دو کفایت مى کند.53
آیه اللّه بهجت: کشاورز و هر کس که مانند او کارش مطابق سال شمسى انجام مى گیرد، مى تواند حساب سال خود را نیز به شمسى قرار دهد؛ ولى دیگران حساب سال خود را به قمرى قرار دهند.54
آیه اللّه وحید: بنابر احتیاط واجب، به سال قمرى قرار دهند.55

تغییر سال خمسى
پرسش 22 . آیا تغییر زمان حساب سال خمسى جایز است؟
همه مراجع (به جز خامنه اى): جلو انداختن حساب سال به هر اندازه، اشکال ندارد؛ ولى تأخیر آن جز با اجازه حاکم شرع جایز نیست.56
آیه اللّه خامنه اى: تقدیم و تأخیر سال خمسى جز با اجازه حاکم شرع جایز نیست، مگر با شرایط خاص.57
تبصره. البته جلو انداختن سال خمسى در صورتى جایز است که به صاحبان خمس ضررى وارد نیاید، مثلاً به این طریق که اگر در اثناى سال، منافع خود را تخمیس نماید، مى تواند مبدأ را پس از تخمیس مذکور قرار دهد و با گذشت یک سال، به حساب سال خود رسیدگى کند.

نیت در خمس
پرسش 23 . آیا در پرداخت خمس، قصد قربت شرط است؟
همه مراجع (به جز سیستانى): آرى، قصد قربت شرط است.58
آیه اللّه سیستانى: بنابر احتیاط واجب قصد قربت شرط است.59
تبصره. قصد قربت در پرداخت خمس این است که آن را به جهت انجام دادن دستور خداوند بپردازد؛ نه به جهت غرض هاى دنیوى.

سال خمسى مجرد
پرسش 24 . آیا تعیین سال خمسى بر جوانان مجردى که با پدر و مادر خود زندگى مى کنند، واجب است؟
همه مراجع: اگر جوان مجرد، درآمد شخصى ـ هر چند به مقدار کم ـ داشته باشد، بر او واجب است که سال خمسى داشته باشد و درآمد سالانه خود را محاسبه کند تا اگر چیزى از درآمد او تا پایان سال زیاد آمد، خمس آن را بپردازد.60
تبصره. کسانى که معتقدند به سودهایى مانند هدیه، جایزه و… خمس تعلق مى گیرد، پاسخ فوق شامل آن مى شود.

سال خمسى نابالغ
پرسش 25 . آیا به جوان نابالغ که سرمایه اى داشته و از آن منافعى به دست آورده، خمس واجب است؟
آیات عظام امام، بهجت، خامنه اى و مکارم: بنابر احتیاط واجب، باید خمس آن را پس از بلوغ بدهد.61
آیه اللّه تبریزى: خیر، واجب نیست بعد از بلوغ خمس آن را بدهد.62
آیات عظام سیستانى، فاضل، صافى، نورى و وحید: آرى، بر ولى او واجب است خمس آن را بدهد و چنانچه آن را نپرداخت، باید خود طفل بعد از بلوغ، خمس آن را بدهد.63

سال خمسى فقیر
پرسش 26 . کسى که درآمد او کمتر از مخارجش باشد و در عین حال سر سال مقدارى پول، خوراکى و… زیاد مى آورد، باز هم واجب است حساب سال داشته باشد و خمس بپردازد؟
همه مراجع (به جز بهجت و نورى): آرى و اگر درآمد او تا یک سال در نیازهاى زندگى مصرف نشود و سر سال زیاد بیاید، باید خمس آن را بدهد.64
آیات عظام بهجت و نورى: خیر و چنانچه سر سال پول و یا چیزهایى از مؤونه زیاد بیاید، مى تواند آنها را در مخارج مورد نیاز صرف کند و خمس ندارد.65

سال خمسى چند شغل
پرسش 27 . بنده دو شغل دارم، هم درس مى دهم و هم با ماشین کار مى کنم، آیا مى توانم براى هر کدام حساب سال جداگانه اى قرار دهم؟
همه مراجع (به جز خامنه اى و مکارم): آرى.66
آیات عظام خامنه اى و مکارم: بنا بر احتیاط واجب، باید درآمد هر دو شغل را آخر سال، یک جا حساب کند.67

پرسش 28 . کسى که در طول سال یک بار به طور اتفاقى معامله مى کند، از چه زمانى سال خمسى داشته باشد؟
همه مراجع: آغاز سال خمسى براى کسى که شغلى ندارد و اتفاقا معامله اى مى کند و سود مى برد؛ از هنگام فایده بردن است و چنانچه از مخارج سال زیاد آمد، باید خمس آن را بپردازد.68

فصل چهارم : خمس درآمد و حقوق

خمس حقوق بگیران
پرسش 29 . آیا به حقوق کارمندان دولت خمس تعلق مى گیرد؟
همه مراجع: آرى، چنانچه تا سر سال خمسى زیاد بیاید، خمس دارد.69

پرسش 30 . من کارمند دولت هستم و هر ماه حقوقم را به حساب جارى ام در بانک واریز مى کنند. دو روز پیش از سر سال خمسى، حقوقم را به بانک ریخته اند و من از آن بى خبر بوده ام و ده روز پس از سال خمسى متوجه شدم و اگر مى دانستم آن را در نیازهاى زندگى صرف مى کردم، آیا به آن خمس تعلق مى گیرد؟
همه مراجع: به مجرد واریز شدن به حساب بانکى، خمس تعلق مى گیرد؛ هر چند از آن باخبر نبوده باشید.70
تبصره. علم و جهل در تعلق خمس به اموال، تأثیرى ندارد.

پرسش 31 . اشخاصى که حقوق بگیر دولت هستند، آیا به مجرد واریز شدن حقوق در حساب بانکى شان، در حالى که قبض نکرده اند و سال خمسى آنها برسد، بر آن خمس تعلق مى گیرد و یا اینکه تا قبض نشده، خمس آن واجب نیست؟
همه مراجع: به مجرد واریز شدن به حساب بانکى، خمس تعلق مى گیرد؛ هر چند دریافت نکند.71

خمس دانشجوى دبیرى
پرسش 32 . دانشجوى دبیرى هستم. مبلغى به عنوان حقوق دریافت مى دارم. آیا با گذشتن یک سال، باید خمس مبلغ اضافه را بپردازم یا نه؟
همه مراجع: آرى، خمس دارد.72

خمس درآمد دانشجو
پرسش 33 . آیا به درآمد دانشجویى که تحت تکفّل خانواده است، خمس تعلق مى گیرد؟
همه مراجع: چنانچه از درآمد کسب تهیه شده و یک سال از آن گذشته باشد، خمس دارد.73
تبصره. حکم سودهایى مانند هدیه، جایزه و… در بخش خمس هدیه خواهد آمد.

خمس بورسیه
پرسش 34 . آیا به پولى که دانشگاه به عنوان بورسیه مى دهد، خمس تعلق مى گیرد؟
همه مراجع: آرى، چنانچه تا سر سال خمسى زیاد بیاید، خمس دارد.74
تبصره. دانشجویان بورسیه دبیرى و غیره کسانى اند که چند سالى آموزش مى بینند و در این مدت حقوقى از سوى دانشگاه یا وزارتخانه مربوطه دریافت مى کنند و تعهد مى دهند که پس از پایان تحصیلات، در مقابل حقوق دریافت شده، خدمت کنند. این حقوق تفاوتى با سایر درآمدها ندارد؛ از این رو به آن خمس تعلق مى گیرد.

خمس کمک هزینه
پرسش 35 . آیا به پولى که در مدت تحصیل در دانشگاه به عنوان کمک هزینه دریافت مى شود، خمس تعلق مى گیرد؟
همه مراجع: خیر، خمس ندارد.75
تبصره 1. کمک هزینه تحصیلى وامى است که در مدت تحصیل، به دانشجویان پرداخت مى شود و اقساط آن چند سال بعد، باز پس گرفته مى شود.
تبصره 2. چنانچه کمک هزینه تحصیلى تا پس از پرداخت اقساط آن پس انداز شود، به اصل و سود آن خمس تعلق مى گیرد.
تبصره 3. به سود حاصل از کمک هزینه تحصیلى، چنانچه تا سر سال خمسى زیاد بیاید، خمس تعلق مى گیرد.

خمس حق الزحمه
پرسش 36 . آیا به حق الزحمه دانشجویى خمس تعلق مى گیرد؟
همه مراجع: آرى، مبلغى که در مقابل کار و پژوهش دانشگاهى دریافت مى شود ـ چنانچه تا سرسال خمسى زیاد بیاید ـ خمس دارد.76

خمس بازنشستگى
پرسش 37 . به حقوق بازنشستگى کارمندان، چه زمانى خمس تعلق مى گیرد؟
همه مراجع (به جز امام، سیستانى و وحید): حقوق بازنشستگى جزء درآمد همان سال (بازنشستگى) محسوب مى شود و اگر چیزى تا آخر سال از آن باقى بماند، خمس دارد.77
آیات عظام امام، سیستانى و وحید: چنانچه طبق قرارداد، باید پس از بازنشستگى حقوق را دریافت دارد، جزء درآمد سال محسوب مى شود و اگر از مخارج سال زیاد آمد، خمس دارد. اما اگر در دوران خدمت مقدارى از حقوق شخص کسر شده و بعد از زمان خدمت به او مى دهند، فورا خمس دارد.78

خمس حقوق معوقه
پرسش 38 . آیا خمس حقوقى که از سال قبل به تعویق افتاده و در سال جارى شده، فورا باید پرداخت شود؟
همه مراجع (به جز تبریزى، سیستانى و وحید): خیر، حقوق معوقه جزء درآمد سال دریافت محسوب مى شود و چنانچه تا سر سال خمسى زیاد بیاید، خمس دارد.79
آیه اللّه تبریزى: اگر براى شخص خاص یا شرکت خصوصى کار کرده، باید در همان سال که کار کرده، خمس آن را بدهد و اگر براى دولت اجیر شده، جزء درآمد سال دریافت محسوب مى شود و چنانچه تا سر سال خمسى زیاد بیاید، خمس دارد.80
آیه اللّه سیستانى: آرى، باید خمس آن فورا پرداخته شود.81
آیه اللّه وحید: بنابر احتیاط واجب، خمس آن فورا پرداخته شود.82

خمس درآمد زن
پرسش 39 . آیا به درآمد زنى که براى خود کسبى داشته و مخارج او را شوهر مى دهد، خمس تعلق مى گیرد؟
همه مراجع: آرى، باید خمس آن را بدهد؛ ولى اگر مقدارى از آن را در نیازهاى زندگى خرج کرده باشد، تنها باید خمس باقى مانده را بدهد.83

خمس خانواده شهید
پرسش 40 . آیا به حقوق خانواده شهید که از طرف بنیاد شهید پرداخت مى شود ـ چنانچه سر سال زیاد بیاید ـ خمس تعلق مى گیرد؟
آیات عظام امام، خامنه اى و نورى: خیر، خمس ندارد.84
آیات عظام بهجت، فاضل و مکارم: بنابر احتیاط واجب خمس دارد.85
آیات عظام تبریزى و وحید: چنانچه مقدار آن زیاد و قابل توجه باشد، خمس دارد.86
آیات عظام سیستانى و صافى: آرى، خمس دارد.87
تبصره 1. حقوق خانواده شهیدان، درآمد نیست و در مقابل کار شمرده نمى شود؛ بلکه نوعى هدیه است. از این رو فتواى فقها درباره آن مختلف است.
تبصره 2. به سود حاصل از حقوق خانواده شهیدان ـ چنانچه تا سر سال خمسى زیاد بیاید ـ خمس تعلق مى گیرد.
تبصره 3. عبارت آیه اللّه نورى چنین است: اگر هدیه محسوب شود، خمس ندارد.

فصل پنجم : خمس سرمایه و ابزار

خمس سپرده گذارى
پرسش 41 . آیا به پولى که در بانک سپرده گذارى شده و از درآمد (سود) آن ارتزاق مى شود، خمس تعلق مى گیرد؟
آیات عظام امام، سیستانى، فاضل و مکارم: اگر پول سپرده گذارى از درآمد کسب باشد، خمس دارد. [اما در صورتى که ]با پرداخت خمس (هر چند به صورت اقساط) نتواند زندگى خود را اداره کند، خمس ندارد.88
آیات عظام بهجت، تبریزى و نورى: اگر از درآمد کسب باشد، آن مقدار از پول سپرده که اداره زندگى به آن بستگى دارد، خمس ندارد؛ ولى به مقدار بیش از آن، خمس تعلق مى گیرد.89
آیات عظام خامنه اى، صافى و وحید: اگر پول سپرده گذارى از درآمد کسب باشد، خمس دارد و چنانچه نمى تواند با پرداخت خمس آن امرار معاش کند، مى تواند با حاکم شرع دستگردان نماید.90
تبصره 1. به سود حاصل از آن، خمس تعلق مى گیرد.
تبصره 2. پول سپرده گذارى نوعى سرمایه گذارى، محسوب مى شود.
تبصره 3. اگر پول سپرده گذارى از راه هدیه، جایزه و مانند آن به دست آمده باشد، حکم اصل را دارد.91

خمس سرمایه
پرسش 42 . کسى که با سختى سرمایه اى را تهیه کرده است که اگر خمس آن را بدهد با بقیه آن نمى تواند کارى را شروع نماید که با آن مى خواهد امرار معاش کند آیا باید خمس این سرمایه را بدهد؟
آیات عظام امام، فاضل، سیستانى و مکارم: چنانچه با پرداخت خمس آن (هرچند به صورت اقساط)، نمى تواند امرار معاش کند، خمس ندارد.92
آیات عظام بهجت، تبریزى و نورى: آن مقدار از سرمایه که اداره زندگى به آن بستگى دارد، خمس ندارد؛ ولى به مقدار بیش از آن خمس تعلق مى گیرد.93
آیات عظام خامنه اى، صافى و وحید: خمس دارد، ولى مى تواند با حاکم شرع دستگردان کند.94

خمس ارزش افزوده
پرسش 43 . خمس سرمایه (مثل زمین، مغازه، ماشین و…) را داده ام؛ پس از چند سال، قیمت آن افزایش پیدا کرده است. آیا به قیمت افزوده، خمس تعلق مى گیرد؟
همه مراجع: آرى، خمس دارد.95
تبصره. پاسخ یاد شده در جایى است که فروش آن ممکن و پول آن قابل دریافت باشد.

خمس سهام بورس
پرسش 44 . آیا سهامى که از سازمان بورس خریدارى مى کنیم، خمس دارد؟
همه مراجع: آرى، سر سال باید خمس آن را بدهید؛ چون حکم سرمایه را دارد.96

خمس شرکت
پرسش 45 . اگر شریک من، خمس سهم و سرمایه خود را ندهد، تکلیفم چیست؟ آیا ادامه شرکت با او جایز است؟
همه مراجع (به جز تبریزى و سیستانى): هیچ کدام نمى توانید در آن تصرف کنید و ادامه شرکت با او جایز نیست؛ مگر آنکه از حاکم شرع اجازه بگیرید.97
آیات عظام تبریزى و سیستانى: اگر شما خمس سهم و درآمد خود را بدهید، مى توانید در سرمایه مشترک تصرف کنید.98

خمس موبایل
پرسش 46 . آیا به تلفن سیار (موبایل) خمس تعلق مى گیرد؟
همه مراجع: اگر در زندگى شخصى مورد نیاز و در شأن شخص باشد، خمس ندارد و چنانچه سرمایه کسب باشد و در این راه استفاده شود، خمس دارد.99
تبصره. هر چند در رساله هاى عملیه واژه «موبایل» نیامده است؛ ولى قاعده اى که بیان کرده اند، بر آن نیز تطبیق مى شود.

خمس محل کار
پرسش 47 . آیا به مطب و کلینیک خمس تعلق مى گیرد؟
همه مراجع: چنانچه از درآمد کسب تهیه شده باشد، خمس دارد.100
تبصره 1. مطب و مغازه و… جزء سرمایه محسوب مى شود.
تبصره 2. فرض مسئله در جایى است که با پرداخت خمس سرمایه، مى تواند امرار معاش کند. در غیر این صورت حکم آن در عنوان سرمایه مورد نیاز آمده است.

خمس وسایل و ابزار
پرسش 48 . آیا به وسایل کار دندانپزشکى خمس تعلق مى گیرد؟
همه مراجع: چنانچه از درآمد کسب تهیه شده باشد، خمس دارد.101
تبصره 1. ابزار کار جزء سرمایه محسوب مى شود.
تبصره 2. فرض مسئله در جایى است که با پرداخت خمس ابزار کار، مى تواند امرار معاش کند. در غیر این صورت حکم آن خواهد آمد.

فصل ششم : خمس هدیه، عیدى و جایزه

خمس جایزه
پرسش 49 . آیا جوایز بانکى، چنانچه یک سال از آن بگذرد، خمس دارد؟
آیات عظام امام و خامنه اى: جایزه، خمس ندارد.102
آیات عظام بهجت، فاضل و مکارم: بنابر احتیاط واجب، خمس آن را بدهند.103
آیات عظام تبریزى و وحید: اگر مال کم ارزشى باشد که نوعاً تا آخر سال مصرف مى شود، خمس ندارد و در غیر این صورت خمس دارد.104
آیه اللّه سیستانى: مى تواند نصف آن را تملک کند؛ به شرط آنکه نصف دیگر را به فقیر متدین صدقه بدهد و چنانچه تا سر سال خمسى از آن نصف زیاد آمد، باید خمس آن را بدهد.105
آیه اللّه صافى: خمس دارد.106
آیه اللّه نورى: اگر به عنوان هدیه باشد، خمس ندارد.107
تبصره. جایزه بانکى نوعى بخشش محسوب مى شود.

پرسش 50 . آیا به جوایز مسابقات ورزشى و قرآنى، خمس تعلق مى گیرد؟
آیات عظام امام، خامنه اى و نورى: خیر، خمس ندارد.108
آیات عظام بهجت، فاضل و مکارم: بنابر احتیاط واجب خمس آن را بدهند.109
آیات عظام تبریزى و وحید: اگر مال کم ارزشى باشد که نوعاً تا آخر سال مصرف مى شود، خمس ندارد و در غیر این صورت خمس دارد.110
آیات عظام سیستانى و صافى: خمس دارد.111
تبصره 1. فرض مسئله جایى است که یک سال از آن بگذرد و در مؤونه صرف نشود.
تبصره 2. جوایز مسابقات نوعى بخشش محسوب مى شود.

خمس سوغاتى
پرسش 51 . آیا سوغاتى که برایمان مى آورند، خمس دارد؟
آیات عظام امام، خامنه اى و نورى: خیر، خمس ندارد.112
آیات عظام بهجت، تبریزى، سیستانى، صافى، فاضل، مکارم و وحید: چنانچه تا قبل از سال خمسى استفاده شود، خمس ندارد.113
تبصره. سوغاتى حکم هدیه را دارد.

خمس هدیه
پرسش 52 . اگر پدر و مادر یا هر شخص دیگر، چیزى به انسان هدیه کنند، آیا باید خمس آن را داد؟
آیات عظام امام، خامنه اى و نورى: هدیه، خمس ندارد.114
آیات عظام بهجت، فاضل و مکارم: چنانچه تا سر سال خمسى زیاد بیاید، بنابر احتیاط واجب، باید خمس آن را بدهد.115
آیات عظام تبریزى و وحید: چنانچه مقدار آن زیاد و قابل توجه باشد و از مخارج سال زیاد بیاید، باید خمس آن را بدهد.116
آیات عظام سیستانى و صافى: چنانچه تا سر سال خمسى زیاد بیاید، خمس دارد.117

پرسش 53 . کسى که شیعه است؛ ولى خمس نمى دهد، عین مالى که خمسش را نداده به من هدیه مى کند آیا باید خمس آن را بدهم؟
همه مراجع (به جز تبریزى و سیستانى): بر شخص گیرنده واجب است، خمس آن را بدهد.118
آیات عظام تبریزى و سیستانى: خمس آن بر عهده بخشنده است و بر شخص گیرنده چیزى واجب نیست.119

خمس و پیروان ادیان
پرسش 54 . کسى که به دادن خمس عقیده ندارد (مانند پیروان ادیان و مذاهب غیرشیعه) مالى به من هدیه مى کند، آیا باید خمس آن را بدهم؟
همه مراجع (به جز بهجت): خیر.120
آیه اللّه بهجت: اگر به مال هدیه شده خمس تعلق گرفته، در صورتى که معاشرت و تعامل با آنان به حد ضرورت برسد، تصرف در آن جایز است.121

خمس عیدى دولت
پرسش 55 . آیا عیدى و پاداشى که دولت به کارمندان مى دهد و به صورت پول نقد و یا سکه طلا است، خمس تعلق مى گیرد؟
آیات عظام امام و خامنه اى: خیر، خمس ندارد.122
آیات عظام بهجت و فاضل: چنانچه تا سر سال خمسى زیاد بیاید، بنابر احتیاط واجب باید خمس آن را بدهد.123
آیات عظام تبریزى، سیستانى، صافى، مکارم و وحید: چنانچه تا سر سال خمسى زیاد بیاید، خمس دارد.124
آیه اللّه نورى: اگر به عنوان هبه باشد، خمس ندارد.125
تبصره. برخى از مراجع عیدى و پاداش دولت را جزء درآمد قلمداد مى کنند و عده اى آن را هدیه مى دانند.

خمس بن کارمندى
پرسش 56 . آیا به بن و کالابرگ هایى که دولت به کارمندان مى دهند، خمس تعلق مى گیرد؟
آیات عظام امام، خامنه اى و نورى: اگر به عنوان هدیه باشد، خمس ندارد.126
آیات عظام بهجت، فاضل و مکارم: اگر به عنوان هدیه باشد و تا سر سال خمسى زیاد بیاید، بنابراحتیاط واجب خمس دارد.127
آیات عظام تبریزى و وحید: اگر به عنوان هدیه بوده و ارزش آن زیاد و قابل توجه باشد، چنانچه تا سر سال خمسى زیاد بیاید، خمس دارد و در غیر این صورت خمس ندارد.128
آیات عظام سیستانى و صافى: اگر تا سر سال خمسى زیاد بیاید، خمس دارد.129
تبصره. از آنجا که ماهیت بن کارمندى روشن نیست که آیا به عنوان هدیه است یا حقوق، پاسخ به طور مشروط ذکر شده است.

خمس بن دانشجویى
پرسش 57 . آیا به بن و کالابرگ هایى که به دانشجویان مى دهند، خمس تعلق مى گیرد؟
آیات عظام امام، خامنه اى و نورى: خیر، خمس ندارد.130
آیات عظام بهجت، فاضل و مکارم: اگر تا سر سال خمسى زیاد بیاید، بنابر احتیاط واجب خمس دارد.131
آیات عظام تبریزى و وحید: اگر ارزش آن زیاد و قابل توجه باشد و تا سر سال خمسى زیاد بیاید، خمس دارد.132
آیات عظام سیستانى و صافى: اگر تا سر سال خمسى زیاد بیاید، خمس دارد.133
تبصره. بن دانشجویى هدیه محسوب مى شود.

خمس پاداش بازنشستگى
پرسش 58 . آیا به پاداشى که بعد از بازنشستگى به کارمندان مى دهند، خمس تعلق مى گیرد؟
همه مراجع (به جز امام، خامنه اى و نورى): چنانچه تا سر سال خمسى زیاد بیاید، خمس دارد.134
آیات عظام امام و نورى: اگر به عنوان هدیه باشد، خمس ندارد.135
آیه اللّه خامنه اى: پاداش خمس ندارد.136

خمس پول توجیبى
پرسش 59 . آیا به پولى که پدر و مادر جهت تأمین مخارج تحصیل به فرزندان مى پردازند، خمس تعلق مى گیرد؟
آیات عظام امام، خامنه اى و نورى: چنانچه به فرزندان ببخشند، خمس ندارد.137
آیات عظام بهجت، فاضل و مکارم: اگر به فرزندان ببخشند و تا سر سال خمسى زیاد بیاید، بنابر احتیاط واجب باید خمس آن را بدهند.138
آیات عظام تبریزى و وحید: اگر به فرزندان ببخشند و مال زیادى باشد که از مخارج سال زیاد بیاید، خمس دارد.139
آیات عظام سیستانى و صافى: اگر به فرزندان ببخشند و تا سر سال خمسى زیاد بیاید، باید خمس آن را بدهند.140
تبصره. پولى که پدر و مادر به فرزندان خود مى دهند، نوعا به صورت بخشش است. از این رو، حکم هدیه را دارد و اگر به آنها تملیک نکنند، هر مقدار از آن تا سر سال زیاد بیاید، بر پدر و مادر است که خمس آن را بدهند.141

فصل هفتم : خمس مهریه و ارث

خمس مهریه
پرسش 60 . آیا مهریه زن خمس دارد؟
همه مراجع (به جز بهجت): خیر.142
آیه اللّه بهجت: چنانچه از مخارج سال زیاد بیاید، بنابر احتیاط واجب خمس دارد.143

خمس ارث
پرسش 61 . ارثى که از خویشان نزدیک (مانند پدر، مادر و همسر) به انسان مى رسد، خمس دارد؟
همه مراجع: خیر.144

پرسش 62 . اگر قیمت روز چیزى که انسان به ارث برده، افزایش یابد و آن را بفروشد، آیا به مقدار افزوده، خمس تعلق مى گیرد؟
همه مراجع (به جز فاضل، مکارم و صافى): خمس ندارد.145
آیه اللّه فاضل: مقدار افزوده، جزء درآمد سال شمرده مى شود و چنانچه تا سر سال زیاد بیاید، بنابر احتیاط خمس آن را بدهد.146
آیات عظام مکارم و صافى: مقدار افزوده، جزء درآمد سال فروش شمرده مى شود و چنانچه تا سر سال زیاد بیاید، باید خمس آن را بدهد.147

پرسش 63 . اگر ارثیه را به قصد تجارت و افزایش ارزش آن نگه دارد، آیا به ترقى قیمت آن پس از فروش خمس تعلق مى گیرد؟
همه مراجع: آرى.148

 احکام خمس – بخش دوم

 ===========

پی نوشت ها :

1. انفال 8، آیه 21.
2. «لا یحلّ لاحد ان یشترى من الخمس شیئا حتى یصل الینا حقّنا»: وسائل الشیعه، ج 6، باب 1، ح 4.
3. «ما کان للّه فهو لرسوله و ما کان لرسوله فهو لنا ثم کان و اللّه لقد یسّر اللّه على المؤمنین ارزاقهم بخمسه دراهم قبلوا لربّهم واحدا و اکلوا اربعه احلاّء ثم قال هذا من حدیثنا صعب مستصعب لایعمل به و لایصبر على الاّ ممتحن قلبه للایمان»: همان، ابواب ما یجب فیه الخمس، باب 1، ح 6.
4. ر.ک: مغنیه، محمدجواد، الفقه على المذاهب الخمسه، ص 186 و خویى، سیدابوالقاسم، مستند العروه الوثقى، کتاب الخمس، ص 197.
5. متن کامل آیه با ترجمه در پرسش 1 ذکر شده است.
6. ر.ک: مجمع البحرین، لسان العرب، تاج العروس، ماده «غنم».
7. زبده المقال، ص 5.
8. وسائل الشیعه، ج 6، باب 8، ابواب ما یجب فیه الخمس، ح 5.
9. ر.ک: وسائل الشیعه، ابواب ما یجب فیه الخمس و ابواب الانفال.
10. مستند العروه الوثقى، کتاب الخمس، ص 343.
11. خویى، سیدابوالقاسم، مستند العروه الوثقى، کتاب الخمس، ص 196.
12. مدرسى، محمدتقى، احکام الخمس، ص 16.
13. هاشمى شاهرودى، سید محمود، کتاب الخمس، ج 2، ص 45.
14. مکارم شیرازى، ناصر، یکصد و هشتاد پرسش و پاسخ، ص 423 ـ 425 و تعلیقات على العروه، کتاب الخمس، ص 392.
15. ر.ک: وسائل الشیعه، ج 6، کتاب الخمس، باب 2، ح 12.
16. ر.ک: وسائل الشیعه، ج 6، ابواب قسمه الخمس، باب 1، ح 4 و 8.
17. «فما کان للّه فهو لرسوله یضعه حیث شاء»؛ «آنچه خاص خدا است، براى پیامبر اسلام است، هر جا صلاح بداند قرار مى دهد»: همان، ابواب الانفال، باب 1، ح 12.
18. در مکاتبه امام رضا علیه السلام به یکى از یارانش آمده است: «ان اخراجه خمس مفتاح رزقکم و تمحیص ذنوبکم»؛ «پرداخت خمس کلید جلب روزى و وسیله آمرزش گناهان است»: همان، ابواب الانفال، باب 3، ح 2.
19. در همان مکاتبه آمده است «اِنّ الخمسَ عونُنا على دیننا»؛ «خمس، کمک ما در پیاده کردن دین خداست»: همان، ابواب الانفال، باب 3، ح 2.
20. تفسیر نمونه، ج 8، ذیل آیه 60، سوره توبه، ج 14، فضیلت سوره مؤمنون.
21. ر.ک: وسائل الشیعه، ج 6،ابواب قسمه الخمس، باب 1، ح 8.
22. حضرت على علیه السلام در روایتى فرموده: «لم یجعل لنا سهما فى الصدقه اکرم اللّه نبیه و اکرمنا ان یطعمنا او ساخ ما فى ایدى الناس»؛ «خداوند متعال سهمى براى ما در زکات قرار نداده، بلکه پیامبر صلى الله علیه و آلهو ما اهل بیت علیهم السلام را از خوردن چرک هاى اموال مردم (زکات) گرامى داشته است»: همان، ابواب قسمه الخمس، باب 1، ح 4.
23. مطهرى، مرتضى، آشنایى با قرآن، ج 3، ص 83.
24. البته در آغاز سال خمسى میان مراجع اختلاف نظر است. ر.ک: زمان سال خمسى
25. العروه الوثقى، ج 2، باب الخمس، م 67.
26. توضیح المسائل مراجع، م 1765؛ نورى، توضیح المسائل، م 1761؛ وحید، توضیح المسائل، م 1773.
27. العروه الوثقى، ج 2، کتاب الخمس، م 75.
28. توضیح المسائل مراجع، م 1797؛ وحید، توضیح المسائل، م 1806؛ نورى، توضیح المسائل، م 1793؛ خامنه اى، اجوبه، س 934 و 927.
29. ر.ک: «مبدأ سال خمسى».
30. امام، استفتاءات، ج 1، خمس، س 202 و 143؛ خامنه اى، اجوبه، س 1025 و 1027؛ صافى، جامع الاحکام، ج 2، س 613؛ مکارم، توضیح المسائل، م 1504.
31. فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 789 و ج 2، س 487؛ نورى، استفتاءات، ج 1، س 295 و ج 2، س 314؛ دفتر: سیستانى و بهجت.
32. تبریزى، صراط النجاه، ج 1، س 507 و 407؛ دفتر: وحید.
33. العروه الوثقى، ج 2، کتاب الخمس، م 64.
34. امام، استفتاءات، ج 1، خمس، س 202 و 143؛ خامنه اى، اجوبه، س 1025 و 1027؛ صافى، جامع الاحکام، ج 2، س 613؛ مکارم، توضیح المسائل، م 1504؛ تبریزى، صراط النجاه، ج 1، س 507 و 407؛ دفتر: وحید.
35. فاضل، جامع المسائل، ج 2، س 486 و 487 و ج 1، س 789؛ نورى، استفتاءات، ج 1، س 295 و ج 2، س 314؛ دفتر: سیستانى و بهجت.
36. توضیح المسائل مراجع، م 1780؛ نورى، توضیح المسائل، م 1776؛ وحید، توضیح المسائل، م 1788؛ خامنه اى، اجوبه، س 862؛ دفتر: بهجت.
37. توضیح المسائل مراجع، م 1779؛ نورى، توضیح المسائل، م 1775؛ خامنه اى، اجوبه، س 1025؛ وحید، توضیح المسائل، م 1787.
38. امام، استفتاءات، ج 1، س 167؛ نورى، توضیح المسائل، م 1782 و استفتاءات، ج 2، س 332؛ سیستانى، توضیح المسائل، م 1756؛ مکارم، توضیح المسائل، م 1514.
39. فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 845؛ خامنه اى، اجوبه، س 868؛ صافى، جامع الاحکام، ج 1، س 729 و 730؛ بهجت، توضیح المسائل، م 1406، 1407؛ تبریزى، استفتاءات، س 875.
40. توضیح المسائل مراجع، م 1786 و 1787؛ نورى، توضیح المسائل، م 1783 و 1782.
41. توضیح المسائل مراجع، م 1786، 1787، بهجت، توضیح المسائل، م 1406 و 1407؛ خامنه اى، اجوبه، س 864؛ صافى، توضیح المسائل، م 1795 و 1796.
42. تبریزى، توضیح المسائل، م 1795؛ وحید، توضیح المسائل، م 1794.
43. توضیح المسائل مراجع، م 1786 و 1787 و دفتر: خامنه اى .
44. توضیح المسائل مراجع، م 1767؛ نورى، توضیح المسائل، م 1763؛ خامنه اى، اجوبه، س 863؛ وحید، توضیح المسائل، م 1775.
45. امام، استفتاءات، ج 1، خمس، س 201؛ تبریزى، صراط النجاه، ج 5، س 376 ؛ دفتر: بهجت و سیستانى و نورى.
46. مکارم، استفتاءات، ج 1، س 358؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 789؛ خامنه اى، اجوبه الاستفتاءات، س 1026 ؛ دفتر: وحید.
47. جامع الاحکام، ج 1، س 598.
48. توضیح المسائل مراجع، م 1762، وحید ؛ توضیح المسائل، م 1779 ؛ دفتر: خامنه اى.
49. تبریزى و سیستانى، توضیح المسائل مراجع، م 1762.
50. امام، استفتاءات، ج 1، س 135؛ خامنه اى، اجوبه، س 995؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 806 و 814؛ بهجت، وسیله النجاه، م 1382؛ صافى، توضیح المسائل، م 1774 و جامع الاحکام، ج 1، س 608.
51. نورى، استفتاءات، ج 2، س 310؛ تبریزى، التعلیقه على منهاج الصالحین، م 1218؛ مکارم، توضیح المسائل، م 1486.
52. سیستانى، المسائل المنتخبه، م 593 و وحید، توضیح المسائل، م 1773.
53. توضیح المسائل مراجع، م 1766؛ نورى، توضیح المسائل، م 1762؛ خامنه اى، اجوبه، س 999.
54. بهجت، توضیح المسائل، م 1385.
55. وحید، توضیح المسائل، م 1774.
56. مکارم، استفتاءات، ج 1، س 353؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 809؛ نورى، استفتاءات، ج 2، س 320؛ سیستانى، المسائل المنتخبه، م 611؛ صافى، جامع الاحکام، ج 1، س 620؛ دفتر: امام، بهجت و تبریزى.
57. خامنه اى، اجوبه، س 1000.
58. نورى، استفتاءات، ج 2، س 312؛ بهجت، توضیح المسائل، م 1447؛ دفتر: مکارم، امام، خامنه اى، فاضل، تبریزى و صافى.
59. سیستانى، المسائل المنتخبه، م 625.
60. خامنه اى، اجوبه، س 996؛ توضیح المسائل مراجع، م 1752؛ نورى، توضیح المسائل، م 1748؛ وحید، توضیح المسائل، م 1760.
61. توضیح المسائل مراجع، م 1794؛ خامنه اى، اجوبه، س 1035.
62. تبریزى، توضیح المسائل، م 1802.
63. توضیح المسائل مراجع، م 1794؛ نورى، استفتاءات، ج 2، س 382؛ وحید، توضیح المسائل، م 1802.
64. فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 807؛ خامنه اى، اجوبه، س 996؛ مکارم، استفتاءات، ج1، س308؛ دفتر: امام، تبریزى، صافى، سیستانى و وحید.
65. نورى، استفتاءات، ج 2، س 318؛ بهجت، توضیح المسائل، م 1400.
66. امام، تحریرالوسیله، ج 1، الخامس، م 12؛ نورى، استفتاءات، ج 2، س 319؛ خامنه اى، اجوبه، س 964؛ صافى، جامع الاحکام، ج 1، س 597؛ تبریزى، صراط النجاه، ج 2، س 559؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 810؛ توضیح المسائل مراجع، م 1773؛ بهجت، وسیله النجاه، م 1384؛ دفتر: سیستانى.
67. توضیح المسائل مراجع، م 1773 ؛ دفتر: خامنه اى .
68. توضیح المسائل مراجع، م 1765؛ نورى، توضیح المسائل، م 1761؛ وحید، توضیح المسائل، م 1773.
69. توضیح المسائل مراجع، م 1752؛ نورى، توضیح المسائل، م 1748 و خامنه اى، اجوبه، س 995؛ وحید، توضیح المسائل، م 1760.
70. خامنه اى، اجوبه، س 990؛ دفتر: همه مراجع.
71. نورى، استفتاءات، ج 1، س 273؛ دفتر: سیستانى، بهجت، مکارم، خامنه اى، امام، تبریزى، صافى، وحید و فاضل.
72. توضیح المسائل مراجع، م 1752؛ نورى، استفتاءات، ج 2 س 369؛ خامنه اى، اجوبه، س 995؛ وحید، توضیح المسائل، م 1760.
73. توضیح المسائل مراجع، م 1757؛ نورى، توضیح المسائل، م 1753؛ خامنه اى، اجوبه، س 996؛ وحید، توضیح المسائل، م 1765.
74. توضیح المسائل مراجع، م 1752؛ نورى، توضیح المسائل، م 1748؛ خامنه اى، اجوبه، س 995 و وحید، توضیح المسائل، م 1760.
75. امام، استفتاءات، ج 1، س 165؛ خامنه اى، اجوبه، س 974؛ مکارم، استفتاءات، ج 2، س 527؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 850؛ بهجت، توضیح المسائل، م 1379؛ نورى، استفتاءات، ج2، س332؛ تبریزى، صراط النجاه، ج 1، س 1389؛ سیستانى، sistani.org، خمس؛ صافى، جامع الاحکام، ج 1، س 727؛ دفتر: وحید.
76. توضیح المسائل مراجع، م 1752؛ نورى، توضیح المسائل، م 1748؛ خامنه اى، اجوبه، س 995 و وحید، توضیح المسائل، م 1760.
77. مکارم، توضیح المسائل، م 1524، تبریزى، استفتاءات، س 899، خامنه اى، اجوبه، س 871؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 864؛ دفتر: بهجت، صافى، نورى.
78. امام، استفتاءات، ج 1، س 130 و 134؛ دفتر: سیستانى و وحید.
79. امام، استفتاءات، ج 1، س 141؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 839؛ صافى، جامع الاحکام، ج 1، س 622؛ خامنه اى، اجوبه، س 898؛ دفتر: نورى، بهجت و مکارم.
80. تبریزى، استفتاءات، س 867.
81. دفتر: سیستانى.
82. دفتر: وحید.
83. توضیح المسائل مراجع، م 1757؛ نورى، توضیح المسائل، م 1753؛ العروه الوثقى، ج 2، م 83؛ خامنه اى،اجوبه، س 997؛ دفتر: وحید.
84. امام، استفتاءات، ج 1، س 197؛ خامنه اى، اجوبه، س 949؛ نورى، استفتاءات، ج 2، س353.
85. فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 118؛ بهجت، توضیح المسائل، م 1377؛ مکارم، استفتاءات، ج 1، س 335.
86. تبریزى، توضیح المسائل، م 1762؛ وحید، توضیح المسائل، م 1761.
87. سیستانى، توضیح المسائل، م 1723؛ صافى، جامع الاحکام، ج 1، س 629.
88. العروه الوثقى، ج 2، م 59؛ مسائل، ج 1، س 708؛ مکارم، استفتاءات، ج 2، س 543؛ سیستانى، المسائل المنتخبه، م 588؛ سیستانى، منهاج الصالحین، ج 1، م 1213 .
89. نورى، استفتاءات، ج 1، س 271؛ تعلیقه تبریزى، م 32؛ تبریزى، استفتاءات، س 948 و بهجت، توضیح المسائل، م 1401.
90. دفتر: خامنه اى، صافى و وحید.
91. ر.ک: عنوان هدیه.
92. امام، استفتاءات، ج 1، س 35؛ مکارم، استفتاءات، ج 2، س 543؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 765؛ سیستانى، منهاج الصالحین، ج 1، م 1219؛ سیستانى، المسائل المنتخبه، م 588 .
93. نورى، استفتاءات، ج 1، س 271؛ بهجت، توضیح المسائل، م 1401؛ تبریزى، التعلیقه على منهاج الصالحین، کتاب الخمس، م 32.
94. دفتر: خامنه اى، صافى و وحید.
95. امام، تحریرالوسیله، ج 2 م 8؛ اجوبه، س 858؛ سیستانى، منهاج الصالحین، ج 1، م 1213؛ تبریزى، استفتاءات، س 872؛ العروه الوثقى، ج 2، م 53؛ نورى، استفتاءات، ج 1، س 275؛ بهجت، وسیله النجاه، ج 1، 1380؛ دفتر: صافى و وحید.
96. دفتر: همه مراجع.
97. توضیح المسائل مراجع، م 1793 ؛ وحید، توضیح المسائل، م 1810 ؛ دفتر: خامنه اى.
98. توضیح المسائل مراجع، م 1793.
99. العروه الوثقى، ج 2، م 61؛ توضیح المسائل مراجع، م 1775؛ نورى، توضیح المسائل، م 1771؛ اجوبه، س 923.
100. امام، تحریر الوسیله، ج 1، کتاب الخمس، م 13؛ مکارم، تعلیقات على العروه الوثقى، م59؛ نورى، التعلیقات على کتاب العروه الوثقى، م 59؛ خامنه اى، اجوبه، س 951؛ بهجت، توضیح المسائل، م 1401؛ وحید، توضیح المسائل، م 1804.
101. خامنه اى، اجوبه، س 971؛ العروه الوثقى، ج 2، کتاب الخمس، م 59 و 62؛ بهجت، توضیح المسائل، م 1401.
102. امام، تحریرالوسیله، ج 1، کتاب الخمس، الخامس و خامنه اى، اجوبه، س 851.
103. فاضل، العروه الوثقى مع تعلیقات، ج 2، کتاب الخمس، السابع؛ بهجت، توضیح المسائل، م 1377؛ مکارم، استفتاءات، ج 2، س 534.
104. تبریزى، استفتاءات، س 819؛ دفتر وحید.
105. توضیح المسائل، جوایز بانک، م 24؛ منهاج الصالحین، باب الخمس، السابع.
106. صافى، جامع الاحکام، ج 1، س 631.
107. نورى، استفتاءات، ج 2، س 350.
108. خامنه اى، اجوبه، س 851؛ نورى، استفتاءات، ج 2 س 355؛ دفتر: امام.
109. فاضل، العروه الوثقى مع تعلیقات، ج 2، کتاب الخمس، السابع؛ مکارم، استفتاءات، ج 2، س 534؛ بهجت، توضیح المسائل، م 1377.
110. تبریزى، استفتاءات، س 819؛ وحید، توضیح المسائل، م 1761.
111. سیستانى، منهاج الصالحین، کتاب الخمس، السابع؛ صافى، جامع الاحکام، ج 1، س631.
112. توضیح المسائل مراجع، م 1753؛ خامنه اى، اجوبه، س850؛ نورى، توضیح المسائل، م 1749.
113. توضیح المسائل مراجع، م 1753؛ وحید، توضیح المسائل، م 1761.
114. توضیح المسائل مراجع، م 1753؛ خامنه اى، اجوبه، س 850؛ نورى، توضیح المسائل، م 1749.
115. همان، م 1753.
116. همان، م 1753 و وحید، توضیح المسائل، م 1761.
117. توضیح المسائل مراجع، م 1753.
118. توضیح المسائل مراجع، ج 2، م 1763؛ بهجت، وسیله النجاه، ج 1، م 1422.
119. توضیح المسائل مراجع، ج 2، م 1763.
120. توضیح المسائل مراجع، م 1764؛ نورى، توضیح المسائل، م 1760؛ وحید، توضیح المسائل، م 1772 و دفتر: خامنه اى.
121. بهجت، وسیله النجاه، ج 1، م 1422.
122. امام، استفتاءات ج 1 س 191 و خامنه اى، اجوبه، س 862.
123. دفتر: بهجت و فاضل.
124. تبریزى، استفتاءات، س 829؛ سیستانى، منهاج الصالحین، کتاب الخمس، السابع؛ دفتر: مکارم و وحید.
125. دفتر: نورى.
126. امام، توضیح المسائل، م1753؛ نورى، توضیح المسائل، م 1749؛ خامنه اى، اجوبه، س 850 و 862.
127. همان، م 1753.
128. تبریزى، توضیح المسائل، م 1762؛ وحید، توضیح المسائل، م 1761.
129. توضیح المسائل مراجع، م 1753.
130. امام، توضیح المسائل، م 1753؛ نورى، توضیح المسائل، م 1749؛ خامنه اى، اجوبه، س 850 و 862.
131. همان، م 1753.
132. تبریزى، توضیح المسائل، م 1762؛ وحید، توضیح المسائل، م 1761.
133. توضیح المسائل مراجع، م 1753.
134. سیستانى، توضیح المسائل مراجع، م 1753 ؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 865؛ دفتر: تبریزى، سیستانى، وحید، صافى، بهجت و مکارم.
135. دفتر: امام و نورى.
136. دفتر: خامنه اى.
137. توضیح المسائل مراجع، م 1753؛ خامنه اى، اجوبه، س 850؛ نورى، توضیح المسائل، م 1749.
138. همان، م 1753.
139. تبریزى، استفتاءات، س 812؛ وحید، توضیح المسائل، م 1761.
140. توضیح المسائل مراجع، م 1753.
141. توضیح المسائل مراجع، م 1775؛ نورى، توضیح المسائل، م 1771؛ خامنه اى، اجوبه، س 900؛ وحید، توضیح المسائل، م 1783.
142. توضیح المسائل مراجع، م 1754؛ نورى، توضیح المسائل، م 1750؛ خامنه اى، اجوبه، س 861؛ وحید، توضیح المسائل، م 1762.
143. بهجت، توضیح المسائل، م 1378.
144. توضیح المسائل مراجع، م 1754، نورى، توضیح المسائل، م 1750، خامنه اى، اجوبه، س 858 و وحید، توضیح المسائل، م 1762.
145. امام، استفتاءات، ج 1، س 87؛ تبریزى، استفتاءات، س 967؛ خامنه اى، اجوبه، س 858؛ نورى، استفتاءات، ج 2، س 360؛ وحید، توضیح المسائل، م 1778؛ بهجت، وسیله النجاه، م 1380.
146. فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 859.
147. صافى، جامع الاحکام، ج 1، س 684؛ مکارم، توضیح المسائل، م 1492.
148. نورى، استفتاءات، ج 2، س 360؛ خامنه اى، اجوبه، س 858؛ تبریزى، التعلیقه على منهاج الصالحین، م 1213؛ صافى، جامع الاحکام، ج 1، س 684؛ مکارم، توضیح المسائل، م 1492؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 859؛ تحریر، ج 2، م 8؛ وسیله النجاه، ج 1، م 1380؛ سیستانى، منهاج الصالحین، م 1213؛ وحید، توضیح المسائل، م 1778.

برچسب ها

نوشته های مشابه

1
پرسش و پاسخ

avatar
  اشتراک  
جدیدترین قدیمی ترین محبوب ترین
اطلاع از
دکمه بازگشت به بالا
بستن